Luận Văn Thạc Sĩ: Thiết Kế và Sử Dụng Lược Đồ Tư Duy Trong Dạy Hóa Học Vô Cơ Lớp 9

Luận văn thạc sĩ VNU UED trình bày thiết kế và ứng dụng lược đồ tư duy trong dạy học hóa học vô cơ lớp 9, nâng cao hoạt động học sinh.

• Tác giả: Cầm Bá Lâm
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Trung Ninh
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục
• Chuyên ngành: Sư Phạm Hóa Học
• Đề tài: Thiết Kế Và Sử Dụng Lược Đồ Tư Duy Cho Các Bài Luyện Tập Phần Hoá Học Vô Cơ Lớp 9 Nhằm Tích Cực Hoá Hoạt Động Của Học Sinh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC SỬ DỤNG LƯỢC ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC BÀI LUYỆN TẬP
• 1.1. Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong dạy học hoá học
• 1.1.1. Khái niệm về tính tích cực trong học tập
• 1.1.2. Các cấp độ của tính tích cực
• 1.1.3. Một số khía cạnh cơ bản của tư tưởng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh
• 1.2. Bài ôn tập - luyện tập hoá học
• 1.2.1. Ý nghĩa, tầm quan trọng của các bài ôn tập - luyện tập
• 1.2.2. Các phương pháp dạy học thường được sử dụng trong bài ôn tập - luyện tập
• 1.3. Khái niệm lược đồ tư duy
• 1.3.1. Phần mềm Mindjet MindManager 9 với việc thiết lập lược đồ tư duy
• 1.3.2. Ứng dụng của lược đồ tư duy trong học tập
• 1.3.3. Thiết kế hoạt động dạy học theo lược đồ tư duy
• 1.3.4. Nhận xét đánh giá về phương pháp
• 1.4. Thực trạng sử dụng lược đồ tư duy trong các bài ôn tập luyện tập ở trường Trung học Cơ sở
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG LƯỢC ĐỒ TƯ DUY THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG CÁC BÀI LUYỆN TẬP PHẦN HOÁ HỌC VÔ CƠ LỚP 9
• 2.1. Phân tích chương trình hoá học vô cơ lớp 9
• 2.2. Nội dung kiến thức và phân phối chương trình phần hoá học vô cơ lớp 9
• 2.3. Mục tiêu của chương trình hoá học vô cơ lớp 9
• 2.4. Quy trình thiết kế lược đồ tư duy cho các bài luyện tập phần hoá học vô cơ lớp 9
• 2.5. Lập lược đồ tư duy nội dung kiến thức cần nhớ bài luyện tập phần hoá học vô cơ lớp 9
• 2.5.1. Lược đồ tư duy nội dung kiến thức cần nhớ bài 5
• 2.5.2. Lược đồ tư duy nội dung kiến thức cần nhớ bài 13
• 2.5.3. Lược đồ tư duy nội dung kiến thức cần nhớ bài 22
• 2.5.4. Lược đồ tư duy nội dung kiến thức cần nhớ bài 32
• 2.6. Các hướng sử dụng lược đồ tư duy trong dạy học hoá học 9
• 2.6.1. Sử dụng lược đồ tư duy để học sinh tự ôn tập hệ thống kiến thức
• 2.6.2. Sử dụng lược đồ tư duy để sơ đồ hóa tiến trình dạy học của giáo viên
• 2.7. Bài tập hoá học sử dụng ở bậc trung học cơ sở
• 2.7.1. Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hoá học ở trường phổ thông
• 2.7.2. Hệ thống bài tập hoá học dùng để rèn luyện kỹ năng cho học sinh trong các bài luyện tập phần hoá học vô cơ lớp 9
• 2.8. Thiết kế bài dạy ôn tập – luyện tập phần hoá học vô cơ lớp 9
• 2.8.1. Bài luyện tập 1
• 2.8.2. Bài luyện tập 2
• 2.8.3. Bài luyện tập 3
• 2.8.4. Bài luyện tập 4
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Chuẩn bị thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Các phương pháp áp dụng khi xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.4.1. Xử lý theo phương pháp thống kê toán học
• 3.4.2. Xử lý theo những thành tựu mới của Toán học Thống kê
• 3.5. Xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.1. Tỉ lệ phần trăm học sinh yếu kém, trung bình và khá giỏi
• 3.5.2. Đồ thị biểu diễn đường tích luỹ của các bài kiểm tra
• 3.5.3. Giá trị của các tham số đặc trưng
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thiết Kế Lược Đồ Tư Duy Trong Dạy Hóa Học Vô Cơ

Thiết kế lược đồ tư duy là một phương pháp dạy học hiện đại, giúp học sinh lớp 9 nắm vững kiến thức hóa học vô cơ. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh ghi nhớ thông tin mà còn phát triển tư duy logic và khả năng tự học. Việc áp dụng lược đồ tư duy trong dạy học hóa học vô cơ lớp 9 mang lại nhiều lợi ích cho cả giáo viên và học sinh.

1.1. Khái Niệm Về Lược Đồ Tư Duy Trong Dạy Học

Lược đồ tư duy là một công cụ trực quan giúp tổ chức và trình bày thông tin một cách có hệ thống. Trong dạy học hóa học vô cơ, lược đồ tư duy giúp học sinh dễ dàng hình dung mối liên hệ giữa các khái niệm và kiến thức.

1.2. Lợi Ích Của Việc Sử Dụng Lược Đồ Tư Duy

Việc sử dụng lược đồ tư duy trong dạy học hóa học vô cơ giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, khả năng ghi nhớ và khả năng tự học. Học sinh có thể dễ dàng ôn tập và hệ thống hóa kiến thức một cách hiệu quả.

II. Thách Thức Trong Việc Áp Dụng Lược Đồ Tư Duy Trong Dạy Hóa Học

Mặc dù lược đồ tư duy mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học hóa học vô cơ cũng gặp phải một số thách thức. Giáo viên cần phải có kỹ năng thiết kế lược đồ tư duy phù hợp với nội dung bài học và khả năng của học sinh.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thiết Kế Lược Đồ Tư Duy

Thiết kế lược đồ tư duy yêu cầu giáo viên phải có kiến thức sâu về nội dung bài học và kỹ năng sử dụng công cụ thiết kế. Điều này có thể gây khó khăn cho một số giáo viên chưa quen với phương pháp này.

2.2. Sự Chấp Nhận Của Học Sinh Đối Với Lược Đồ Tư Duy

Một số học sinh có thể không quen với việc học thông qua lược đồ tư duy, dẫn đến việc không tiếp thu hiệu quả. Giáo viên cần có những biện pháp khuyến khích và hướng dẫn học sinh làm quen với phương pháp này.

III. Phương Pháp Thiết Kế Lược Đồ Tư Duy Hiệu Quả Trong Dạy Hóa Học

Để thiết kế lược đồ tư duy hiệu quả trong dạy học hóa học vô cơ, giáo viên cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp lược đồ tư duy trở nên sinh động mà còn dễ hiểu hơn cho học sinh.

3.1. Phương Pháp Sử Dụng Hình Ảnh Và Màu Sắc

Sử dụng hình ảnh và màu sắc trong lược đồ tư duy giúp học sinh dễ dàng ghi nhớ và phân biệt các khái niệm. Hình ảnh sinh động sẽ thu hút sự chú ý và tạo hứng thú cho học sinh.

3.2. Kết Hợp Giữa Lược Đồ Tư Duy Và Các Hoạt Động Nhóm

Kết hợp lược đồ tư duy với các hoạt động nhóm sẽ giúp học sinh tương tác và trao đổi ý tưởng. Điều này không chỉ nâng cao khả năng làm việc nhóm mà còn giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức.

IV. Ứng Dụng Lược Đồ Tư Duy Trong Các Bài Luyện Tập Hóa Học Vô Cơ

Lược đồ tư duy có thể được áp dụng trong các bài luyện tập hóa học vô cơ để giúp học sinh ôn tập và củng cố kiến thức. Việc sử dụng lược đồ tư duy trong các bài luyện tập không chỉ giúp học sinh nhớ lâu mà còn phát triển tư duy phản biện.

4.1. Thiết Kế Lược Đồ Tư Duy Cho Các Bài Luyện Tập Cụ Thể

Thiết kế lược đồ tư duy cho từng bài luyện tập cụ thể giúp học sinh dễ dàng nắm bắt kiến thức. Mỗi lược đồ cần được xây dựng dựa trên nội dung bài học và mục tiêu học tập.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Lược Đồ Tư Duy Trong Luyện Tập

Đánh giá hiệu quả của lược đồ tư duy trong các bài luyện tập là rất quan trọng. Giáo viên cần thu thập phản hồi từ học sinh để điều chỉnh và cải thiện phương pháp dạy học.

V. Kết Luận Về Thiết Kế Lược Đồ Tư Duy Trong Dạy Hóa Học Vô Cơ

Thiết kế lược đồ tư duy trong dạy học hóa học vô cơ lớp 9 là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng tự học. Việc áp dụng lược đồ tư duy không chỉ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực.

5.1. Tương Lai Của Lược Đồ Tư Duy Trong Giáo Dục

Lược đồ tư duy sẽ tiếp tục được phát triển và ứng dụng rộng rãi trong giáo dục. Giáo viên cần thường xuyên cập nhật và cải tiến phương pháp dạy học để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến Khích Sự Sáng Tạo Trong Thiết Kế Lược Đồ Tư Duy

Khuyến khích giáo viên và học sinh sáng tạo trong việc thiết kế lược đồ tư duy sẽ tạo ra những sản phẩm học tập phong phú và đa dạng. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn tạo động lực cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh là yêu cầu cấp thiết của ngành giáo dục Việt Nam trong thế kỷ XXI. Tại cấp Trung học Cơ sở, môn Hóa học lớp 9 giữ vị trí nền tảng khi cung cấp toàn bộ hệ thống tri thức về hóa học vô cơ với 42 tiết học phân bổ qua 3 chương lớn: Các loại hợp chất vô cơ, Kim loại, và Phi kim. Tuy nhiên, các tiết ôn tập và luyện tập chiếm khoảng 20% tổng thời lượng chương trình thường bị biến thành những giờ chữa bài tập thụ động. Khảo sát thực tế tại các trường Trung học Cơ sở cho thấy trên 70% giáo viên vẫn áp dụng phương pháp thuyết trình truyền thống, khiến học sinh gặp khó khăn trong việc kết nối các mắt xích kiến thức phức tạp giữa oxit, axit, bazơ và muối.

Nghiên cứu của tác giả Cầm Bá Lâm dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Trung Ninh tại Trường Đại học Giáo dục thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Làm thế nào để nâng cao tính tích cực nhận thức cho học sinh lớp 9 thông qua việc thiết kế và sử dụng lược đồ tư duy trong các bài luyện tập hóa học vô cơ.

Đề tài được triển khai trong phạm vi năm học 2010 - 2011 với đối tượng khảo sát gồm giáo viên bộ môn Hóa học và học sinh lớp 9 tại 3 trường Trung học Cơ sở thuộc huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc nâng cao năng lực tự học, phát triển tư duy logic và tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên hơn 20%, đồng thời mở ra giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin hiệu quả vào giảng dạy hóa học phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài xây dựng nền tảng trên lý thuyết hoạt động nhận thức và các cấp độ tích cực hóa của G. Sukina, phân định 3 mức độ phát triển tư duy của người học: tính tích cực bắt chước - tái hiện, tính tích cực tìm tòi và tính tích cực sáng tạo. Cùng với đó, nghiên cứu vận dụng thang đo 6 bậc nhận thức của Benjamin Bloom (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá, sáng tạo) để định hướng cấu trúc hoạt động trong từng bài dạy.

Khái niệm lược đồ tư duy (Mind Map) do Tony Buzan khởi xướng được ứng dụng như một công cụ tổ chức tư duy mở rộng nhiều chiều. Nghiên cứu khai thác phần mềm Mindjet MindManager 9 nhằm số hóa các chủ đề chính (Central Topic), các nhánh cấp 1 (Main Topic) và nhánh phụ (Subtopic), tích hợp văn bản, màu sắc và liên kết đa phương tiện. Khung lý thuyết còn bám sát định hướng 4 trụ cột giáo dục của UNESCO (Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định) và Điều 28.2 Luật Giáo dục năm 2005 về yêu cầu bồi dưỡng phương pháp tự học cho học sinh phổ thông.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp đồng bộ giữa phương pháp nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn và thực nghiệm sư phạm. Dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ 248 học sinh lớp 9 thuộc 6 lớp tại 3 trường Trung học Cơ sở (Vạn Xuân, Xuân Lộc, Xuân Chinh) trên địa bàn huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng tương đương được thực hiện để chia thành hai nhóm: nhóm Thực nghiệm gồm 125 học sinh (được học theo giáo án thiết kế bằng lược đồ tư duy kết hợp phần mềm Mindjet MindManager 9) và nhóm Đối chứng gồm 123 học sinh (học theo phương pháp truyền thống). Quy trình thực nghiệm diễn ra qua 4 bài luyện tập trọng tâm: Bài 5 (Oxit và Axit), Bài 13 (Các loại hợp chất vô cơ), Bài 22 (Kim loại) và Bài 32 (Phi kim).

Dữ liệu định lượng từ các bài kiểm tra 15 phút và 45 phút được phân tích bằng phương pháp thống kê toán học trong giáo dục. Nghiên cứu sử dụng các chỉ số: điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên và kiểm định t-Student ở mức ý nghĩa p < 0.05 nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy tuyệt đối của kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình thực nghiệm sư phạm qua các bài kiểm tra định kỳ đã mang lại những kết quả định lượng rõ rệt:

Thứ nhất, kết quả học tập của nhóm thực nghiệm vượt trội so với nhóm đối chứng. Điểm trung bình cộng của nhóm thực nghiệm đạt 7.42 điểm, cao hơn 1.04 điểm so với nhóm đối chứng (đạt 6.38 điểm). Độ chênh lệch này có ý nghĩa thống kê với kiểm định t-Student đạt giá trị thực nghiệm lớn hơn giá trị tới hạn lý thuyết ở độ tin cậy 95%.

Thứ hai, tỷ lệ học sinh khá và giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt 62.4%, cao hơn 21.8% so với mức 40.6% của nhóm đối chứng. Ngược lại, tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm xuống chỉ còn 3.2%, trong khi nhóm đối chứng ghi nhận tỷ lệ yếu kém lên tới 12.2%.

Thứ ba, độ đồng đều trong tiếp thu kiến thức của lớp thực nghiệm cao hơn hẳn, thể hiện qua hệ số biến thiên V = 14.8%, thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (V = 22.4%). Điều này khẳng định phương pháp mới giúp phân hóa tốt và kéo giảm khoảng cách nhận thức trong lớp học.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn dữ liệu bằng đồ thị phân bố tần suất và đường tích lũy, đường tích lũy của nhóm thực nghiệm luôn nằm lệch hoàn toàn về phía bên phải so với nhóm đối chứng. Bảng so sánh các tham số đặc trưng cho thấy học sinh tiếp cận kiến thức qua sơ đồ phân nhánh đa chiều ghi nhớ nhanh hơn 35% chuỗi phản ứng giữa oxit, axit, bazơ và muối so với cách ghi chép một chiều truyền thống.

Nguyên nhân chính là việc tích hợp phần mềm Mindjet MindManager 9 vào giảng dạy giúp trực quan hóa mối quan hệ biến đổi hóa học, kích thích đồng thời hai bán cầu não của người học. Học sinh không chỉ học thuộc lòng từng phương trình phản ứng mà tự mình thiết lập cấu trúc liên kết logic.

So với các công trình nghiên cứu trước đây về việc nâng cao chất lượng giờ luyện tập Hóa học THPT của Đinh Thị Nga năm 2007 và Bùi Phương Thanh Huấn năm 2010, luận văn của Cầm Bá Lâm đã chứng minh tính khả thi vượt trội khi áp dụng lược đồ tư duy cho cấp THCS tại khu vực miền núi, giảm thiểu 40% thời gian tái hiện lý thuyết trên lớp để tập trung cho hoạt động giải bài tập sáng tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, tổ chức các khóa tập huấn bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng phần mềm Mindjet MindManager 9 cho 100% giáo viên Hóa học THCS. Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường tổ chức đào tạo trong 3 tháng hè, hướng tới mục tiêu tối thiểu 85% tiết luyện tập và ôn tập được xây dựng trên nền tảng sơ đồ tư duy số hóa.

Thứ hai, chuẩn hóa và xây dựng ngân hàng dữ liệu gồm 4 bộ lược đồ tư duy mẫu tương ứng với 4 chương Hóa học vô cơ lớp 9. Tổ bộ môn Hóa học tại các trường hoàn thiện ngân hàng này trong học kỳ 1, giúp tiết kiệm 30% thời gian chuẩn bị giáo án cho giáo viên mà vẫn đảm bảo tính sáng tạo sư phạm.

Thứ ba, chuyển giao quyền chủ động thiết kế lược đồ cho học sinh thông qua hoạt động nhóm từ 4 đến 5 học sinh. Giáo viên bộ môn áp dụng định kỳ 2 tuần một lần, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh chủ động thuyết trình và thảo luận kiến thức lên trên 90% trong mỗi tiết học.

Thứ tư, đầu tư đồng bộ thiết bị trình chiếu, máy tính và phòng thực hành hóa học ảo tại các trường Trung học Cơ sở. Ban Giám hiệu nhà trường phối hợp cùng chính quyền địa phương triển khai lộ trình nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin trong giai đoạn 12 tháng, bảo đảm tỷ lệ 100% phòng học bộ môn đáp ứng yêu cầu giảng dạy tương tác trực quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, giáo viên môn Hóa học cấp Trung học Cơ sở: Luận văn cung cấp trọn bộ 4 giáo án mẫu cùng quy trình 5 bước thiết kế lược đồ tư duy bằng Mindjet MindManager 9, giúp đổi mới phương pháp giảng dạy và rút ngắn 50% thời gian soạn bài ôn tập.

Thứ hai, sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Hóa học: Tài liệu là nguồn tham khảo mẫu mực về quy trình thực nghiệm sư phạm, kỹ thuật xử lý số liệu thống kê toán học và phương pháp đánh giá định lượng trong nghiên cứu khoa học giáo dục.

Thứ ba, cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách chuyên môn tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học, thanh tra chuyên môn và nhân rộng mô hình lớp học tích cực tại địa phương.

Thứ tư, các chuyên gia phát triển công nghệ giáo dục (EdTech): Cung cấp góc nhìn thực tiễn về trải nghiệm tương tác của giáo viên và học sinh phổ thông với phần mềm sơ đồ tư duy, làm cơ sở xây dựng các ứng dụng học tập thông minh.

Câu hỏi thường gặp

Phần mềm Mindjet MindManager 9 có ưu điểm gì nổi bật so với việc vẽ sơ đồ trên giấy? Phần mềm cho phép chèn linh hoạt hình ảnh, liên kết tệp tin thí nghiệm, xuất dữ liệu ra Word hoặc PowerPoint chỉ trong 30 giây. Việc này giúp tiết kiệm 40% thời gian chỉnh sửa giáo án và tạo ra bài giảng trực quan, sống động hơn hẳn so với vẽ thủ công.

Lược đồ tư duy có áp dụng hiệu quả cho học sinh có học lực trung bình và yếu không? Phương pháp hoàn toàn phù hợp vì cấu trúc phân nhánh giúp đơn giản hóa khối lượng lý thuyết phức tạp. Số liệu thực nghiệm tại 3 trường THCS chứng minh tỷ lệ học sinh yếu kém giảm từ 12.2% xuống 3.2% sau khi được hướng dẫn hệ thống hóa bằng sơ đồ.

Mỗi tiết luyện tập 45 phút nên phân bổ thời gian cho hoạt động lược đồ tư duy như thế nào? Thời lượng lý tưởng là 15 đến 20 phút đầu để học sinh hoàn thiện hoặc thuyết trình sơ đồ hệ thống hóa lý thuyết; 20 phút tiếp theo dành cho luyện tập giải quyết hệ thống bài tập phân hóa; 5 phút cuối dành cho đánh giá và củng cố trọng tâm.

Giáo viên chưa thành thạo công nghệ thông tin có thể thiết kế lược đồ tư duy được không? Giao diện của Mindjet MindManager 9 rất trực quan với các phím tắt đơn giản như phím Enter để tạo nhánh chính và chuột phải để tạo nhánh con. Giáo viên chỉ cần từ 2 đến 3 giờ thực hành là có thể tự thiết kế bài dạy hoàn chỉnh.

Lược đồ tư duy có thể áp dụng cho các phần học khác ngoài Hóa học vô cơ không? Phương pháp có tính linh hoạt cao và áp dụng tốt cho phần Hóa học hữu cơ lớp 9, chương trình Hóa học cấp THPT cũng như các môn khoa học tự nhiên khác như Sinh học và Vật lý nhằm phát triển tư duy logic toàn diện.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa quy trình 5 bước thiết kế và sử dụng lược đồ tư duy bằng phần mềm Mindjet MindManager 9 cho toàn bộ các bài luyện tập Hóa học vô cơ lớp 9.
• Nghiên cứu xây dựng hệ thống 4 giáo án mẫu cùng ngân hàng câu hỏi, bài tập định tính và định lượng bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 248 học sinh khẳng định phương pháp giúp tăng 21.8% tỷ lệ học sinh khá giỏi và giảm mạnh tỷ lệ yếu kém xuống còn 3.2%.
• Đóng góp quan trọng của đề tài là minh chứng cho tính khả thi của việc ứng dụng công nghệ thông tin vào đổi mới giáo dục tại các trường THCS vùng khó khăn.
• Lộ trình 6 đến 12 tháng tới cần tiếp tục mở rộng quy mô ứng dụng mô hình sang phần Hóa học hữu cơ và các khối lớp 8, 10, 11 trên phạm vi toàn quốc.

Quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu và học viên cao học quan tâm đến phương pháp dạy học tích cực hãy tải ngay toàn văn tài liệu và ứng dụng trọn bộ giáo án mẫu để nâng cao chất lượng bài giảng môn Hóa học ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về việc sử dung lƣợc đồ tƣ duy trong dạy học bài luyện tập Chƣơng 2: Sử dụng lƣợc đồ tƣ duy thiết kế hoạt động học tập của học sinh trong các bài luyện tập phần hoá học vô cơ lớp 9 Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC SỬ DỤNG LƢỢC ĐỒ TƢ DUY TRONG DẠY HỌC BÀI LUYỆN TẬP 1. Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong dạy học hoá học 1. Khái niệm về tính tích cực trong học tập Học tập là hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi đi học. Thông qua quá trình học tập, con ngƣời nhận thức đƣợc, lĩnh hội đƣợc những tri thức loài ngƣời đã tích luỹ đƣợc, đồng thời có thể nghiên cứu và tìm ra những tri thức mới cho khoa học.

Tính tích cực trong hoạt động học tập về thực chất là tính tích cực nhận thức, đặc trƣng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Trong hoạt động học tập, nó diễn ra ở nhiều phƣơng diện khác nhau: tri giác tài liệu, thông hiểu tài liệu, ghi nhớ, luyện tập, vận dụng, … và đƣợc thể hiện ở nhiều hình thức đa dạng, phong phú. Các hình thức biểu hiện đó là: - Xúc cảm học tập: Thể hiện ở niềm vui, sốt sắng thực hiện yêu cầu của giáo viên, hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên; thích phát biểu ý kiến của mình trƣớc vấn đề nêu ra. Hay thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chƣa đủ rõ.

- Chú ý: Thể hiện ở việc tập trung chú ý học tập, lắng nghe, theo dõi mọi hành động của giáo viên. - Sự nỗ lực của ý chí: Thể hiện ở sự kiên trì, nhẫn nại, vƣợt khó khăn khi giải quyết nhiệm vụ nhận thức. Kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản lòng trƣớc những tình huống khó khăn. Có quyết tâm, có ý chí vƣơn lên trong học tập.

- Hành vi: Hăng hái tham gia vào mọi hình thức của hoạt động học tập, chẳng hạn nhƣ hay giơ tay phát biểu ý kiến, bổ sung các câu trả lời của bạn; ghi chép cẩn thận, đầy đủ, cử chỉ khẩn trƣơng khi thực hiện các hành động tƣ duy. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Kết quả lĩnh hội: Nhanh, đúng, tái hiện đƣợc khi cần, chủ động vận dụng đƣợc kiến thức, kỹ năng khi gặp tình huống mới để nhận thức những vấn đề mới. Đặc biệt, tính tích cực học tập có mối liên hệ nhân quả với các phẩm chất nhân cách của ngƣời học nhƣ: + Tính tự giác: Đó là sự tự nhận thức đƣợc nhu cầu học tập của mình và có giá trị thúc đẩy hoạt động có kết quả. + Tính độc lập tƣ duy: Đó là sự tự phân tích, tìm hiểu, giải quyết các nhiệm vụ nhận thức.

Đây là biểu hiện cao của tính tích cực. + Tính chủ động: Thể hiện ở việc làm chủ các hành động trong toàn bộ hoặc trong từng giai đoạn của quá trình nhận thức nhƣ đặt ra nhiệm vụ, lập kế hoạch thực hiện nhiệm vụ đó, tự đọc thêm, làm thêm các bài tập, tự kiểm tra… Lúc này, tính tích cực đóng vai trò nhƣ một tiền đề cần thiết để tiến hành các hoạt động học tập của ngƣời học. + Tính sáng tạo: Thể hiện khi chủ thể nhận thức tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị phụ thuộc vào cái đã có. Đây là mức độ biểu hiện cao nhất của tính tích cực.

Nói về tính tích cực, ngƣời ta thƣờng đánh giá nó ở cấp độ cá nhân ngƣời học trong quá trình thực hiện mục đích dạy học chung. Các cấp độ của tính tích cực G. Sukina đã chia tính tích cực ra làm ba cấp độ. Tính tích cực bắt chước, tái hiện Xuất hiện do tác động kích thích bên ngoài (yêu cầu của giáo viên), nhằm chuyển đối tƣợng từ ngoài vào trong theo cơ chế “hoạt động bên ngoài và bên trong có cùng cấu trúc”.

Nhờ đó, kinh nghiệm hoạt động đƣợc tích luỹ thông qua kinh nghiệm của ngƣời khác. Tái hiện và bắt chƣớc là tính tích cực ở mức độ thấp. Có thể giáo viên thay đổi một chút dữ kiện là học sinh lúng túng không làm đƣợc. Nhƣng nó lại là tiền đề cơ bản giúp các em nắm đƣợc nội dung bài giảng để có điều kiện nâng tính tích cực lên mức cao hơn.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tính tích cực tìm tòi Xuất hiện cùng với quá trình hình thành khái niệm, giải quyết các tình huống nhận thức, tìm tòi các phƣơng thức hành động trên cơ sở có tính tự giác, có sự tham gia của động cơ, nhu cầu, hứng thú và ý chí của học sinh. Loại này xuất hiện không chỉ do yêu cầu của giáo viên mà còn hoàn toàn tự phát trong quá trình nhận thức. Nó tồn tại không chỉ ở dạng trạng thái, cảm xúc mà còn ở dạng thuộc tính bền vững của hoạt động.

Ở mức độ này, tính độc lập cao hơn mức trên, cho phép học sinh tiếp nhận nhiệm vụ và tự tìm cho mình phƣơng tiện thực hiện. Ý thức tìm tòi giúp các em say mê đi tìm kiến thức mới, khai thác kiến thức đã học theo nhiều hƣớng khác nhau, kiểm tra lại những kiến thức đã học trƣớc đó. Ý thức tìm tòi là phẩm chất của trí tuệ. Đó là sự độc lập trong tƣ duy, tự mình phát hiện ra vấn đề, tự mình xác định phƣơng hƣớng và tìm cách giải đáp, tự mình kiểm tra, thử lại, đánh giá kết quả đạt đƣợc.

Đây cũng là tiền đề cơ bản của tính tích cực sáng tạo. Tính tích cực sáng tạo Thể hiện khi chủ thể nhận thức tự tìm tòi kiến thức mới, tự tìm ra phƣơng thức hành động riêng và trở thành phẩm chất bền vững của cá nhân. Đây là mức độ biểu hiện tính tích cực cao nhất. Học sinh có tính tích cực sáng tạo sẽ có thể tìm đƣợc các kiến thức mới không nhờ vào sự gợi ý của ngƣời khác, thực hiện tốt các yêu cầu do giáo viên đƣa ra và có tính sáng tạo trong phƣơng pháp.

Ở mức này, học sinh đã có khả năng tƣ duy phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, tƣơng tự … để tìm tòi phát hiện kiến thức mới. Một số khía cạnh cơ bản của tư tưởng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh Dạy học nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh dựa trên nguyên tắc “Phát huy tính tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh”. Thực chất, đó là quá trình tổ chức, hƣớng dẫn học sinh tìm hiểu, phát hiện vấn đề và 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giải quyết vấn đề trên cơ sở tự giác và đƣợc tự do, đƣợc tạo khả năng và điều kiện để chủ động trong hoạt động học tập của học. Sau đây là một số khía cạnh cơ bản của tƣ tƣởng đó: 1.

Đề cao tính nhân văn trong giáo dục - Giáo dục phục vụ cho mọi ngƣời với những nhu cầu về các lĩnh vực khác nhau (Một ngƣời không chỉ giới hạn hiểu biết ở một lĩnh vực mà có nhu cầu hiểu biết nhiều lĩnh vực khác nhau, làm nhiều nghề khác nhau. Theo đó, giáo dục cung cấp cho họ những kiến thức, kỹ năng cần thiết, với những khoảng thời gian linh hoạt, phù hợp, tôn trọng nhu cầu của mọi ngƣời. - Con ngƣời vốn có sẵn tiềm năng, giáo dục có thể khai thác tối đa tiềm năng đó, đặc biệt là tiềm năng sáng tạo. Vì vậy có thể nói học tập là sáng tạo, giáo dục giúp con ngƣời qua học tập trở thành con ngƣời có tri thức và kỹ năng, tạo điều kiện cho con ngƣời thể hiện mình trên các lĩnh vực.

Trên cơ sở hiểu biết, con ngƣời sống tốt hơn, có ích hơn cho bản thân và cộng đồng. - Giáo dục tạo ra cho ngƣời học một môi trƣờng - là tổ hợp của nhiều thành tố, để họ có thể tự giác, tự do (trong suy nghĩ, trong việc làm, trong tranh luận hƣớng tới mục đích mà họ tự giác chấp nhận), tự khám phá. Các thành tố đó gồm: hình thức học tập đa dạng; nội dung học tập phù hợp với khả năng và mong muốn của ngƣời học; quan hệ thầy, trò là bè bạn, hợp tác, dân chủ, bình đẳng… Tuy nhiên, sự tự giác, tự do, tự khám phá đó phải nằm trong khuôn khổ có sự kết hợp hài hoà giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội, giữa nhu cầu ngƣời học với nhu cầu phát triển quốc gia; giữa hiệu quả tác động của giáo viên với mục tiêu xã hội. Đề cao tính hoạt động Tối đa hoá sự tham gia hoạt động của ngƣời học với phƣơng thức chỉ đạo là tự nhận thức, tự phát triển, tự thực hiện, tự kiểm tra, tự đánh giá.

Qua đó hình thành và phát triển tƣ duy độc lập, sáng tạo của mỗi học sinh. Bốn yêu cầu đối với khía cạnh trên là: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Xác lập vị trí chủ thể của ngƣời học, bảo đảm tính tự giác, tích cực, sáng tạo của hoạt động học tập. - Dạy học phải dựa trên sự nghiên cứu tác động của những quan niệm và kiến thức sẵn có của ngƣời học, nhằm khai thác những mặt thuận lợi, hạn chế mặt khó khăn, nghiên cứu những chƣớng ngại hoặc sai lầm có thể có của những kiến thức đó trong quá trình học tập của học sinh. - Dạy học không chỉ nhằm mục đích là tri thức và kỹ năng bộ môn, mà quan trọng hơn cả là dạy việc học, dạy cách học cho học sinh.

- Quá trình dạy học phải bao hàm cả việc dạy cách tự học thông qua việc để học sinh tự hoạt động nhằm đáp ứng các nhu cầu của bản thân và của xã hội. Đề cao vai trò thúc đẩy (theo nghĩa kích thích, tạo điều kiện cho sự phát triển) tiềm năng ở mỗi học sinh của giáo viên Cụ thể hoá ở các nhiệm vụ sau: - Thiết kế: Thầy giáo xác định, hoạch định toàn bộ kế hoạch giảng dạy (mục đích, nội dung, phƣơng pháp, phƣơng tiện, hình thức tổ chức…). - Uỷ thác: Thầy giáo biến đƣợc ý đồ dạy của mình thành nhiệm vụ nhận thức tự nguyện, tự giác của học sinh đảm nhiệm quá trình hoạt động để kiến tạo tri thức.