Luận án tiến sĩ: Xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục Xây dựng môi trường giáo dục tại trường thpt chuyên theo văn hóa tổ ch phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực xây

• Tác giả: Lê Thị Oanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Yến Phương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận và lịch sử giáo dục
• Đề tài: Xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
• Giả thuyết khoa học
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những luận điểm bảo vệ
• Những đóng góp của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG MÔI TRƢỜNG GIÁO DỤC Ở TRƢỜNG THPT CHUYÊN THEO TIẾP CẬN VĂN HÓA TỔ CHỨC
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Nghiên cứu về xây dựng môi trường giáo dục
• 1.1.2. Nghiên cứu về văn hóa tổ chức
• 1.1.3. Nghiên cứu về xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 1.1.4. Đánh giá chung
• 1.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2.1. Môi trường giáo dục
• 1.2.2. Trường THPT chuyên
• 1.2.3. Xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 1.3. Môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên
• 1.3.1. Trường THPT trong hệ thống giáo dục quốc dân
• 1.3.2. Cấu trúc của môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên
• 1.4. Những vấn đề cơ bản về xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 1.4.1. Một số tiếp cận về xây dựng môi trường giáo dục nhà trường THPT
• 1.4.2. Xây dựng môi trường giáo dục trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 1.4.3. Ý nghĩa của xây dựng môi trường giáo dục trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 1.4.4. Nội dung xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 1.4.5. Các con đường xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở trường THPT chuyên
• 1.4.6. Các yếu tố ảnh hưởng tới xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 1.4.6.1. Các yếu tố khách quan
• 1.4.6.2. Các yếu tố chủ quan
• 1.5. KẾT LUẬN CHƢƠNG 1
• 2. CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG XÂY DỰNG MÔI TRƢỜNG GIÁO DỤC Ở CÁC TRƢỜNG THPT CHUYÊN THEO TIẾP CẬN VĂN HÓA TỔ CHỨC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. Khái quát chung về nhà trường THPT chuyên trên địa bàn nghiên cứu
• 2.1.1. Khái quát đặc điểm kinh tế - xã hội của thành phố Hà Nội
• 2.1.2. Đặc điểm giáo dục tại các nhà trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 2.2. Khái quát về quá trình tổ chức khảo sát thực trạng
• 2.2.1. Mục đích khảo sát
• 2.2.2. Nội dung khảo sát
• 2.2.3. Phương pháp khảo sát
• 2.2.4. Đối tượng, địa bàn và khách thể khảo sát
• 2.2.5. Kết quả quy ước
• 2.3. Thực trạng môi trường giáo dục ở các trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 2.3.1. Thực trạng biểu hiện các yếu tố của môi trường giáo dục trong nhà trường THPT chuyên
• 2.3.2. Đánh giá kết quả biểu hiện các yếu tố của môi trường giáo dục trong nhà trường THPT chuyên
• 2.4. Thực trạng xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở các trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 2.4.1. Thực trạng nhận thức về xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở trường THPT chuyên
• 2.4.2. Thực trạng đánh giá vai trò của các lực lượng giáo dục đối với công tác xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 2.4.3. Thực trạng các biểu hiện văn hóa tổ chức trong hoạt động xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở trường THPT chuyên
• 2.4.4. Thực trạng nội dung xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 2.4.5. Thực trạng các con đường xây dựng môi trường giáo dục tại các trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 2.4.6. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến xây dựng môi trường giáo dục ở các trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 2.5. Đánh giá chung về thực trạng xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức tại các trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 2.5.1. Thách thức
• 2.6. KẾT LUẬN CHƢƠNG 2
• 3. CHƢƠNG 3: BIỆN PHÁP XÂY DỰNG MÔI TRƢỜNG GIÁO DỤC Ở TRƢỜNG THPT CHUYÊN THEO TIẾP CẬN VĂN HÓA TỔ CHỨC
• 3.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.1.1. Đảm bảo tính mục tiêu của quá trình giáo dục
• 3.1.2. Đảm bảo các nguyên tắc giáo dục
• 3.1.3. Đảm bảo giá trị văn hóa được gìn giữ và phát triển
• 3.1.4. Đảm bảo tính thực tiễn và hiệu quả
• 3.2. Các biện pháp xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.2.1. Biện pháp 1: Giáo dục nhận thức cho các lực lượng giáo dục về xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.2.2. Biện pháp 2: Xác lập bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.2.3. Biện pháp 3: Thiết kế chương trình, nội dung xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức phù hợp với chiến lược phát triển nhà trường
• 3.2.4. Biện pháp 4: Triển khai xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức đáp ứng mục tiêu phát triển nhà trường
• 3.2.5. Biện pháp 5: Phát huy tích cực vai trò của các chủ thể giáo dục trong xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.2.6. Biện pháp 6: Hỗ trợ kiểm tra, đánh giá các hoạt động xây dựng môi trường giáo dục nhà trường theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.2.7. Biện pháp 7: Tăng cường các nguồn lực cho các hoạt động xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.2.8. Mối quan hệ của các biện pháp
• 3.3. Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của hệ thống biện pháp xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức
• 3.3.1. Mục đích khảo nghiệm
• 3.3.2. Đối tượng được khảo nghiệm
• 3.3.3. Nội dung khảo nghiệm
• 3.3.4. Kết quả khảo nghiệm
• 3.3.5. Kết quả khảo nghiệm sự tương quan giữa mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở trường THPT chuyên
• 3.4. Kết quả thử nghiệm các biện pháp
• 3.4.1. Mục đích thử nghiệm
• 3.4.2. Nội dung thử nghiệm
• 3.4.3. Đối tượng thử nghiệm
• 3.4.4. Phạm vi thử nghiệm và thời gian thử nghiệm
• 3.4.5. Phương pháp thử nghiệm
• 3.4.6. Kết quả thử nghiệm về bộ tiêu chuẩn xây dựng môi trường dạy học
• 3.4.7. Kết quả thử nghiệm đối với nội dung phát huy vai trò của giáo viên và học sinh trong quá trình xây dựng môi trường dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác
• 3.5. KẾT LUẬN CHƢƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về môi trường giáo dục tại trường THPT chuyên

Môi trường giáo dục là yếu tố then chốt trong việc phát triển chất lượng giáo dục tại các trường THPT chuyên. Theo nghiên cứu, môi trường giáo dục không chỉ đơn thuần là không gian vật lý mà còn bao gồm các yếu tố văn hóa, xã hội và tâm lý. Trường THPT chuyên được coi là nơi hội tụ những học sinh xuất sắc, do đó việc xây dựng một môi trường giáo dục tích cực là rất cần thiết. Môi trường này cần tạo ra sự khuyến khích cho học sinh phát huy tối đa năng lực của bản thân và phát triển toàn diện. Đặc biệt, văn hóa tổ chức trong nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì văn hóa tổ chức tích cực, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.

1.1. Định nghĩa và vai trò của môi trường giáo dục

Môi trường giáo dục được định nghĩa là tổng thể các yếu tố vật chất, xã hội, tâm lý ảnh hưởng đến quá trình dạy và học. Nó bao gồm chất lượng giáo dục, đào tạo nhân lực, và hoạt động giáo dục diễn ra trong nhà trường. Môi trường này không chỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập của học sinh mà còn tác động đến sự phát triển nhân cách của các em. Theo đó, việc tạo ra một môi trường giáo dục thân thiện, an toàn và tích cực là rất quan trọng. Học sinh trong môi trường này sẽ cảm thấy thoải mái, từ đó kích thích sự sáng tạo và ham học hỏi.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường giáo dục

Các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường giáo dục tại trường THPT chuyên rất đa dạng và phong phú. Chúng bao gồm các yếu tố khách quan như cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, và yếu tố chủ quan như thái độ của giáo viên và học sinh. Một môi trường giáo dục tốt cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các yếu tố này. Cơ sở vật chất hiện đại, đầy đủ sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy và học, trong khi đó, sự hợp tác và hỗ trợ giữa giáo viên và học sinh sẽ làm tăng cường tính hiệu quả của quá trình giáo dục. Đặc biệt, quản lý giáo dục hiệu quả cũng là một yếu tố không thể thiếu trong việc xây dựng môi trường giáo dục tích cực.

2.1. Yếu tố khách quan

Yếu tố khách quan bao gồm cơ sở vật chất, trang thiết bị và môi trường tự nhiên xung quanh nhà trường. Để xây dựng một môi trường giáo dục tốt, các trường cần đầu tư vào cơ sở vật chất hiện đại, đảm bảo an toàn và tiện nghi cho học sinh. Một môi trường học tập thoải mái sẽ giúp học sinh tập trung hơn vào việc học, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục. Hơn nữa, việc xây dựng các khu vực sinh hoạt ngoài trời, thư viện và phòng học đa năng cũng góp phần tạo nên một môi trường học tập phong phú, đa dạng.

2.2. Yếu tố chủ quan

Yếu tố chủ quan liên quan đến thái độ và hành vi của giáo viên, học sinh cũng như các lực lượng giáo dục khác. Thái độ tích cực của giáo viên trong việc giảng dạy và hỗ trợ học sinh sẽ tạo ra một bầu không khí thân thiện, cởi mở. Học sinh cũng cần có ý thức trách nhiệm trong việc học tập và tham gia các hoạt động giáo dục. Sự hợp tác giữa các thành viên trong nhà trường sẽ tạo ra một môi trường hoạt động giáo dục hiệu quả, khuyến khích sự sáng tạo và phát triển cá nhân của từng học sinh.

III. Các biện pháp xây dựng môi trường giáo dục tại trường THPT chuyên

Để xây dựng môi trường giáo dục hiệu quả tại trường THPT chuyên, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp. Đầu tiên, cần nâng cao nhận thức của tất cả các lực lượng giáo dục về tầm quan trọng của việc xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức. Tiếp theo, việc thiết kế chương trình học và các hoạt động ngoại khóa cũng cần được chú trọng để phù hợp với nhu cầu và khả năng của học sinh. Cuối cùng, việc đánh giá và điều chỉnh các hoạt động giáo dục thường xuyên là cần thiết để đảm bảo chất lượng giáo dục không ngừng được cải thiện.

3.1. Đề xuất các biện pháp cụ thể

Một số biện pháp cụ thể có thể được thực hiện bao gồm: giáo dục nhận thức cho giáo viên và học sinh về vai trò của môi trường giáo dục; xây dựng bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục; thiết kế nội dung chương trình học phù hợp với chiến lược phát triển nhà trường. Các biện pháp này không chỉ giúp tạo ra một môi trường giáo dục tích cực mà còn nâng cao chất lượng giáo dục tại các trường THPT chuyên. Việc triển khai các biện pháp này cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận trong nhà trường và sự hỗ trợ từ phía gia đình và cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Lê Thị Oanh, thuộc chuyên ngành Lí luận và lịch sử giáo dục (mã số 62.02), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Yến Phương và PGS.TS Nguyễn Tiến Hùng tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (hoàn thành năm 2018).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và thời đại kinh tế tri thức. Hệ thống trường Trung học phổ thông (THPT) chuyên giữ vai trò hình mẫu và nòng cốt trong việc phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, đòi hỏi chất lượng giáo dục đạt chuẩn khu vực và quốc tế. Tuy nhiên, thực tế phát triển của hệ thống trường THPT chuyên vẫn còn biểu hiện thiên lệch, chưa thực sự cân đối giữa giáo dục tri thức chuyên sâu và giáo dục phát triển nhân cách toàn diện. Việc nghiên cứu xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức được xác định là hướng tiếp cận cần thiết nhằm giải quyết các tồn tại này, giúp củng cố bản sắc, vị thế và thương hiệu nhà trường.

Mục đích nghiên cứu của luận án là: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng, đề xuất hệ thống các biện pháp xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức.

Giả thuyết khoa học của đề tài được xác định: Môi trường giáo dục ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh, uy tín, chất lượng giáo dục và hiệu quả hoạt động của nhà trường, là nguồn lực cho sự phát triển ổn định và bền vững của nhà trường nói chung và trường THPT chuyên nói riêng. Hiện nay, công tác xây dựng môi trường giáo dục ở các trường THPT chuyên vẫn còn những hạn chế nhất định nên chưa đáp ứng tốt yêu cầu hội nhập quốc tế. Nếu xác lập và triển khai được các biện pháp xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức một cách phù hợp thì sẽ khắc phục được các tồn tại và nâng cao chất lượng giáo dục trong mỗi nhà trường THPT chuyên.

Luận án thực hiện ba nhiệm vụ nghiên cứu chính:

1. Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở trường THPT chuyên trong bối cảnh hiện nay.
2. Đề xuất hệ thống các biện pháp xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở trường THPT chuyên.
3. Khảo nghiệm và thực nghiệm sư phạm các biện pháp đã đề xuất nhằm kiểm chứng tính cần thiết và tính khả thi.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở các trường THPT chuyên.
• Khách thể nghiên cứu: Môi trường giáo dục tại các trường THPT chuyên.
• Phạm vi địa bàn: Các trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội, bao gồm: Trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam, Trường THPT chuyên Nguyễn Huệ, Trường THPT chuyên Sơn Tây, Khối chuyên trường THPT Chu Văn An, Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), Trường THPT chuyên Đại học Sư phạm (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội).
• Khách thể khảo sát và thực nghiệm: Cán bộ quản lý (CBQL), giáo viên (GV) chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, học sinh (HS) và cha mẹ học sinh (CMHS) tại 04 trường THPT chuyên đại diện trên địa bàn Hà Nội. Mốc thời gian thu thập dữ liệu thực trạng tập trung vào năm học 2015-2016.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về môi trường giáo dục, văn hóa tổ chức và việc kết hợp hai lĩnh vực này trong bối cảnh trường trung học phổ thông.

Về nghiên cứu môi trường giáo dục:

• Nghiên cứu quốc tế: Tư tưởng của A. Macarenco (1888-1939) về tập thể giáo dục và tập thể sư phạm; công trình "Xã hội học giáo dục và giáo dục học" của Stanislaw Kowalski (Ba Lan) phân tích cấu trúc môi trường giáo dục trên các bình diện tự nhiên - địa lý, văn hóa và xã hội; công trình "Môi trường giáo dục và học sinh" của John Keeves phân tích tác động tương hỗ giữa điều kiện vật chất, tâm lý và kết quả học tập (kế thừa luận điểm của Bloom); nghiên cứu trong "Triết học giáo dục hiện đại" của Lương Vị Hùng và Khổng Khang Hoa (Trung Quốc) về hệ thống môi trường đa tuyến vĩ mô và vi mô; nghiên cứu của Edward Rây Krisnan (Thái Lan) về tạo lập môi trường học tập tự do, tương tác.
• Nghiên cứu trong nước: Tư tưởng xây dựng đời sống mới và môi trường trường học của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1947); phương châm "Trường ra Trường - Lớp ra Lớp, Thầy ra Thầy - Trò ra Trò, Dạy ra Dạy - Học ra Học" do Thủ tướng Phạm Văn Đồng khởi xướng (Đặng Quốc Bảo chủ biên); các công trình nghiên cứu của Ban Thanh niên các trường Đại học và Chuyên nghiệp (1998), Đinh Hữu Liễn (1990) tại Viện Nghiên cứu Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp; quan niệm về môi trường sư phạm của Trần Đức Minh; công trình "Môi trường giáo dục" của Phạm Hồng Quang phân tích môi trường văn hóa giáo dục dưới góc độ xã hội học và văn hóa học; nghiên cứu của Phan Xuân Sơn (2007).

Về nghiên cứu văn hóa tổ chức:

• Nghiên cứu quốc tế: Thuật ngữ "văn hóa tổ chức" (organisational culture) phát triển từ thập niên 1960 và phổ biến từ thập niên 1980; nghiên cứu của Keup, Lindholm về sự thay đổi nhà trường; nghiên cứu của Farmer (1990) về mối liên hệ giữa văn hóa tổ chức và chiến lược thay đổi; Kabanoff, Waldersee & Cohen (1995) về các kiểu văn hóa tổ chức; lý thuyết ẩn dụ tổ chức của Morgan (1986); quan điểm của Pacanowsky & O'Donnell Trujillo (1982), Schein (1985), Eldridge & Crombie; phân loại định hướng văn hóa của Harrison (1979); chức năng văn hóa theo Robbins (1991); mối quan hệ giữa văn hóa và bầu không khí nhà trường của Tableman (2004) và Keefe (1993).
• Nghiên cứu trong nước: Nguyễn Viết Lộc (2009) về văn hóa tổ chức đại học; Phạm Hiệp (2008) về văn hóa tổ chức trong cải cách giáo dục đại học; Trần Thị Cẩm Tú (2013) về cải thiện môi trường giáo dục; Nguyễn Tiến Hùng về lý luận phát triển văn hóa nhà trường phổ thông.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Các công trình trước đây phần lớn xem xét môi trường giáo dục hoặc văn hóa tổ chức một cách tách biệt, chủ yếu tập trung vào giáo dục đại học hoặc trường phổ thông nói chung. Chưa có công trình chuyên sâu nào nghiên cứu xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở bậc THPT chuyên, làm rõ cấu trúc văn hóa đặc thù, các yếu tố bề sâu (giá trị chuẩn mực, niềm tin, văn hóa quản lý) và sự phối hợp giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này nhằm cung cấp khung lý luận và biện pháp thực tiễn cho hệ thống trường THPT chuyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng bốn hướng tiếp cận lý thuyết nền tảng:

1. Tiếp cận hệ thống (dựa trên Học thuyết chung về hệ thống của Bertalanffy, 1956): Xem xét môi trường giáo dục trường THPT chuyên như một hệ thống mở bao gồm môi trường bên trong (cán bộ, giáo viên, học sinh, cơ sở vật chất, truyền thống, chương trình) và môi trường bên ngoài (kinh tế, chính trị, địa phương, chính sách); các yếu tố đầu vào - đầu ra; cùng các phân hệ gia đình - nhà trường - xã hội.
2. Tiếp cận sư phạm tương tác: Đặt người học ở vị trí trung tâm ("người thợ chính"), phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa hoạt động dạy, hoạt động học và môi trường học tập dựa trên cơ sở khoa học thần kinh (các giác quan, vùng limbic, bán cầu não, trạng thái "T").
3. Tiếp cận dạy học kiến tạo (Constructivism Theory): Vận dụng lý thuyết của Piaget về quá trình đồng hóa (Assimilation) và điều ứng (Accomodation), xem môi trường giáo dục là không gian trải nghiệm giúp người học tự kiến tạo tri thức.
4. Tiếp cận văn hóa tổ chức: Ứng dụng mô hình phân loại định hướng văn hóa của Harrison (1979) gồm định hướng quyền lực, định hướng vai trò, định hướng nhiệm vụ và định hướng hỗ trợ/phục vụ; các nhóm phong cách quản lý (độc đoán, nhân từ, tư vấn, tham dự); lý thuyết chức năng văn hóa của Robbins (1991); phân định giữa văn hóa tổ chức và bầu không khí nhà trường theo Tableman (2004) và Keefe (1993).

Hệ thống phương pháp nghiên cứu được triển khai:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa và so sánh tài liệu khoa học để xác lập khung lý thuyết và hệ thống khái niệm công cụ.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Triển khai qua 2 giai đoạn (giai đoạn 1: thiết kế bảng hỏi và khảo sát thử; giai đoạn 2: hoàn thiện bảng hỏi chính thức và khảo sát đại trà). Mẫu khảo sát bao gồm CBQL, GV, HS và CMHS tại 04 trường THPT chuyên tại Hà Nội.
  • Phương pháp chuyên gia: Tổ chức phỏng vấn trực tiếp theo phiếu đối với các nhà khoa học, CBQL giàu kinh nghiệm và giáo viên cốt cán trường chuyên nhằm đánh giá thực trạng, hoàn thiện bộ tiêu chí và thẩm định các biện pháp.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thử nghiệm tác động một số biện pháp xây dựng môi trường dạy học theo tiếp cận văn hóa tổ chức và quan điểm sư phạm tương tác, có đối chứng.
• Nhóm phương pháp xử lý số liệu: Ứng dụng thống kê toán học và phần mềm xử lý thống kê chuyên ngành trong khoa học xã hội để phân tích định lượng (tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn, tương quan).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức

Chương 1 tập trung xây dựng hệ thống khái niệm công cụ, cấu trúc và nội dung của môi trường giáo dục trường THPT chuyên dưới lăng kính văn hóa tổ chức:

• Khái niệm công cụ: Xác định rõ nội hàm "Môi trường giáo dục", "Trường THPT chuyên" và "Xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức".
• Cấu trúc môi trường giáo dục trường THPT chuyên: Bao gồm môi trường vật chất (cơ sở vật chất, cảnh quan, trang thiết bị đồng bộ hiện đại) và môi trường tinh thần (chuẩn mực đạo đức, văn hóa ứng xử, bầu không khí sư phạm, văn hóa quản lý, mối quan hệ giữa các lực lượng bên trong và bên ngoài).
• Ý nghĩa của văn hóa tổ chức: Luận án chỉ ra 4 ý nghĩa then chốt: (1) Văn hóa là tài sản lớn nhất của tổ chức nhà trường; (2) Tạo động lực làm việc và học tập; (3) Hỗ trợ điều phối, kiểm soát, hạn chế tiêu cực và xung đột nội bộ; (4) Nâng cao chất lượng hoạt động và uy tín thương hiệu của trường chuyên.
• Biểu hiện của văn hóa tổ chức trong trường THPT: Phân tích các biểu hiện tích cực (dân chủ, hợp tác, tôn trọng cá nhân, khuyến khích đổi mới, chia sẻ quyền lực) và biểu hiện tiêu cực (độc đoán, thiếu cởi mở, máy móc, mất đoàn kết) dựa trên tài liệu bồi dưỡng hiệu trưởng trong chương trình hợp tác Việt Nam – Singapore.
• Các yếu tố ảnh hưởng: Hệ thống hóa các nhóm yếu tố khách quan (chính sách, kinh tế - xã hội, môi trường địa phương) và yếu tố chủ quan (năng lực của CBQL, nhận thức và đạo đức của GV, thái độ của HS, sự đồng thuận của CMHS).

Chương 2: Thực trạng xây dựng môi trường giáo dục ở các trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội theo tiếp cận văn hóa tổ chức

Chương 2 phản ánh toàn diện kết quả khảo sát thực trạng tại các trường THPT chuyên trên địa bàn Hà Nội trong năm học 2015-2016 thông qua hệ thống 28 bảng số liệu và 3 biểu đồ:

• Khái quát bối cảnh: Phân tích điều kiện kinh tế - xã hội Hà Nội và quy mô, chất lượng đội ngũ giáo viên, kết quả học tập của học sinh, thực trạng cơ sở vật chất tại các trường THPT chuyên (Bảng 2.1, Bảng 2.2, Bảng 2.3).
• Đánh giá mức độ biểu hiện và sự hài lòng về môi trường giáo dục: Tổng hợp mức độ hài lòng của từng nhóm đối tượng gồm CBQL, GV, HS và CMHS (Bảng 2.4, Bảng 2.5, Bảng 2.6, Bảng 2.7).
• Thực trạng nhận thức và trách nhiệm: Đánh giá nhận thức về tầm quan trọng của môi trường giáo dục và trách nhiệm của các lực lượng giáo dục (Bảng 2.8, Bảng 2.9).
• Phân tích thực trạng nội dung xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức: Đối chiếu giữa mức độ quan trọng và mức độ đáp ứng/kết quả thực tế trên từng thành tố:

Nội dung khảo sát	Bảng tương quan	Biểu đồ minh họa
Xây dựng môi trường vật chất	Bảng 2.11, 2.12, 2.13	Biểu đồ 2.1
Xây dựng chuẩn mực giá trị đạo đức	Bảng 2.14, 2.15, 2.16	-
Xây dựng mối quan hệ và văn hóa ứng xử	Bảng 2.17, 2.18, 2.19	-
Xây dựng văn hóa quản lý nhà trường	Bảng 2.20, 2.21, 2.22	Biểu đồ 2.2
Mối quan hệ với gia đình và xã hội	Bảng 2.23, 2.24	-

• Thực trạng các con đường và yếu tố ảnh hưởng: Đánh giá mức độ thực hiện và kết quả của các con đường xây dựng môi trường giáo dục (Bảng 2.25, 2.26, 2.27; Biểu đồ 2.3) cùng các yếu tố ảnh hưởng (Bảng 2.28).
• Đánh giá chung và thách thức: Nhận diện khoảng cách giữa nhận thức về mức độ quan trọng (luôn được đánh giá cao) và mức độ đáp ứng thực tế (còn hạn chế ở một số mặt như văn hóa quản lý, áp lực thành tích chuyên môn và nguồn lực cơ sở vật chất hiện đại).

Chương 3: Biện pháp xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức

Chương 3 đề xuất hệ thống biện pháp quản lý - sư phạm và báo cáo kết quả khảo nghiệm, thử nghiệm:

• 4 nguyên tắc định hướng: (1) Đảm bảo tính mục tiêu của quá trình giáo dục; (2) Đảm bảo các nguyên tắc giáo dục; (3) Đảm bảo giá trị văn hóa được gìn giữ và phát triển; (4) Đảm bảo tính thực tiễn và hiệu quả.
• Hệ thống 7 biện pháp đồng bộ:
  1. Biện pháp 1: Giáo dục nhận thức cho các lực lượng giáo dục về xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
  2. Biện pháp 2: Xác lập bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
  3. Biện pháp 3: Thiết kế chương trình, nội dung xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức phù hợp với chiến lược phát triển nhà trường.
  4. Biện pháp 4: Triển khai xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức đáp ứng mục tiêu phát triển nhà trường.
  5. Biện pháp 5: Phát huy tích cực vai trò của các chủ thể giáo dục trong xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
  6. Biện pháp 6: Hỗ trợ kiểm tra, đánh giá các hoạt động xây dựng môi trường giáo dục nhà trường theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
  7. Biện pháp 7: Tăng cường các nguồn lực cho các hoạt động xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
• Kết quả khảo nghiệm: Đánh giá mối tương quan chặt chẽ giữa tính cần thiết và tính khả thi của 7 biện pháp thông qua khảo nghiệm chuyên gia và CBQL (Bảng 3.1, Bảng 3.2, Bảng 3.3).
• Kết quả thử nghiệm sư phạm: Thử nghiệm áp dụng bộ tiêu chuẩn xây dựng môi trường dạy học và phát huy vai trò tương tác giữa giáo viên - học sinh. Kết quả so sánh giữa nhóm thử nghiệm và nhóm đối chứng (Bảng 3.4) khẳng định mức độ hài lòng và tính tích cực trong môi trường dạy học của nhóm thử nghiệm cao hơn rõ rệt.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp khoa học của luận án bao gồm:

1. Về mặt lý luận: Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về môi trường giáo dục và xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên dưới góc độ văn hóa tổ chức; tích hợp các tiếp cận hệ thống, tiếp cận sư phạm tương tác và lý thuyết kiến tạo vào mô hình văn hóa nhà trường chuyên biệt.
2. Về mặt thực tiễn:
   • Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện, có căn cứ định lượng về các thành tố môi trường giáo dục (vật chất, đạo đức, ứng xử, quản lý, quan hệ xã hội) tại các trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội.
   • Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục trong nhà trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
   • Đề xuất hệ thống 7 biện pháp có mối liên kết hữu cơ, đồng thời kiểm chứng tính đúng đắn, cần thiết và khả thi qua khảo nghiệm và thử nghiệm sư phạm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Địa bàn khảo sát thực trạng và phạm vi thử nghiệm của luận án tập trung chủ yếu tại các trường THPT chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội với mốc dữ liệu năm học 2015-2016, chưa mở rộng so sánh trên quy mô liên tỉnh hoặc các vùng miền có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các trường THPT chuyên thuộc các tỉnh thành khác trên cả nước để kiểm chứng tính phổ quát của bộ tiêu chí và hệ thống biện pháp.
  • Tiếp tục nghiên cứu ứng dụng tiếp cận văn hóa tổ chức vào việc xây dựng môi trường giáo dục cho các mô hình trường phổ thông không chuyên và các bậc học khác.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều đối tượng:

• Đối với cán bộ quản lý giáo dục và ban giám hiệu các trường THPT chuyên: Cung cấp khung tham chiếu về văn hóa quản lý, bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục và quy trình 7 biện pháp để xây dựng chiến lược phát triển nhà trường văn minh, an toàn, thân thiện.
• Đối với giáo viên trường THPT chuyên: Cung cấp định hướng sư phạm tương tác, phương pháp đổi mới không gian lớp học và xây dựng mối quan hệ chuẩn mực giữa thầy - trò, đồng nghiệp.
• Đối với các nhà nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh: Đóng góp khung lý thuyết và nguồn dữ liệu thực trạng phong phú thuộc chuyên ngành Lí luận và lịch sử giáo dục, Quản lý giáo dục và Văn hóa học đường.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm tiếp cận văn hóa tổ chức trong xây dựng môi trường giáo dục trường THPT chuyên được hiểu như thế nào?
Tiếp cận văn hóa tổ chức là cách thức xây dựng môi trường giáo dục của nhà trường dựa trên việc tuân thủ và vận hành theo những hệ giá trị, chuẩn mực, niềm tin và triết lý của văn hóa tổ chức; xem văn hóa vừa là mục tiêu hướng tới vừa là công cụ quản lý để kiến tạo môi trường giáo dục lành mạnh, thúc đẩy sự gắn kết và nâng cao chất lượng đào tạo.

2. Luận án đã sử dụng những cơ sở lý thuyết tiếp cận nào để nghiên cứu vấn đề?
Luận án kết hợp 4 tiếp cận chính: Tiếp cận hệ thống (Bertalanffy), Tiếp cận sư phạm tương tác (dựa trên hoạt động dạy - học và khoa học thần kinh), Tiếp cận dạy học kiến tạo (Constructivism của Piaget), và Tiếp cận văn hóa tổ chức (mô hình Harrison, Robbins, Tableman, Keefe).

3. Khảo sát thực trạng của luận án được tiến hành tại những cơ sở giáo dục nào?
Khảo sát được thực hiện trên địa bàn thành phố Hà Nội tại các trường: THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam, THPT chuyên Nguyễn Huệ, THPT chuyên Sơn Tây, Khối chuyên trường THPT Chu Văn An, THPT chuyên Khoa học Tự nhiên và THPT chuyên Đại học Sư phạm (trong đó khảo sát đại trà tập trung tại 04 trường đại diện).

4. Luận án đề xuất bao nhiêu biện pháp và dựa trên những nguyên tắc nào?
Luận án đề xuất 7 biện pháp đồng bộ, dựa trên 4 nguyên tắc: Đảm bảo tính mục tiêu của quá trình giáo dục; Đảm bảo các nguyên tắc giáo dục; Đảm bảo giá trị văn hóa được gìn giữ và phát triển; Đảm bảo tính thực tiễn và hiệu quả.

5. Điểm khác biệt giữa văn hóa tổ chức và bầu không khí nhà trường được luận án phân định ra sao?
Văn hóa tổ chức là khái niệm rộng hơn, là sản phẩm lịch sử phản ánh các giá trị, chuẩn mực và niềm tin cốt lõi chi phối hành vi; trong khi bầu không khí nhà trường là khái niệm hẹp hơn, phản ánh nhận thức tâm lý trực tiếp, nhất thời và có thể xem là một thước đo biểu hiện của văn hóa tổ chức.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Oanh đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên dưới tiếp cận văn hóa tổ chức. Bằng việc kết hợp phương pháp luận đa diện cùng hệ thống số liệu điều tra thực trạng tại Hà Nội, luận án đã làm rõ cấu trúc, các biểu hiện văn hóa và thách thức trong việc xây dựng môi trường trường chuyên. Hệ thống 7 biện pháp cùng bộ tiêu chí đánh giá do tác giả xây dựng đã được khảo nghiệm và thử nghiệm thực tế, cung cấp cơ sở khoa học và ứng dụng thực tiễn cho việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện tại các trường THPT chuyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề xem xét môi trường trong hệ thống không gian đa tuyến và môi trường “đa nguyên” ảnh hưởng tới sự nảy sinh, biến đổi, phát triển của quá trình giáo dục. Môi trường này vừa có tầm vĩ mô như: khí hậu, sinh hoạt kinh tế, chính trị, xã hội, phong tục văn hóa,… vừa có tầm vi mô như: việc bố trí lớp học, quan hệ nhóm bạn, mối quan hệ thầy trò, không khí học tập của trường lớp,… Trong quá trình giáo dục, ảnh hưởng của môi trường vĩ mô đối với người được giáo dục là gián tiếp còn ảnh hưởng của môi trường vi mô là trực tiếp, cụ thể và sâu sắc hơn. Các nghiên cứu này góp phần bổ sung đầy đủ hơn hệ thống lí luận về xây dựng môi trường giáo dục. Tác giả Edward Rây Krisnan (Mission College -Thailand) trong bài viết “ Hãy để sinh viên học trong bầu không khí ồn ào” [dẫn theo 63] đã viết: “.

Đứa trẻ học rất nhanh trong những năm thơ ấu của cuộc đời, bởi vì thực tế không có ai thực sự dạy em mà chính bản thân em đóng vai trò tích cực trong việc học tập của thân. Hãy suy nghĩ về các môi trường quanh đứa trẻ. trong hầu hết các trường hợp, trẻ em học cách tư duy trong những môi trường không theo khuôn phép, không nghiêm ngặt và rất linh hoạt ở nhà, ở sân chơi, ở cửa hiệu, trong gia đình.; để phát triển tư duy cảm giác và hình thành kĩ năng tư duy phân tích cho sinh viên, cần tạo ra những môi trường học tập tự do hơn cho các em”. Tác giả có 10 khuyến nghị cho vấn đề trên, gồm: “Chỉ dẫn và tạo phương tiện cho sinh viên liên tục tự học thông qua sự khám phá, tư duy cảm xúc; cho phép sinh viên ồn ào một cách có ích trong lớp học; hãy để cho sinh viên trao đổi các ý tưởng; hãy để sinh viên bận rộn và chìm đắm trong những ý tưởng riêng của các em và của các bạn; hãy tạo một bầu không khí vui vẻ trong lớp học; hãy để các em làm việc gì đó.; cho phép sinh viên mắc sai lầm; hãy để sinh viên dạy học lẫn nhau; khuyến khích sinh viên bày tỏ cảm xúc trong quá trình học tập; sinh viên là người khích lệ giáo viên và hãy để điều đó xảy ra:.

* Các nghiên cứu trong nƣớc Hồ Chí Minh là tấm gương vĩ đại ở tất cả lĩnh vực đời sống, đặc biệt trong giáo dục tư tưởng của Bác luôn được xem là tư tưởng nền tảng, then chốt và vượt qua cả giới hạn về không gian và thời gian. Đối với việc xây dựng môi trường giáo dục, ngay từ những năm 1947 với tác phẩm “Đời sống mới”, Hồ Chí Minh đã đưa ra định hướng về xây dựng một nhà trường với môi trường học tập thoải mái, trang trọng và văn minh. “Một là làm cho học sinh biết quý trọng sự cần lao. Hai là tập cho họ quen lao khổ.

Ba là cho họ cái chí khí tự thực kỳ lực (tự làm lấy mà ăn), không ăn bám xã hội. Bốn là có ích cho sức khỏe của họ”. (Trích Đời sống mới, in trong Hồ Chí Minh toàn 11 tập. Tập 5 từ trang 91 đến trang 110).

Qua đây ta thấy từ những năm đầu của cách mạng Việt Nam dù với biết bao gian khổ nhưng Bác Hồ đã xác định được tư tưởng cốt lõi là muốn nhà trường có chất lượng thì cần phải xây dựng được một môi trường nhà trường mang tính mới – phù hợp với thực cảnh và hướng đến sự đổi mới. [5;tr102] Những năm 80 của thế kỷ XX, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nên ra phương châm hành động cho nền giáo dục: “Trường ra Trường – Lớp ra Lớp Thầy ra Thầy – Trò ra Trò Dạy ra Dạy – Học ra Học” Đó chính là sự “lành mạnh hóa” đời sống giáo dục – nền tảng cho việc xây dựng môi trường giáo dục. (Theo Đặng Quốc Bảo (chủ biên), Đổi mới, cải cách giáo dục ở Việt Nam và nhân tố quản lý trong tiến trình đổi mới giáo dục.) [5; tr 65] Hiện nay có những công trình nghiên cứu về môi trường giáo dục trong nước như: Xây dựng môi trƣờng giáo dục xã hội chủ nghĩa trong các trƣờng dạy nghề (1998, Nxb Thanh niên, HN) của Ban Thanh niên các trường Đại học và Chuyên nghiệp và Xây dựng môi trƣờng giáo dục thông qua việc tổ chức các hoạt động văn hóa xã hội ở các trƣờng Đại học và Chuyên nghiệp (1990) là đề tài thuộc Viện Nghiên cứu Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp do Đinh Hữu Liễn làm chủ nhiệm. Các công trình nghiên cứu này đã nêu ra và phân tích khái niệm môi trường giáo dục đồng thời phân tích mối quan hệ chính trong môi trường trường học như: quan hệ thầy – trò, người được phục vụ - người phục vụ; quan hệ giữa học sinh – học sinh; hệ thống tổ chức các cơ quan chức năng trong nhà trường và những biện pháp hoạt động để xây dựng một môi trường giáo dục phù hợp.

Theo tác giả Trần Đức Minh, khái niệm môi trường sư phạm gồm các thành tố cơ bản sau đây: “. Là một tổ chức học tập, hạt nhân của một xã hội học tập. Môi trường chứa đựng tổ chức học tập là môi trường giáo dục tốt mà ở đó từ nhận thức đến hành động, mọi thành viên trong trường đều nêu gương về kỉ cương, tình thương trách nhiệm và có khát vọng học tập không ngừng. Giảng viên gương mẫu trong dạy học, trong nghiên cứu khoa học, trong nền nếp chuyên môn, trong tự học, tự bồi dưỡng, luôn đạt được các thành tựu mới trong các nấc thang chuyên môn của mình, giảng dạy có uy tín có chất lượng.

Đặc biệt, họ phải luôn luôn có ý thức, có năng lực và tư duy đổi mới cách dạy cách học, tích cực tìm tòi, khám phá nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả đào tạo và bồi dưỡng. Cán bộ công chức trong nhà trường phải gương mẫu trong công tác phục vụ dạy học, toàn tâm toàn ý với công việc mình đảm nhiệm. Sinh viên phải gương mẫu trong học tập, tu dưỡng, rèn luyện, có động cơ và thái độ học tập đúng đắn, học để lập thân, lập nghiệp. ; môi trường sư phạm có mối giao tiếp sư phạm đẹp: các thành viên trong trường có lối sống, lối ứng xử sư phạm, 12 có thói quen làm việc thiện chí, thân thiện.

; môi trường sư phạm là nơi có đội ngũ quản lý và phương thức quản lí có hiệu quả, có sự thay đổi căn bản trong lề lối quản lí - quản lí trên cơ sở lấy hệ thống các tiêu chuẩn đảm bảo chất lượng làm công cụ, đáp ứng yêu cầu cải cách giáo dục.; môi trường sư phạm có các hoạt động văn hoá, văn nghệ thể dục thể thao sôi nổi, có ý nghĩa giáo dục thiết thực, góp phần làm lành mạnh hoá môi trường giáo dục. ; môi trường sư phạm còn phải là môi trường có kiến trúc hài hoà, hợp lí, tiện ích, có cảnh quan xanh, sạch, đẹp, có chất lượng cuộc sống không ngừng được cải thiện. Tác giả Phạm Hồng Quang trong cuốn sách “Môi trường giáo dục” đã đề cập khá sâu đến nhiều quan điểm khác nhau về môi trường, môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, môi trường giáo dục và môi trường văn hóa giáo dục. Tác giả đã phân tích sâu sắc vai trò quan trọng của môi trường nói chung và môi trường giáo dục nói riêng đối với đời sống con người và sự hình thành phát triển nhân cách.

Trong đó, tác giả cho rằng: “Môi trường giáo dục là toàn bộ cơ sở vật chất, tinh thần mà trong đó con người được giáo dục đang sống, lao động và học tập, được sử dụng nhằm tác động đến sự hình thành nhân cách của họ phù hợp với mục đích giáo dục đã định”. Đồng thời, tác giả cho rằng ở khía cạnh khác: “Môi trường giáo dục là tập hợp không gian với các hoạt động xã hội của cá nhân, các phương tiện và giao lưu được phối hợp với nhau tạo điều kiện thuận lợi để giáo dục đạt kết quả cao nhất” hoặc coi môi trường giáo dục là đời sống sinh động hàng ngày hàng giờ tác động ảnh hưởng trực tiếp quyết định các giá trị đạo đức. Tác giả đã đề cập khá sâu đến môi trường văn hóa giáo dục (môi trường sư phạm) từ góc nhìn của xã hội học, văn hóa học, giáo dục học, coi môi trường văn hóa giáo dục bao hàm “các điều kiện vật chất và tinh thần chứa đựng hệ thống giá trị của hoạt động giáo dục, tạo niềm tin, giá trị về tháu độ của các thành viên tham gia hoạt động trong trường học và ảnh hưởng đến quá trình giáo dục. Tác giả cho rằng, những điều kiện vật chất của môi trường văn hóa giáo dục gồm các điều kiện tự nhiên nơi trường đóng, cơ sở vật chất cho mọi hoạt động của nhà trường, trong đó nổi bật là cơ sở vật chất phục vụ cho hoạt động dạy và học.

Mặt khác, cũng phải quan tâm đến những yếu tố tinh thần trong môi trường văn hóa giáo dục bao gồm bầu không khí tâm lí trong trường, những nét truyền thống, các giá trị cùng với các quan điểm chỉ đạo của cán bộ quản lí,… là những yếu tố phi vật chất và có quan hệ chặt chẽ với những yếu tố vật chất trong môi trường văn hóa giáo dục… Đây là những luận điểm góp phần làm sáng tỏ lí luận về môi trường giáo dục. [47;tr30] Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu như: “Xây dựng môi trường giáo dục phạm nhân trong các trại giam” của tác giả Phan Xuân Sơn (2007) đã đề cập đến việc xây dựng môi trường giáo dục lại đối với nhân cách con người, trong đó chỉ rõ sự ảnh 13 hưởng của các yếu tố môi trường đối với sự phục hồi và phát triển nhân cách phạm nhân…. Như vậy các công trình nghiên cứu đã xác định, xây dựng môi trường giáo dục có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Đây là định hướng đúng đắn để xác định hướng nghiên cứu của đề tài luận án, bởi môi trường giáo dục tác động đến mọi thành tố khác của quá trình giáo dục nói chung và trong mỗi nhà trường nói riêng.

Đồng thời, trên cơ sở đó xác định xây dựng môi trường giáo dục là trách nhiệm chung của các lực lượng giáo dục trong nhà trường chứ không phải là trách nhiệm của mỗi nhà cán bộ quản lí. Đây là tiền đề quan trọng để tác giả định hướng nghiên cứu cho đề tài của mình.