đặt vấn đề xem xét môi trường trong hệ thống không gian đa tuyến và môi trường “đa nguyên” ảnh hưởng tới sự nảy sinh, biến đổi, phát triển của quá trình giáo dục. Môi trường này vừa có tầm vĩ mô như: khí hậu, sinh hoạt kinh tế, chính trị, xã hội, phong tục văn hóa,… vừa có tầm vi mô như: việc bố trí lớp học, quan hệ nhóm bạn, mối quan hệ thầy trò, không khí học tập của trường lớp,… Trong quá trình giáo dục, ảnh hưởng của môi trường vĩ mô đối với người được giáo dục là gián tiếp còn ảnh hưởng của môi trường vi mô là trực tiếp, cụ thể và sâu sắc hơn. Các nghiên cứu này góp phần bổ sung đầy đủ hơn hệ thống lí luận về xây dựng môi trường giáo dục. Tác giả Edward Rây Krisnan (Mission College -Thailand) trong bài viết “ Hãy để sinh viên học trong bầu không khí ồn ào” [dẫn theo 63] đã viết: “.
Đứa trẻ học rất nhanh trong những năm thơ ấu của cuộc đời, bởi vì thực tế không có ai thực sự dạy em mà chính bản thân em đóng vai trò tích cực trong việc học tập của thân. Hãy suy nghĩ về các môi trường quanh đứa trẻ. trong hầu hết các trường hợp, trẻ em học cách tư duy trong những môi trường không theo khuôn phép, không nghiêm ngặt và rất linh hoạt ở nhà, ở sân chơi, ở cửa hiệu, trong gia đình.; để phát triển tư duy cảm giác và hình thành kĩ năng tư duy phân tích cho sinh viên, cần tạo ra những môi trường học tập tự do hơn cho các em”. Tác giả có 10 khuyến nghị cho vấn đề trên, gồm: “Chỉ dẫn và tạo phương tiện cho sinh viên liên tục tự học thông qua sự khám phá, tư duy cảm xúc; cho phép sinh viên ồn ào một cách có ích trong lớp học; hãy để cho sinh viên trao đổi các ý tưởng; hãy để sinh viên bận rộn và chìm đắm trong những ý tưởng riêng của các em và của các bạn; hãy tạo một bầu không khí vui vẻ trong lớp học; hãy để các em làm việc gì đó.; cho phép sinh viên mắc sai lầm; hãy để sinh viên dạy học lẫn nhau; khuyến khích sinh viên bày tỏ cảm xúc trong quá trình học tập; sinh viên là người khích lệ giáo viên và hãy để điều đó xảy ra:.
* Các nghiên cứu trong nƣớc Hồ Chí Minh là tấm gương vĩ đại ở tất cả lĩnh vực đời sống, đặc biệt trong giáo dục tư tưởng của Bác luôn được xem là tư tưởng nền tảng, then chốt và vượt qua cả giới hạn về không gian và thời gian. Đối với việc xây dựng môi trường giáo dục, ngay từ những năm 1947 với tác phẩm “Đời sống mới”, Hồ Chí Minh đã đưa ra định hướng về xây dựng một nhà trường với môi trường học tập thoải mái, trang trọng và văn minh. “Một là làm cho học sinh biết quý trọng sự cần lao. Hai là tập cho họ quen lao khổ.
Ba là cho họ cái chí khí tự thực kỳ lực (tự làm lấy mà ăn), không ăn bám xã hội. Bốn là có ích cho sức khỏe của họ”. (Trích Đời sống mới, in trong Hồ Chí Minh toàn 11 tập. Tập 5 từ trang 91 đến trang 110).
Qua đây ta thấy từ những năm đầu của cách mạng Việt Nam dù với biết bao gian khổ nhưng Bác Hồ đã xác định được tư tưởng cốt lõi là muốn nhà trường có chất lượng thì cần phải xây dựng được một môi trường nhà trường mang tính mới – phù hợp với thực cảnh và hướng đến sự đổi mới. [5;tr102] Những năm 80 của thế kỷ XX, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nên ra phương châm hành động cho nền giáo dục: “Trường ra Trường – Lớp ra Lớp Thầy ra Thầy – Trò ra Trò Dạy ra Dạy – Học ra Học” Đó chính là sự “lành mạnh hóa” đời sống giáo dục – nền tảng cho việc xây dựng môi trường giáo dục. (Theo Đặng Quốc Bảo (chủ biên), Đổi mới, cải cách giáo dục ở Việt Nam và nhân tố quản lý trong tiến trình đổi mới giáo dục.) [5; tr 65] Hiện nay có những công trình nghiên cứu về môi trường giáo dục trong nước như: Xây dựng môi trƣờng giáo dục xã hội chủ nghĩa trong các trƣờng dạy nghề (1998, Nxb Thanh niên, HN) của Ban Thanh niên các trường Đại học và Chuyên nghiệp và Xây dựng môi trƣờng giáo dục thông qua việc tổ chức các hoạt động văn hóa xã hội ở các trƣờng Đại học và Chuyên nghiệp (1990) là đề tài thuộc Viện Nghiên cứu Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp do Đinh Hữu Liễn làm chủ nhiệm. Các công trình nghiên cứu này đã nêu ra và phân tích khái niệm môi trường giáo dục đồng thời phân tích mối quan hệ chính trong môi trường trường học như: quan hệ thầy – trò, người được phục vụ - người phục vụ; quan hệ giữa học sinh – học sinh; hệ thống tổ chức các cơ quan chức năng trong nhà trường và những biện pháp hoạt động để xây dựng một môi trường giáo dục phù hợp.
Theo tác giả Trần Đức Minh, khái niệm môi trường sư phạm gồm các thành tố cơ bản sau đây: “. Là một tổ chức học tập, hạt nhân của một xã hội học tập. Môi trường chứa đựng tổ chức học tập là môi trường giáo dục tốt mà ở đó từ nhận thức đến hành động, mọi thành viên trong trường đều nêu gương về kỉ cương, tình thương trách nhiệm và có khát vọng học tập không ngừng. Giảng viên gương mẫu trong dạy học, trong nghiên cứu khoa học, trong nền nếp chuyên môn, trong tự học, tự bồi dưỡng, luôn đạt được các thành tựu mới trong các nấc thang chuyên môn của mình, giảng dạy có uy tín có chất lượng.
Đặc biệt, họ phải luôn luôn có ý thức, có năng lực và tư duy đổi mới cách dạy cách học, tích cực tìm tòi, khám phá nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả đào tạo và bồi dưỡng. Cán bộ công chức trong nhà trường phải gương mẫu trong công tác phục vụ dạy học, toàn tâm toàn ý với công việc mình đảm nhiệm. Sinh viên phải gương mẫu trong học tập, tu dưỡng, rèn luyện, có động cơ và thái độ học tập đúng đắn, học để lập thân, lập nghiệp. ; môi trường sư phạm có mối giao tiếp sư phạm đẹp: các thành viên trong trường có lối sống, lối ứng xử sư phạm, 12 có thói quen làm việc thiện chí, thân thiện.
; môi trường sư phạm là nơi có đội ngũ quản lý và phương thức quản lí có hiệu quả, có sự thay đổi căn bản trong lề lối quản lí - quản lí trên cơ sở lấy hệ thống các tiêu chuẩn đảm bảo chất lượng làm công cụ, đáp ứng yêu cầu cải cách giáo dục.; môi trường sư phạm có các hoạt động văn hoá, văn nghệ thể dục thể thao sôi nổi, có ý nghĩa giáo dục thiết thực, góp phần làm lành mạnh hoá môi trường giáo dục. ; môi trường sư phạm còn phải là môi trường có kiến trúc hài hoà, hợp lí, tiện ích, có cảnh quan xanh, sạch, đẹp, có chất lượng cuộc sống không ngừng được cải thiện. Tác giả Phạm Hồng Quang trong cuốn sách “Môi trường giáo dục” đã đề cập khá sâu đến nhiều quan điểm khác nhau về môi trường, môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, môi trường giáo dục và môi trường văn hóa giáo dục. Tác giả đã phân tích sâu sắc vai trò quan trọng của môi trường nói chung và môi trường giáo dục nói riêng đối với đời sống con người và sự hình thành phát triển nhân cách.
Trong đó, tác giả cho rằng: “Môi trường giáo dục là toàn bộ cơ sở vật chất, tinh thần mà trong đó con người được giáo dục đang sống, lao động và học tập, được sử dụng nhằm tác động đến sự hình thành nhân cách của họ phù hợp với mục đích giáo dục đã định”. Đồng thời, tác giả cho rằng ở khía cạnh khác: “Môi trường giáo dục là tập hợp không gian với các hoạt động xã hội của cá nhân, các phương tiện và giao lưu được phối hợp với nhau tạo điều kiện thuận lợi để giáo dục đạt kết quả cao nhất” hoặc coi môi trường giáo dục là đời sống sinh động hàng ngày hàng giờ tác động ảnh hưởng trực tiếp quyết định các giá trị đạo đức. Tác giả đã đề cập khá sâu đến môi trường văn hóa giáo dục (môi trường sư phạm) từ góc nhìn của xã hội học, văn hóa học, giáo dục học, coi môi trường văn hóa giáo dục bao hàm “các điều kiện vật chất và tinh thần chứa đựng hệ thống giá trị của hoạt động giáo dục, tạo niềm tin, giá trị về tháu độ của các thành viên tham gia hoạt động trong trường học và ảnh hưởng đến quá trình giáo dục. Tác giả cho rằng, những điều kiện vật chất của môi trường văn hóa giáo dục gồm các điều kiện tự nhiên nơi trường đóng, cơ sở vật chất cho mọi hoạt động của nhà trường, trong đó nổi bật là cơ sở vật chất phục vụ cho hoạt động dạy và học.
Mặt khác, cũng phải quan tâm đến những yếu tố tinh thần trong môi trường văn hóa giáo dục bao gồm bầu không khí tâm lí trong trường, những nét truyền thống, các giá trị cùng với các quan điểm chỉ đạo của cán bộ quản lí,… là những yếu tố phi vật chất và có quan hệ chặt chẽ với những yếu tố vật chất trong môi trường văn hóa giáo dục… Đây là những luận điểm góp phần làm sáng tỏ lí luận về môi trường giáo dục. [47;tr30] Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu như: “Xây dựng môi trường giáo dục phạm nhân trong các trại giam” của tác giả Phan Xuân Sơn (2007) đã đề cập đến việc xây dựng môi trường giáo dục lại đối với nhân cách con người, trong đó chỉ rõ sự ảnh 13 hưởng của các yếu tố môi trường đối với sự phục hồi và phát triển nhân cách phạm nhân…. Như vậy các công trình nghiên cứu đã xác định, xây dựng môi trường giáo dục có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Đây là định hướng đúng đắn để xác định hướng nghiên cứu của đề tài luận án, bởi môi trường giáo dục tác động đến mọi thành tố khác của quá trình giáo dục nói chung và trong mỗi nhà trường nói riêng.
Đồng thời, trên cơ sở đó xác định xây dựng môi trường giáo dục là trách nhiệm chung của các lực lượng giáo dục trong nhà trường chứ không phải là trách nhiệm của mỗi nhà cán bộ quản lí. Đây là tiền đề quan trọng để tác giả định hướng nghiên cứu cho đề tài của mình.