CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Để phục vụ cho đề tài luận án, chúng tôi tiếp cận các công trình nghiên cứu theo hai hướng: vấn đề sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng; sử dụng bảo tàng số hóa trong DHLS ở trên thế giới và Việt Nam. Trên cơ sở phân tích, đánh giá kết quả các nghiên cứu đã công bố, chúng tôi xác định những vấn đề luận án kế thừa và có thể tiếp tục nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu về sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng 1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Bảo tàng có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng không chỉ trong việc lưu trữ, bảo tồn di sản văn hóa, lịch sử mà còn có ý nghĩa đối với sự phát triển giáo dục của mỗi quốc gia.
Các công trình nghiên cứu về giáo dục bảo tàng tập trung nhấn mạnh vai trò, vị trí của bảo tàng và đề xuất một số mục đích, phương pháp sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng. Dưới đây là một số nghiên cứu về việc sử dụng bảo tàng trong dạy học, cụ thể như sau: Cuốn sách “Định hướng sư phạm: xem lại mục đích công của các bảo tàng” (Beyond Pedagogy: Reconsidering the Public Purpose of Museums) của hai tác giả Brenda Trofanenko và Avner Segall, (Nxb Sense, 2014) là tập hợp các nghiên cứu làm rõ vai trò, chức năng của bảo tàng đối với cộng đồng:“Bảo tàng là một không gian giao lưu sư phạm, giúp công chúng tìm hiểu về quá khứ, văn hóa, nghệ thuật và thiên nhiên” [62, tr. Trong xã hội, bảo tàng không chỉ thực hiện mục tiêu sưu tập, triển lãm và nghiên cứu hiện vật mà còn là “môi trường học thuật đặc biệt” [6, tr.23] trong đó người học vừa được tìm tòi, khám phá tri thức của nhân loại, vừa được thực hành, trải nghiệm. Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng nội dung trưng bày cũng như kiến trúc của mỗi bảo tàng sẽ ảnh hưởng đến trải nghiệm của mỗi cá nhân, do đó các nhà giáo dục cần nỗ lực tìm ra cách thức sử dụng bảo tàng để đạt được mục tiêu sư phạm.
Cuốn sách “Hiện tại và tương lai: Đánh giá về cách học truyền thống ở bảo tàng” (Now and the future: A review of formal learning in museums), Nxb Arts 8 Council England, 2016 đã chỉ ra thực trạng nổi bật của việc sử dụng bảo tàng trong dạy học hiện nay: “Cách học truyền thống ở bảo tàng đã bị lu mờ bởi các chương trình hợp thời hơn. Thực tế, thế hệ trẻ sẽ hạn chế tiếp cận với bảo tàng và nhiều tổ chức văn hóa khác trừ khi nó nằm trong chương trình học hoặc có sự yêu cầu của giáo viên.”, “áp lực của hệ thống giáo dục đang cản trở việc trẻ ra ngoài trường lớp”[82, tr. Vì vậy, trong tương lai các nhà làm giáo dục cần phải nhìn nhận lại vai trò của việc học truyền thống trong bảo tàng, đẩy mạnh thực hiện các biện pháp như tăng cường nhiều hơn cơ hội hợp tác giữa bảo tàng với trường học, hỗ trợ bồi dưỡng các kĩ năng cho GV sử dụng bảo tàng để dạy học, xây dựng chương trình giảng dạy tại bảo tàng, ứng dụng các sáng kiến kỹ thuật số đưa bảo tàng vào tuyến đầu phục vụ cho việc học tập. Kết quả nghiên cứu là cơ sở quan trọng để khẳng định việc cần phải thay đổi cách thức, phương pháp sử dụng bảo tàng trong dạy học sao cho phù hợp nhất với số lượng người học hiện nay.
Việc sử dụng bảo tàng số hóa có thể coi là một giải pháp cho vấn đề trên. Trong nghiên cứu của tác giả Jeffrey P. Bonner, “Bảo tàng trong lớp học và lớp học trong bảo tàng” (Museums in the Classroom and Classrooms in the Museum, Wiley on behalf of the American Anthropological Association, 1985) đã nhấn mạnh đến hai vai trò cơ bản của bảo tàng: “Một là, bảo tàng có thể được sử dụng như một nguồn kiến thức giảng dạy bằng cách kết hợp tổ chức các cuộc triển lãm, sử dụng các mẫu vật vào chương trình giảng dạy hiện hành. Hai là, bảo tàng có thể đem đến môi trường lý tưởng cho các chương trình thực tập, ngoại khóa có lợi cho học sinh, sinh viên” [71, tr.
Thực tế hiện nay ở Việt Nam, các bảo tàng chú trọng vào việc bảo quản và duy trì hiện vật, còn liên kết và thực hiện các chương trình giáo dục là ưu tiên số hai. Trong khi đó, tại trường học, mục tiêu trọng tâm là dạy kiến thức, việc sử dụng tư liệu của bảo tàng hoặc tổ chức các hoạt động học tập tại bảo tàng để tăng tính trải nghiệm của HS… chưa thực sự được đặt trọng tâm. Trong bài viết “Xem xét lại việc sử dụng bảo tàng để dạy học cho giáo viên các cấp” (Rethinking Museums' Adult Education for K-1 2 Teachers, 2008) tác giả Alan S. Marcus đã đề xuất vấn đề sử dụng bảo tàng để giáo dục, tập huấn nhằm nâng cao năng lực dạy học cho GV, trong đó “giáo viên với tư cách là người lớn đi học” [57, tr.7] được đặt mình vào vị trí của HS để khám phá bảo tàng.
Việc liên kết giữa bảo tàng với trường học trong đào tạo GV như vậy, một mặt phát huy chức 9 năng giáo dục của bảo tàng với mọi đối tượng trong trường học; mặt khác có tác dụng củng cố và mở rộng nội dung kiến thức về môn học GV đảm nhiệm, giúp GV rèn luyện các kĩ năng cần thiết và tự định hướng biện pháp sử dụng bảo tàng để dạy học cho HS đạt được hiệu quả. Nghiên cứu trên là cơ sở lý luận quan trọng để xây dựng bảo tàng số hóa, đó là xây dựng dựa trên nhu cầu của người học. Muốn làm được điều đó, GV cần đặt mình vào vị trí của HS để lựa chọn nội dung, hình thức và phương pháp học tập phù hợp. Trong bài viết “Bảo tàng và Giáo dục” (Museum and Education, OHRJ, Vol.
1, 2013) tác giả Prabhas Kumar Singh đã khẳng định vị trí và vai trò của bảo tàng đối với sự phát triển giáo dục của một quốc gia: “Ở một quốc gia đang phát triển, các hoạt động giáo dục trong bảo tàng là một vũ khí mới, một công cụ được khai thác cho sự phát triển toàn diện và sự hiểu biết của con người”, “Bảo tàng phải như một công cụ giáo dục và phát triển văn hóa cho tất cả mọi người. Từ những người mù chữ cho đến những người trí thức” [83, tr. Do đó, tác giả đã đề xuất một số biện pháp cần thiết như đẩy mạnh sự phối hợp giữa các bảo tàng, các tổ chức giáo dục và các tổ chức phi chính phủ; tổ chức các triển lãm theo chủ đề tại bảo tàng để mọi người ở mọi lứa tuổi và các tầng lớp trí thức đều có thể có thể kết nối với nhau; hơn thế nữa, các bảo tàng cần liên kết xây dựng kế hoạch, chương trình giáo dục với các trường học để bảo tàng đến được gần hơn với thế hệ trẻ. Có như vậy, bảo tàng mới phát triển bền vững và thực hiện tốt chức năng giáo dục.
Đây là những gợi ý giúp định hình ý tưởng và xây dựng biện pháp sử dụng bảo tàng trong dạy học một cách hiệu quả. Đề tài luận văn “Trải nghiệm học tập: Sử dụng trải nghiệm học tập tại bảo tàng như một tư liệu dạy học để phát triển chương trình và phát triển tính tích cực của học sinh” (The Learning Trip: Using the Museum Field Trip Experience as a Teaching Resource to Enhance Curriculum and Student Engagement, Đại học California, 2011), tác giả Jennifer Tuffy đã nhấn mạnh vai trò, ý nghĩa của những chuyến trải nghiệm học tập ở bảo tàng, đặc biệt cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho GV và HS trong quá trình học tập. “Để có một chuyến trải nghiệm thành công tại bảo tàng thì yếu tố chuẩn bị, xây dựng kế hoạch, ý tưởng, thiết kế các hoạt động là vô cùng quan trọng và cần thiết” [73, tr. Đây là những gợi ý quan trọng để có thể xây dựng chương trình khoa học cho việc học tập trải nghiệm tại bảo tàng đối với các môn khoa học xã hội nói chung và môn LS nói riêng.
10 Đề tài luận văn “Hướng dẫn giáo viên tạo một bảo tàng tại lớp học ở Phillipines” (Teacher's guide to creating a classroom museum in the Philippines, Đại học Florida, 2010), tác giả Ethel D.Villafranca đã khẳng định vai trò quan trọng của bảo tàng đối với sự phát triển của giáo dục “Trải nghiệm tại bảo tàng đem đến kết quả của sự học tập toàn diện vì nó tác động đến cả ba khía cạnh của việc học: nhận thức, cảm xúc và tâm lý” [68, tr. Nhưng ở Phillippines, cả vấn đề tài chính lẫn địa lí đang cản trở HS đến thăm các viện bảo tàng. Bảo tàng ở Phillippines cũng không có đủ các chương trình và tài liệu cho GV để tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho HS. Tác giả đã đề xuất xây dựng các học phần đặc biệt (mục tiêu, nội dung, phương pháp, công cụ đánh giá) cho những lớp học bảo tàng tại địa phương (đưa bảo tàng đến lớp học).
Nhờ đó, HS học được những kĩ năng quan trọng có thể áp dụng trong và ngoài lớp học, đồng thời hình thành thái độ tích cực đối với bảo tàng. Kết quả nghiên cứu là hướng dẫn cụ thể để thiết kế nội dung dạy học trên lớp gắn với bảo tàng cho đề tài luận án. Luận văn “Bảo tàng, Trung tâm học tập và Giáo dục về sự phát triển bền vững” (Museums, Learning Centers and Education for Sustainable Development, Đại học Olso Blindern, Na Uy, 2014), tác giả Annelie Ott đã khẳng định vai trò của các bảo tàng đối với sự phát triển một nền giáo dục bền vững, bảo tàng góp phần thực hiện mục tiêu nâng cao nhận thức và hành động của người dân trong xã hội hiện đại, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Sự liên kết giữa chiến lược giáo dục phát triển bền vững và các bảo tàng là bước đi đôi bên đều có lợi và phát huy được chức năng giáo dục của bảo tàng đối với công chúng.
Để thực hiện được điều đó, tác giả đề xuất các biện pháp cần thiết như sửa đổi chương trình giảng dạy quốc gia đưa bảo tàng vào trong chương trình, tăng cường nguồn tài trợ vào các dự án giáo dục bảo tàng. Nhắc đến bảo tàng, chúng ta thường nghĩ đến nơi lưu trữ và trưng bày các hiện vật, dấu tích của LS.