CHƯƠNG 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan tài liệu Thế giới về truyền thông phòng chống thuốc lá cho vị thành niên 1. Tình hình hút thuốc lả ở vị thành niên trên Thế giới Nghiên cứu tại nhiều quốc gia chỉ ra rằng vị thành niên là lứa tuổi bắt đầu hút thuốc, phổ biến nhất là trong độ tuổi 13-15 [14]. Điều đáng quan tâm là tỳ lệ hút thuốc ở vị thành niên có xu hướng tăng, nhất là ở nữ.
Nghiên cứu tại Ontario Canada năm 1999 có 29,2% vị thành niên hút thuốc, cao hon tỷ lệ năm 1993: 23,8% và 1991: 21,7% [18]. Tại Tây Ban Nha, khảo sát năm 2002 có 28.8% trẻ trong độ tuổi 14-18 hút thuốc, trong đó tính riêng cho nữ là 33,1% và nam là 24,2% [16]. Theo các điều tra ờ nước láng giềng Trung Quốc tỷ lệ hút thuốc ở ĐT này vào khoảng 15% đến 45% [14]. Nghiên cứu tại học sinh Hồng Kông 29,9% đã từng hút thuốc, các yếu tố ảnh hường tới hành vi này là ít hiểu biết về tác hại khói thuốc, thái độ tích cực với thuốc lá (xem hút thuốc là người lớn, hút thuốc giúp giải quyết căng thẳng, giúp giảm cân), bắt chước bạn bè, gia đình có người hút thuốc, từng xem quảng cáo về thuốc lá và chấp nhận sự hấp dẫn từ quảng cáo [14], Kết quả điều tra tại Mỹ cũng cho thấy vai ưò của quảng cáo thuốc lá: trong 28% học sinh cấp 3 hút thuốc thì có tới 91,3% đã xem các quãng cáo thuốc lá trên truyền hình [14].
Nghiên cứu can thiệp phòng chổng thuốc lá cho vị thành niên Thể giới Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng những chuông trình kiểm soát thuốc lá nên bắt đầu trước khi trẻ có những trải nghiệm với thuốc lá. Tại nhiều quốc gia. các chương trình triển khai từ rất sớm, khi trè mới học lớp 6 với mong muốn giúp đỡ vị thành niên xây dựng kỹ năng cần thiết để không phải phụ thuộc vào thuốc lá trong cuộc đời mình. Các dự án can thiệp thường dựa vào trường học [13].
Năm 1997, tại Florida, Mỹ một chương trinh toàn diện gồm giáo dục cộng đồng, các chiến dịch truyền hình, phát triển và thực thi chính sách phòng chống 6 thuốc lá ờ vị thành niên, xây dựng khu vực không khói thuốc, các trường học không khói thuốc, đào tạo nhân viên y tế cung cấp dịch vụ giúp học sinh bỏ thuốc [13]. Năm 1999, can thiệp tiến hành ở 71 trường tại Masachuset. Những học sinh sử dụng thuốc lá trong vòng 30 ngày trước đó và trong 2 tuần trở lại có ý định bỏ thuốc đồng ý tham gia nghiên cứu sẽ được giới thiệu đến nhân viên y tế trường học. Những lần gặp gỡ với nhân viên này, học sinh được thào luận về thuốc lá theo mô hình 5A: - Ask: hỏi về tình hình hút thuốc hiện tại - Advice: khuyên học sinh bỏ thuốc.
- Asess: đánh giá học sinh có sẵn sàng bỏ thuốc tại thời điểm này? - Assit: hỗ trợ ĐT lập kế hoạch bỏ thuốc. - Attemp: cùng ĐT lập bảng theo dõi thay đổi hành vi hút thuốc của mình. Sau thử nghiệm 6 tuần, 18% ĐT bỏ thuốc, sau 3 tháng tỷ lệ này là 24% [14]. Tại Canada từ 1999-2000 xây dựng dự án "Lungs are for life" cung cấp thông tin sức khỏe và hậu quả xã hội của hút thuốc để giúp tạo động lực cho vị thành niên tránh xa thuốc lá.
Bên cạnh đó còn giúp vị thành niên phát triển kỹ năng từ chối hút thuốc thông qua các trò choi, khẳng định và tuyên bố mình không hút thuốc, nhận diện và bác bỏ những quảng cáo thuốc lá [18]. Truyền thông phòng chổng thuốc lá cho vị thành niên Thế giới Trước thực trạng hút thuốc ngày một gia tăng ờ vị thành niên, các chương trình truyền thông cho ĐT này rất được chú trọng, ngày một đa dạng về thể loại và nội dung. Các loại hình truyền thông khá đa dạng như sách báo, tạp chi, các ban tin, dịch vụ tư vấn, pa nô, áp phích, tờ rơi, sách mỏng, sổ tay, phim ảnh, các đoạn quảng cáo, phát thanh. Thậm chí truyền thông trên các đồ dùng của vị thành niên nhằm tăng cường sự hiểu biết và các vấn đề liên quan [12].
7 Tờ rơi và sách mỏng là loại hình sử dụng nhiều nhất. Tại Mỹ, úc, Anh và Đài Loan,. nhiều sách mỏng lồng ghép cung cấp tác hại thuốc lá cho người hút với các cách bỏ thuốc. Có nhiều tờ rơi dành cho người hút thụ động trang bị cụ thể kỳ năng lên tiếng phản đối khi có bạn học hút thuốc, khi người sống cùng hút thuốc hay gặp người hút thuốc nơi công cộng.
Đây là loại hình được đánh giá là khá hiệu quả. Trong chiến dịch "Quit and Win" tại 9 nước châu Âu, tờ rơi được các ĐT xếp thử 2 trong 6 yếu tố hỗ trợ họ bỏ thuốc [16]. Thêm vào đó là sự đa dạng của các loại hình truyền thông khác như phim ảnh, truyền thông trên truyền hình, đài phát thanh cũng rất phổ biến ở một sổ nước phát triển và đang phát triền. Tại Mỹ, một loạt seri phim như "The Truth" được sản xuất để vạch trần sự thật về thuốc lá và các chiêu bài quảng cáo của các công ty thuốc lá.
Một số chương trình truyền hình mời các nhân vật, ngôi sao nổi tiếng nói chuyện về thuốc lá [13]. Các dịch vụ tư vấn cũng được triển khai rất mạnh mẽ ở nhiều nơi. Nhiều địa chi và đường dây tư vấn bỏ thuốc được thiêt lập và tỏ ra hiệu quả [13]. Nhiều đồ dùng như áo phông, cốc, túi xách, các phù hiệu, móc treo chìa khóa,.
gán biểu tượng và khẩu hiệu phòng chổng thuốc lá được sản xuất. Tại Mỹ còn sản xuất bộ dụng cụ 3D chuyên để giảng dạy về tác hại thuốc lá cho cơ thế. Truyền thông trên các trang web hiện nay cũng rất phát triển. Các trang Web như tobaccofreekid.com hay lungareforlife.com thực sự đã trở thành địa chỉ hữu ích và thú vị cho vị thành niên tìm hiểu mọi điều quan tâm về thuốc lá.
Tổng quan tài liệu trong nước về truyền thông phòng chống thuốc lá cho vị thành niên 1. Tình hình hút thuốc lá ở vị thành niên Việt Nam Tại Việt Nam thông tin về tỷ lệ hút thuốc của thanh thiên niên còn thiếu, mới chi có rất ít nghiên cứu đánh giá tình hình hút thuốc ờ vị thành niên. Theo những kết quả khảo sát đã thu được, tỷ lệ hút thuốc ở vị thành niên Việt Nam thấp hơn so với khu vực, tuổi bắt đầu hút thuốc muộn hơn. Nghiên cứu của Lý Ngọc Kính và cộng sự triển khai trên vị thành niên tuổi 13-15 tại 5 tỉnh tỷ lệ hiện đang 8 hút thuốc từ 3%-8,8%.
Tỷ lệ này ở nam học sinh là 4,8% đến 17,6%, còn tỷ lệ ở nữ khá thấp từ 1,2% đến 3,3%. So với các nước trong khu vực thì tỳ lệ này là tương đổi thấp: tại Campuchia là 17%, tại úc là 14%, tại Nhật Bản là 20%, tại thành thị Philippin là 20% [6]. Tuổi bắt đầu hút thuốc ở nam chủ yếu từ 18-19 tuổi, ở nữ sớm hon từ 13-15 tuổi [7], Song cũng như tình hình chung trên Thế giới, tỷ lệ này có xu hướng sẽ tăng lên trong các năm tới. Tỳ lệ học sinh chưa bao giờ hút thuốc có ý định hút thuốc trong nhũng năm tiếp theo là khá cao từ 6,8 đến 11,9%.
Đặc biệt có tỷ lệ đáng kể số học sinh nữ bày tỏ ý định sẽ hút thuốc trong vòng 12 tháng tới, gấp khoảng 3 lần tỷ lệ hiện hút. Điều này liên quan tới việc nhận thức về thuốc lá còn hạn chế, sự ảnh hưởng bởi các quảng cáo thuốc lá và khả năng tiếp cận thuốc lá ở Việt Nam quá dễ. Khoảng 30% học sinh cho rằng học sinh nam hút thuốc sẽ hấp dẫn hơn, 50% học sinh đã nhìn thấy quảng cáo thuốc lá trên báo và tạp chí trong vòng 30 ngày trước nghiên cứu. Học sinh hay được mời thuốc lá miễn phí bởi các công ty, đáng chú ý học sinh nữ cũng được mời nhiều hơn [6].
Một sổ can thiệp phòng chống thuốc lá ở vị thành niên Việt Nam Hiện ở Việt Nam có rất ít can thiệp về thuốc lá dành riêng cho ĐT này. Từ năm 1999, Bộ giáo dục và Đào tạo kết hợp Bộ Y tế xây dựng chương trinh phòng chống tác hại thuốc lá trong trường học bằng việc tổ chức các hoạt động học tập theo các chủ đề ờ từng khối lớp. Tuy nhiên cho đến nay chương trình vẫn đang trong giai đọan thử nghiệm. Nội dung học tập cũng rất nghèo nàn: - Lớp 6: Tác hại thuốc lá với sức khỏe.
- Lớp 7: Thuốc lá với bệnh đường hô hấp. - Lớp 8: Thuốc lá và bệnh ung thư. - Lớp 9: Tìm hiểu các chất độc hại trong khói thuốc. - Lớp 10: Thuốc lá và bệnh tuần hoàn.
- Lớp 11: Thuốc lá với sức khỏe bà mẹ trẻ em. - Lớp 12: Nhiễm độc Nicotine đối với người sản xuất thuốc lá. 9 Không có bất cứ nội dung về cách bỏ thuốc nào được đề cập trong khi nhu cầu cùa các em rất cao: 75% học sinh đang hút thuốc muốn bỏ thuốc nhưng không biết phương pháp hiệu quả [3, 6]. Từ năm 2004, VINACOSH phối hợp với TW Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Bộ Giáo dục xây dựng và triển khai chuơng trình "Chi Đoàn không khói thuốc", "Trường học không khói thuốc" nhưng các mô hình trên cũng mới chỉ được thực hiện ờ một vài địa phương và chưa thu được kết quả rõ ràng [3].
Đáng chú ý, năm học 2005-2006 tại cần Thơ thực hiện can thiệp "Giáo dục nội lực phòng chống thuốc lá cho học sinh cấp 3" và đã thu được kết quả khà quan. Chương trình bao gồm tập huấn kiến thức và một số kỹ năng làm chủ bản thân, từ chối hút thuốc cho học sinh thông qua hoạt động phong phú của CLB phong chông thuốc lá lồng ghép với phong trào của Đoàn ưường: mitting, diễu hành, phân phát tờ rơi, vẽ dán khẩu hiệu, pano ở mọi phòng học, tuyên truyền qua báo tường, văn nghệ, sinh hoạt tập thể, dã ngoại, tọa đàm, giao lưu với những ca bệnh phổi do thuốc lá; ngoài ra còn thực hiện tuyên truyền sâu theo diện bạn-bạn, học sinh được phân công kèm cặp nhắc nhở bồi dưỡng ĐT hút thuốc và có chỉ tiêu thi đua khen thưởng rõ ràng. Chương trình đã thu hút đựoc sự tham gia của đông đảo học sinh, thầy cô và phụ huynh. Kết thúc dự án, khả năng làm chù bản thân, từ chổi hút thuốc của học sinh tăng, tỷ lệ hút thuốc giảm rõ rệt: từ 32,4% còn 20,3% [5].