mở đầu cho dòng giáo dục cách mạng sôi nổi và tồn tại suốt trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc và phong trào xây dựng đất nƣớc sau này. Khi Đảng Cộng Sản thành lập năm 1930, hầu hết các phong trào chống nô dịch về giáo dục của thực dân Pháp với nhân dân ta là do Đảng lãnh đạo. Đặc biệt năm 1943, sự ra đời của bản “Đề cƣơng văn hóa Việt Nam” đã nâng tầm giá trị của văn hóa xã hội nói chung và giáo dục nói riêng trên con đƣờng cách mạng của đất nƣớc. Chủ trƣơng xây dựng một nền văn hóa dân tộc hóa, khoa học hóa, đại chúng hóa trong đó giáo dục phải đấu tranh cho tiếng nói và chữ viết của dân tộc.
Nhờ những chính sách hợp lý, phù hợp với tình hình chính trị xã hội Việt Nam lúc đó mà dòng giáo dục cách mạng vẫn tồn tại lâu dài qua nhiều thử thách đặt nền móng cho giáo dục Việt Nam hiện đại sau này.1 Từ 1945 đến 1954 * Giáo dục Cách mạng Cách mạng tháng 8 thành công có ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn cho dân t5ộc ta. Nhƣng sau thành công của cách mạng chúng ta phải đối diện với muôn vàn khó khăn và thử thách. Nền kinh tế kiệt quệ, nạn đói, thiên tai, mất mùa diễn ra liên tiếp, đời sống kinh tế- xã hội- văn hóa bất ổn. Nhƣng khó khăn nguy hiểm nhất lúc này chính là sự đe dọa của bọn đế quốc thực dân.
Quân Anh và quân Tƣởng mang 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com danh nghĩa vào giải giáp vũ khí quân Nhật nhƣng thực chất là vào chiếm nƣớc ta, tiêu diệt Nhà nƣớc VNDCCH vừa thành lập. Trƣớc tình thế nguy cấp đó, Đảng ta đã thi hành nhiều chính sách nhằm đƣa đất nƣớc ta thoát khỏi tình thế nguy hiểm. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định rõ ba khó khăn cấp bách cần giải quyết đó là “giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm”. Và đó cũng là nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam trong giai đoạn này.
Trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng chính phủ ngày 3-9- 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu rõ: “Nạn dốt là một trong những phƣơng pháp độc ác mà bọn thực dân Pháp dùng để cai trị chúng ta. Hơn 95% đồng bào ta bị mù chữ…Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Để đối phó với giặc dốt đất nƣớc chỉ có thể phát triển giáo dục. Ngay trong ngày khai giảng đầu tiên của học sinh nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thƣ cho các cháu học sinh, ngƣời ân cần chỉ rõ “ Ngày nay các cháu đƣợc cái may mắn hơn cha anh là đƣợc hƣởng một nền giáo dục của một nƣớc độc lập, một nền giáo dục nó sẽ đào tạo nên những ngƣời công dân hữu ích cho nƣớc Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển những năng lực sẵn có của các cháu”[64, tr.
11] Cũng trong thƣ này Bác đã viết “ Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có đƣợc vẻ vang sánh vai với các cƣờng quốc năm châu đƣợc hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các cháu” [64, tr. Những lời chỉ dạy trên không chỉ là bài học đầu tiên của bao thế hệ học sinh khi vừa bƣớc chân vào cánh cửa trƣờng học mà còn là hành trang theo suốt cuộc đời mỗi học sinh Việt Nam. Ngày 8-9-1945, Hồ Chí Minh kí ba sắc lệnh về “bình dân học vụ”. Sắc lệnh số 17/SL thành lập “Nha bình dân học vụ” trực thuộc Bộ Giáo dục.
Nhiệm vụ của cơ quan này là chuyên lo việc học tập cho nhân dân. Sắc lệnh số 19/SL quy định hạn trong 6 tháng, làng nào, xã nào, thị trấn nào cũng phải mở lớp học ít nhất 30 ngƣời theo học. Sắc lệnh số 20/SL cƣỡng bách học chữ quốc ngữ không mất tiền, hạn trong một năm tất cả ngƣời Việt Nam từ 8 tuổi trở lên phải biết đọc biết viết. Ba bản sắc lệnh trên bổ sung cho nhau chở thành một đạo luật đầu tiên của nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về vấn đề chống nạn mù chữ và thất học.
Nhƣng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com để thực hiện đƣợc những gì sắc lệnh đề ra không phải đơn giản với một nhà nƣớc non trẻ, đang phải đối mặt với vô vàn khó khăn. Thiếu giáo viên, trƣờng lớp, sách giáo khoa.Do đó, tháng 10 năm 1945, Hồ Chí Minh đã ra lời kêu gọi “chống thất học” lời kêu gọi chỉ rõ mục đích, ý nghĩa, đối tƣợng, phƣơng pháp của hoạt động chống thất học. Chiến dịch chống giặc dốt đƣợc hƣởng ứng nhiệt liệt, phong trào học tập trên khắp cả nƣớc. Đảng tuyển dụng hầu hết các giáo sƣ, giáo viên cũ trở lại giảng dạy, nơi nào thiếu thì chuyển một số sinh viên đại học, hoặc học sinh làm giáo viên cho các cấp tiểu học, giáo viên tiểu học dạy lâu năm thì đƣợc chuyển dạy cho cấp trung học.
Ngƣời dân thì ủng hộ sách vở, cho học sinh học nhờ, đâu đâu trên đất nƣớc cũng là trƣờng học. Nhằm củng cố về tƣ tƣởng và tổ chức đội ngũ giáo viên, Bộ Giáo dục đã triệu tập Đại hội giáo giới toàn quốc trong ba ngày (từ 25 đến 27 tháng 7 năm 1946) tại Nhà hát lớn Hà Nội. Đại hội cũng đề ra nhiều phƣơng pháp cũng nhƣ nhiệm vụ cho giáo dục. Sau một năm thực hiện phong trào “diệt giặc dốt” trong cả nƣớc đã có 2 triệu ngƣời thoát nạn mù chữ.
Mặc dù mục tiêu của chiến dịch chƣa đạt đƣợc (do nhiều lí do khách quan), nhƣng chiến dịch đã để lại nhiều kinh nghiệm quý báu cho giáo dục để tiến hành một cuộc cải cách. Riêng mảng giáo dục đại học và cao đẳng, Đảng cũng chủ trƣơng cho mở lại các khóa học, tổ chức thi cuối năm, nhƣng do điều kiện xã hội, chiến tranh mở rộng nên phần giáo dục đại học và cao đẳng chƣa có hoạt động cụ thể nào. Thực chất đất nƣớc chỉ có hơn một năm chuẩn bị, từ tháng 12 năm 1946 cả nƣớc lại bƣớc vào cuộc chiến vệ quốc bảo vệ nền độc lập của dân tộc trƣớc sự xâm lƣợc trở lại của thực dân Pháp. Nền giáo dục của nƣớc ta chuyển hƣớng thành giáo dục phục vụ kháng chiến kiến quốc.
Đảng ta nhận định, trƣớc hết phải nâng cao nhận thức của ngƣời dân về niềm tin với cuộc kháng chiến trƣờng kì của dân tộc. Vẫn tiếp tục tiến hành công tác bình dân học vụ, mở rộng giáo dục kháng chiến. Phải tìm mọi biện pháp khôI phục lại các hoạt động giảng dạy và học tập của các trƣờng cho phù hợp với tình hình mới. Nghị quyết hội nghị cán bộ Trung ƣơng lần thứ 4 (4/1947) đã vạch ra những 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phƣơng hƣớng chính cho giáo dục nhƣ: chƣơng trình học phải thiết thực nhằm đào tạo nhân tài cho kháng chiến, tiếp tục mở lớp bình dân học vụ cả ở các vùng thiểu số.
Tiếp đó, tháng 1 năm 1948 Nghị quyết của Hội nghị ban chấp hành Trung ƣơng Đảng mở rộng đã đề ra những biện pháp để thực hiện tốt những mục tiêu và phƣơng hƣớng trên. Đây đƣợc coi là những bƣớc chuyển hết sức linh hoạt của Đảng trƣớc tình hình mới, điều đó cũng cho thấy vai trò của giáo dục trong cách mạng cũng nhƣ sự quan tâm của Đảng tới giáo dục. Tháng 7 năm 1948, Bộ tổ chức Đại hội giáo dục toàn quốc lần thứ hai tại Việt Bắc gồm đủ đại biểu của các liên khu, của các trƣờng học từ liên khu V trở ra. Đại hội nhằm thống nhất lực lƣợng giáo giới kháng chiến, trao đổi kinh nghiệm việc chuyển hƣớng sang giáo dục thời chiến, thống nhất về chƣơng trình cũng nhƣ nội dung của một số môn học.
Sau chiến thắng Việt Bắc năm 1947, cuộc kháng chiến của dân tộc ta có những bƣớc trƣởng thành vƣợt bậc. Cả cuộc kháng chiến cảu dân tộc bƣớc vào thời lỳ mới đặt ra yêu cầu các ngành phảI có những biến chuyển mới trong dod có giáo dục. Trong Hội nghị trung ƣơng 6 (tháng 11/1949) đồng chí Trƣờng Chinh đã chỉ ra những bất cập trong giáo dục Việt Nam. Đây cũng là tiền đề cho Đảng tiến hành CCGD.
“Tháng 2 năm 1950, Bộ giáo dục đã triệu tập hội nghị trù bị chuẩn bị đề án cải cách giáo dục. Tháng 7 năm 1950, Hội đồng Chính phủ họp, chính thức thông qua đề án cảI cách giáo dục và quyết định thực hiện một cuộc cải cách giáo dục khẩn trƣơng”[58, tr. 137] Mục tiêu của giáo dục: Giáo dục nƣớc ta là nền giáo dục do dân vì dân, xây dựng theo nguyên tắc dân tộc khoa học đại chúng mục tiêu là đào tạo thế hệ trẻ trỏe thành công dân lao động tƣơng lai, trung thành với chế độ dân chủ nhân dân, có đủ phẩm chất năng lực phục vụ kháng chiến, phục vụ nhân dân. Phƣơng châm của giáo dục là học đi đôi với hành.
Nội dung của giáo dục nhằm bồi dƣỡng tinh thần yêu nƣớc, làm việc học tập khoa học. Hệ thống giáo dục sau cải cách đƣợc rút ngắn do nhu cầu thực tế. Cơ cấu giáo dục phổ thông gồm 9 năm phân làm 3 cấp. Cấp I học 4 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm thay thế cho tiểu học.
Cấp II học 3 năm thay thế cho bậc trung học đệ nhất. Gấp rút tiến hành hoàn chỉnh bộ sách giáo khoa. Đến năm 1952, ta đã biên soạn đƣợc bộ sách dành cho cấp I theo chƣơng trình mới, còn cấp II và III mới biên soạn xong một số môn. Những chủ trƣơng cải cách trên đã giúp chống tái mù chữ ở các địa phƣơng, nhƣng do điều kiện kinh tế nên việc phát triển giáo dục đến từng địa phƣơng gặp nhiều khó khăn.
Sau ta thực hiện sáng kiến, chuyển giáo viên cấp I sang chế độ dân lập, nhân dân sẽ đài thọ các chi phí cho giáo viên. Nhờ sáng kiến đó số lƣợng trƣờng cũng nhƣ học sinh cấp I tăng lên đáng kể.546 học sinh đến năm 1954 đã là 633. Ở khối cấp II,số lƣợng trƣờng học cũng tăng nhanh chóng từ 79 trƣờng năm 1950 lên 269 trƣờng năm 1954, số lƣợng học sinh cũng tăng từ 21. Ngoài ra, ngành giáo dục cũng đã bƣớc đầu xây dựng và phát triển hệ giáo dục mầm non.
Trƣớc Cách mạng tháng 8 giáo dục cho trẻ nhỏ không đƣợc nhắc đến trong các chính sách giáo dục của Pháp. Sau cách mạng, giáo dục mầm non cũng nhƣ các bậc học khác đƣợc nhà nƣớc chú ý đến.