Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông. Chương 2: Thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1954, trường THPT.Thực nghiệm sư phạm. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP LỊCH SỬ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG. Quan niệm về bài tập nói chung và bài tập trong dạy học lịch sử nói riêng Bài tập không phải là một khái niệm xa lạ trong công tác dạy học.
Tuy nhiên để hiểu biết thấu đáo và có công cụ giải quyết các vấn đề đặt ra trong luận văn chúng tôi muốn tìm đến một cách hiểu chính xác, khoa học về khái niệm này. Trong đời sống có thể hiểu đơn giản bài tập là những hoạt động rèn luyện thể chất hoặc tinh thần. Còn trong dạy học, Bài tập theo Từ điển Tiếng Việt [45, tr 25] là bài ra cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học. Cách định nghĩa ngắn gọn và đơn giản này đã chỉ ra những vấn đề cốt lõi của bài tập trong dạy học.
Đó là: hướng tới chủ thể - người học, nhằm giúp người học biết cách vận dụng kiến thức. Qua đó chúng ta cũng có thể thấy được vai trò của bài tập trong dạy học ở bất kỳ bộ môn nào. Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang khi đưa ra quan điểm về vấn đề này thì nhấn mạnh đến góc độ gắn bó giữa bài tập và người giải bài tập. Ông chỉ rõ bài tập chỉ thực sự là bài tập khi nó trở thành đối tượng hoạt động của một chủ thể nghĩa là có một người nào đó có nhu cầu chọn nó làm đối tượng hoạt động, mong muốn giải bài tập – tức là có một người giải.
Ông cho rằng Bài tập và người giải trở thành một hệ thống toàn vẹn, thống nhất, liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại với nhau. Điều này cho thấy bài tập trong dạy học là gắn liền với học sinh, người giải chứ không phải hướng tới giáo viên. Do đó khi xây dựng hệ thống bài tập người giáo viên cần phải xuất phát từ người học để xây dựng phù hợp. Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Đằng lại có quan niệm về bài tập khác.
Ông cho rằng bài tập là một câu hỏi, một vấn đề, một tình huống được đưa ra giúp thầy 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và trò hoạt động. Thầy gợi ý hướng dẫn, trò độc lập suy nghĩ, trao đổi, tranh luận để tìm ra lời giải, kết quả. Bài tập có thể là một câu hỏi nhưng không có nghĩa câu hỏi nào cũng là bài tập. Câu hỏi được gọi là bài tập chỉ khi câu hỏi chứa đựng nhưng tình huống bắt học sinh phải tư duy độc lập sáng tạo để tìm ra lời giải đúng.
Trong quan điểm này cái mà nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Đằng chọn góc độ tiếp cận là hướng tới phân biệt bài tập với câu hỏi và qua đó khẳng định mục tiêu của bài tập chính là hướng học sinh tới tư duy độc lập, sáng tạo. Đây chính là một yêu cầu bắt buộc đối với người dạy học khi xây dựng hệ thống bài tập cho học sinh. Xác định mục tiêu của hoạt động luyện tập rồi mới xây dựng các bài tập cụ thể sẽ giúp người dạy và cả người học đi đúng hướng, đạt hiệu quả dạy và học cao hơn. Trần Quốc Tuấn trong luận án tiến sĩ Bài tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT đã đưa ra một quan điểm riêng về bài tập như sau: bài tập là một hệ thống thông tin xác định bao gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong quá trình dạy học, đòi hỏi người học có một lời giải đáp, mà lời giải đáp này về toàn bộ hoặc từng phần không ở trạng thái có sẵn với người giải tại thời điểm mà bài tập được đưa ra.
Quan niệm này nhắc nhở người dạy học về việc bài tập không phải hướng tới việc nhắc lại máy móc, “học vẹt” kiến thức đã học mà còn hướng tới rèn luyện những phẩm chất mới, những kiến thức, kĩ năng mới cho người học. Từ các quan niệm về bài tập như vậy chúng ta có thể thống nhất lại ở một số điểm sau: 1. Bài tập có vai trò quan trọng trong quá trình dạy và học. Bài tập gắn bó chặt chẽ với người giải nó 3.
Bài tập hướng tới mục đích rèn luyện tư duy, khắc sâu kiến thức giúp người đọc hoàn thành và củng cố mục tiêu học tập của mình. Cần phân biệt rõ ràng các khái niệm bài tập và câu hỏi. Bởi đây là hai khái niệm khá gần gũi với nhau. Câu hỏi được sử dụng trong cả đời sống và dạy học.
Tuy nhiên câu hỏi trong đời sống và trong dạy học có sự khác biệt. Trong dạy học câu hỏi được hiểu là những câu hỏi của giáo viên mang những yếu tố mở, yếu tố nhận biết hoặc khám phá lại dưới dạng một thông tin khác bằng cách cho học sinh 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tìm ra các mối quan hệ các quy tắc, các con đường tạo ra một câu hỏi hoặc cách giải quyết mới. Điều này cho thấy câu hỏi và bài tập có sự khác biệt nhưng cũng có điểm tương đồng và có quan hệ với nhau. Như đã nhắc ở trên, nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Đằng chỉ ra bài tập có thể là một câu hỏi nhưng không có nghĩa câu hỏi nào cũng là bài tập.
Câu hỏi và bài tập đều có chức năng tương tự nhau đó là phương tiện để tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra đánh giá kết quả nhận thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo bộ môn cho học sinh. Câu hỏi và bài tập khác nhau ở chỗ: câu hỏi chỉ nêu yêu cầu hoặc nhiệm vụ mà học si nh cần trả lời còn trong bài tập vừa có dữ liệu điều kiện vừa có yêu cầu hoặc câu hỏi và để giải quyết bài tập học sinh phải căn cứ vào những dữ liệu đã cho để tìm ra yêu cầu xác đáng. Như vậy bài tập phức tạp hơn câu hỏi. Một bài tập có thể chưa nhiều câu hỏi và các dữ liệu điều kiện khác.Việc phân biệt hai khái niệm này để giáo viên tránh những nhầm lẫn khi xây dựng bài tập cho học sinh.
Bởi các bài tập lịch sử đang ở dạng câu hỏi đòi hỏi việc nhắc lại kiến thức chứ chưa phải là những bài tập thực sự giúp học sinh nâng cao khả năng tư duy của mình. Từ khái niệm về bài tập như vậy tôi tìm hiểu sâu hơn về bài tập lịch sử. Hiện nay nhiều người vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng lịch sử là một môn lý thuyết khô khan do đó không cần bài tập trong quá trình dạy học. Quan niệm này dẫn tới việc cả thầy và trò đôi khi biến việc học tập môn lịch sử thành việc “học vẹt”, “học gạo” mà không có giúp học sinh có cái nhìn bản chất, hướng tới vận dụng kiến thức vào đời sống, phát triển năng lực và tuy duy đồng thời hình thành những nhận thức thái độ đúng đắn.
Cần phải khẳng định rằng lịch sử cũng giống như tất cả các môn học khác có phần lý thuyết và cũng có phần thực hành, việc xây dựng hệ thống bài tập trong môn lịch sử là một việc cần thiết và không thể thiếu. Bài tập lịch sử là khái niệm chỉ một hệ thống thông tin xác đáng trong tổ chức quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thổng khi kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh trên các lĩnh vực kiến thức, thái độ và kĩ năng. Tiến sĩ Trần Quốc Tuấn trong luận án tiến sĩ đã nêu ở trên chỉ ra những đặc trưng cơ bản của bài tập lịch sử như sau: 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, bài tập lịch sử được xem là một hệ thống thông tin quy định nhiệm vụ mà học sinh phải thực hiện hay là mục đích mà giáo viên và học sinh cần phải hoàn thành trong dạy học lịch sử (bao gồm: kiến thức, tư tưởng, tình cảm, xúc cảm và kỹ năng, kỹ xảo). Thứ hai, bài tập lịch sử được tiến hành ở tất cả các khâu trong quá trình dạy học: nghiên cứu kiến thức mới, củng cố khái quát hóa, hệ thống hóa, vận dụng và kiểm tra đánh giá kiến thức, xúc cảm tình cảm và kỹ năng – kĩ xảo.
Thứ ba, bài tập lịch sử đặc biệt là bài tập nhận thức tìm tòi là phương tiện chính yếu, chủ đạo của dạy học nêu vấn đề, một kiểu cơ bản của phương pháp dạy học nhằm phát huy năng lực tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh. Thứ tư, bài tập lịch sử là phương tiện thúc đẩy nỗ lực của học sinh giúp các em tiếp cận dần với phương pháp tự học, tự nghiên cứu Như vậy bài tập lịch sử cũng như bài tập trong các môn học khác đều nhằm giúp phát triển toàn diện năng lực học sinh, là một thước đo của kiểm tra đánh giá. Xây dựng hệ thống bài tập cho môn học nhằm hoàn thành một mục tiêu dạy học là một nhiệm vụ cần thiết và bắt buộc đối với người giáo viên. Đồng thời phải lưu ý tới trình độ kiến thức đặc điểm của học sinh để xây dựng những bài tập phù hợp, kích thích tư duy sáng tao, đôc lâp, tích cực của các em.
Điều này lại càng được đặt ra bức thiết hơn đối với môn lịch sử.Bài tập không phải chỉ là những câu hỏi mà nó hướng tới việc phát triển tư duy, năng lực cho học sinh. Vì vậy bài tập có vai trò vô cùng quan trọng trong dạy học. Nắm bắt được điều này người dạy sẽ có những hoạt động phù hợp để hoàn thành hiệu quả công việc của mình. Các loại bài tập trong dạy học lịch sử.
Cơ sở phân loại bài tập. Việc phân loại bài tập nói chung và phân loại bài tập lịch sử nói riêng có tầm quan trọng đặc biệt vì nó giúp chúng ta hiểu được vị trí, tác dụng của từng loại để trên cơ sở đó tiến hành xây dựng nội dung và xác định phương pháp thực hiện thích hợp. Có nhiều cách phân loại bài tập dựa trên các tiêu chí khác nhau, mỗi cách phân 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.