Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu chung về giáo dục Việt Nam Năm 1980, Nxb Giáo dục, Hà Nội ấn hành quyển Hội Truyền bá quốc ngữ (1938 - 1945) của Vương Kiêm Toàn và Vũ Lân. Nội dung quyển sách trình bày quá trình hình thành, phát triển và tác dụng của Hội Truyền bá quốc ngữ trong những năm 1938 - 1945. Cụ thể, tác giả trình bày, phân tích khái quát những vấn đề chính như quá trình phát triển của Hội Truyền bá quốc ngữ với chính sách ngu dân của Pháp đối với nhân dân Việt Nam; cuộc đấu tranh không ngừng của nhân dân Việt Nam chống chính sách ngu dân của Pháp trong những năm đầu thế kỷ XX đến năm 1931; sự ra đời và hoạt động của Hội Truyền bá quốc ngữ từ năm 1938 đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 tiêu biểu ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ muộn hơn nhưng cũng đã có tác dụng tập hợp đông đảo các tầng lớp nhân dân, nhất là thanh niên, trí thức tích cực tham gia một phong trào xã hội có ý nghĩa tiến bộ, động viên được lòng yêu nước và tính hăng say hoạt động cách mạng của họ; tác dụng và nguyên nhân thành công của Hội Truyền bá quốc ngữ những năm 1938 - 1945.
Năm 1985, Nxb Giáo dục, Hà Nội ấn hành quyển Tìm hiểu nền giáo dục Việt Nam trước 1945 của Vũ Ngọc Khánh. Tác giả đã trình bày và phân tích một cách tổng quát nền giáo dục Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 với những nét cơ bản về nội dung, tổ chức giáo dục… Năm 1995, Nxb Giáo dục, Hà Nội công bố đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: Lịch sử cơ quan Bộ Giáo dục - Đào tạo 1945 - 1995 từ Bộ Quốc gia giáo dục đến Bộ Giáo dục và Đào tạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đề tài nêu bật quá trình hình thành và phát triển của cơ quan Bộ Giáo dục từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. luan an 12 Luận án Phó Tiến sĩ Quá trình xây dựng và phát triển nền giáo dục Việt Nam mới từ tháng 9-1945 đến tháng 7-1954 của tác giả Đỗ Thị Nguyệt Quang (Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Hà Nội năm 1996) đề cập đến quá trình xây dựng và phát triển nền giáo dục Việt Nam sau khi giành độc lập (9/1945) đến kháng chiến chống Pháp thắng lợi (7/1954), những bài học kinh nghiệm cho nền giáo dục hiện nay.
Luận án có phần trình bày sơ lược về giáo dục cách mạng ở Nam Bộ giai đoạn 1945 - 1954. Năm 2003, quyển sách Lịch sử giản lược hơn 1000 năm nền giáo dục Việt Nam của tác giả Lê Văn Giạng được Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội ấn hành. Nội dung quyển sách mô tả khái quát hình ảnh giáo dục Việt Nam từ nền giáo dục Nho học, nền giáo dục thuộc Pháp đến nền giáo dục đương đại. Tác phẩm đề cập đến giáo dục cách mạng thời kỳ 1945 - 1975 với nhiều sự kiện phong phú như lần đầu tiên, tiếng Việt được dùng trong dạy học, chương trình học bồi dưỡng lòng yêu nước, dạy và học lịch sử, địa lý, văn học, nghệ thuật của dân tộc, đặc biệt công tác chống nạn mù chữ phát triển mạnh.
Năm 2005, Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh ấn hành quyển Khoa cử và giáo dục Việt Nam của tác giả Nguyễn Q. Nội dung quyển sách đề cập đến lịch sử giáo dục Việt Nam từ năm 1075 đến năm 2005, trong đó giáo dục Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam Việt Nam (1945 - 1975) được trình bày một cách khái quát về mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục, tổ chức dạy học, trường lớp. Giáo dục ở Việt Nam thời kỳ 1945 - 1954 của Ngô Đăng Tri được Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội xuất bản năm 2008. Quyển sách khái quát nền giáo dục Việt Nam mới ngay sau Cách mạng tháng Tám thành công.
Tác giả đưa ra các biện pháp đối phó với nạn giặc dốt, những sắc lệnh liên quan đến vấn đề xây dựng nền giáo dục mới, xây dựng đội ngũ giáo viên, xây dựng luan an 13 cách thức học hiệu quả và phù hợp với tình hình thực tế, chương trình học thiết thực, nhằm mục đích đào tạo nhân tài cần dùng cho kháng chiến trước hết và đạt được một số thành tựu như xây dựng được phong trào bình dân học vụ, bổ túc văn hóa với sự hưởng ứng sôi nổi của đông đảo nhân dân, số người biết chữ tăng lên đáng kể… Ngoài các tác phẩm trên, các quyển Quá trình xây dựng nền giáo dục Việt Nam trong 16 năm qua (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1961) của Nguyễn Văn Huyên; Hai mươi năm xây dựng giáo dục (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1965), Nền giáo dục Việt Nam lý luận và thực hành (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1991) của Nguyễn Khánh Toàn; 35 năm phát triển sự nghiệp giáo dục phổ thông (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1990) của Võ Thuần Nho; 45 năm phát triển giáo dục Việt Nam (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1990), Sơ thảo giáo dục Việt Nam (1945 - 1990) (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1992) của Phạm Minh Hạc; 50 năm phát triển sự nghiệp giáo dục và đào tạo: 1945 - 1995 (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1995) của Trần Hồng Quân; Giáo dục Việt Nam 1945 - 2005 (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005) của Nguyễn Quang Kính; Giáo dục Việt Nam 1945 - 2010, gồm 2 tập (Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2010) của Phạm Tất Dong đề cập ở chừng mực nhất định hệ thống giáo dục trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ cứu nước, những bài học kinh nghiệm trong việc tổ chức, xây dựng nội dung, phương thức thực hiện giáo dục của chế độ mới cũng như đề cập đến giáo dục cách mạng ở mỗi địa phương Đông Nam Bộ giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1975. Những công trình nghiên cứu chung này đã: - Trình bày tổng quan về giáo dục Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ cứu nước, công bố nhiều tư liệu về bối cảnh, chủ trương, hoạt động của giáo dục trong kháng chiến. luan an 14 - Tổng kết, đánh giá những thành quả và vai trò, tác động của giáo dục đối với đất nước trong bối cảnh vừa xây dựng vừa đấu tranh giải phóng dân tộc. - Bước đầu đã nêu lên sự đóng góp to lớn của giáo dục trong kháng chiến, giúp chúng ta có cái nhìn khái quát về truyền thống giáo dục, truyền thống hiếu học của dân tộc, đặc biệt là trong việc xóa nạn mù chữ, động viên giác ngộ quần chúng nhân dân, tạo nên thực lực mạnh mẽ, đưa đất nước vượt qua mọi khó khăn, gian khổ.
- Tuy nhiên, đối với Nam Bộ và Đông Nam Bộ, các công trình này chỉ đề cập một cách chung chung, chưa có sự nghiên cứu cụ thể, chuyên sâu. Các công trình nghiên cứu về giáo dục cách mạng ở miền Nam và Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ cứu nước Năm 1995, Nxb Giáo dục, Hà Nội ấn hành quyển sách Sơ thảo 30 năm giáo dục miền Nam (1945 - 1975) do tác giả Trần Thanh Nam chủ biên. Công trình là hồi ký của những nhà giáo, những cựu học sinh… đã từng tham gia hoạt động giáo dục trong những năm kháng chiến ở miền Nam Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975. Các tác giả trình bày, phân tích khái quát về phong trào xóa mù chữ, bình dân học vụ, chương trình, sách giáo khoa, những lớp học trong nhà dân, lớp học ở chiến khu… trong hoàn cảnh chiến tranh.
Cuốn sách Giáo dục Nam Bộ thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954) do Nxb Trẻ TP. Hồ Chí Minh ấn hành năm 2002 là công trình tập hợp nhiều bài viết về quá trình hình thành, hoạt động và phát triển của giáo dục cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ. Tác phẩm được hình thành từ nhiều bài viết dưới hình thức mô tả hoặc hồi tưởng của những “người trong cuộc” về những việc đã làm, những gian khổ đã trải qua trong dạy và học thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954). luan an 15 Năm 2004, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội ấn hành quyển sách Giáo dục cách mạng ở miền Nam giai đoạn 1954 - 1975.
Những kinh nghiệm và bài học lịch sử của tác giả Nguyễn Tấn Phát. Công trình trình bày có hệ thống về giáo dục cách mạng ở miền Nam Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 - 1975), được chia làm 4 nội dung chính: một là, những chủ trương, đường lối của Đảng trong công tác phát triển giáo dục miền Nam thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước; hai là, phân tích tình hình phát triển giáo dục cách mạng trong các vùng giải phóng ở miền Nam với nhiều sự kiện phong phú; ba là, các phong trào học sinh, sinh viên yêu nước, trí thức tiến bộ trong vùng địch tạm chiếm ở miền Nam; bốn là, những thành tựu đạt được và những bài học kinh nghiệm của giáo dục cách mạng ở miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tác giả trình bày tình hình cách mạng miền Nam những năm sau Hiệp định Genève năm 1954, đưa ra những quan điểm, chủ trương chính sách giáo dục cách mạng của Đảng, các phương pháp giáo dục trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt ở miền Nam những năm 1954 - 1975 và rút ra những bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp giáo dục sau này. Năm 2005, Ban liên lạc truyền thống Tiểu ban Giáo dục miền Nam biên soạn cuốn sách Tiểu ban Giáo dục R một thời để nhớ được Nxb Giáo dục Việt Nam ấn hành.
Nội dung sách khái quát sự hình thành và tổ chức bộ máy của Tiểu ban Giáo dục miền Nam - Tiểu ban Giáo dục R hay B3; hoạt động của các chiến sĩ, thầy giáo tại các phòng ban, lớp học trong cuộc chiến ác liệt qua hồi ký của các cá nhân từng là thành viên của Tiểu ban Giáo dục R. Năm 2012, Nxb Giáo dục Việt Nam xuất bản cuốn Giáo dục giải phóng thời kỳ chống Mỹ cứu nước của tác giả Nguyễn Quốc Bảo và Phạm Thanh Liêm.