Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TIỂU HỌC TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực quản lý giáo dục 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Đã có nhiều công trình khoa học của các tác giả nước ngoài nghiên cứu về quản lý, quản lý nguồn nhân lực.
- Ở Phương Đông, vào khoảng những năm 551 - 223 trước Công Nguyên, tại Trung Hoa cổ đại đã xuất hiện các tư tưởng quản lý của Khổng Tử nhằm mục đích đào tạo lớp người cai trị xã hội được xây dựng theo triết lý là đạo nhân. Trên cơ sở đạo nhân, Khổng Tử và các học trò của Ông đã tiếp cận các yếu tố nhân, lễ, nghĩa, trí, dũng, tín, lợi và thành vào việc truyền đạo để có được tầng lớp những người quản lý xã hội chuyên nghiệp như “quân tử” và “kẻ sĩ” [78]. Tư tưởng đó của Khổng Tử tuy chưa thực sự chuyên sâu phát triển đội ngũ CBQL giáo dục, nhưng các cống hiến đó của Ông cho nhân loại đã gián tiếp thể hiện phương thức phát triển đội ngũ nhân lực xã hội nói chung mà có thể vận dụng vào phát triển nhân lực giáo dục cho đến thế hệ hiện nay. - Ở Phương Tây, từ khi Chủ nghĩa Mác - Lênin xuất hiện, các nghiên cứu về quy luật phát triển xã hội như quy luật hình thành cá nhân con người, quy luật phát triển nhân cách đã khẳng định vai trò của xã hội đối với phát triển giáo dục và tác dụng của giáo dục với xã hội mà đặc biệt là đội ngũ nhân lực giáo dục.
Các công trình khoa học kinh điển về chính trị, kinh tế và quản lý xã hội của Chủ nghĩa Mác- Lênin đã để lại những tư tưởng quản lý xã hội và vai trò của người đứng đầu một tổ chức xã hội. Trong Bộ Tư bản, C.Mác đã coi vai trò của nhà quản lý giống như vai trò của nhạc trưởng trong dàn nhạc với nhận định “… Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” [13]. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về khoa học quản lý coi yếu tố quan trọng nhất để đạt được mục tiêu quản lý là chủ thể quản lý và cũng từ đó gián tiếp nêu lên được yêu cầu về CBQL và cách thức phát triển đội ngũ CBQL. Cụ thể, một số nhà 10 khoa học như: Frederick Winslow Taylor (1856 - 1915) với công trình tiêu biểu là cuốn “The Principles of Scientific Management” (Những nguyên tắc quản lý khoa học) được xuất bản năm 1911 đã đưa ra định nghĩa quản lý và đồng thời đưa ra bốn nguyên tắc quản lý khoa học nhằm đem lại hiệu quả quản lý như: xác định các phương pháp hoàn thành mỗi loại công việc; tuyển chọn và huấn luyện công nhân một cách khoa học; tiến hành những hợp tác cần thiết của người quản lý với người bị quản lý; xác định rõ bổn phận của người quản lý là thiết lập kế hoạch, còn bổn phận của công nhân là thực thi kế hoạch (theo sự tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra) của người quản lý.
Có thể tổng hợp bốn nguyên tắc mang lại hiệu quả quản lý của Frederick Winslow Taylor thành bốn nội dung chủ yếu của thuyết quản lý khoa học là: “cải tạo các quan hệ quản lý, tiêu chuẩn hoá công việc, chuyên môn hoá lao động và quan niệm con người kính nể, nhằm tăng năng suất lao động” [101]. Cũng trong thời kỳ này, nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu về phát triển nhân lực. Ví dụ, nhà xã hội học người Mỹ Leonard Nadler cho rằng: Phát triển nguồn nhân lực (Developing Human Resource) gồm có 3 nhiệm vụ chính là: giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực, sử dụng nguồn nhân lực và tạo môi trường thuận lợi cho nguồn nhân lực phát triển [106]. Trong cuốn sách “Developing Human Resource” do Hiệp hội đào tạo và phát triển Hoa Kỳ ấn hành vào năm 1980, Leonard Nadler đã chỉ ra các khái niệm và các lập luận khoa học về các nhiệm vụ phát triển nguồn nhân lực.
Lý thuyết phát triển nguồn nhân lực này đã được vận dụng hiệu quả trong nhiều lĩnh vực quản lý nhân lực trong xã hội. Một trong những công trình đã vận dụng thành công kết quả nghiên cứu của Leonard Nadler là tác phẩm “Quản lý nguồn nhân lực trong khu vực nhà nước” của một tác giả người Pháp là Christian Batal [15]. Trong cuốn sách này, C. Batal đã dựa trên lý thuyết phát triển nguồn nhân lực để đi đến các hoạt động cụ thể của các cơ quan quản lý nhà nước nhằm phát triển nguồn nhân lực trong các cơ quan và tổ chức đáp ứng các yêu cầu công vụ.V, trong tập 2 cuốn “Giáo dục học” của ông do Nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội dịch và xuất bản bằng tiếng Việt đã tập trung làm làm rõ Những vấn đề cơ bản của quản lý nhà trường [84].
Một trong những nội dung trọng tâm của công trình này được tác giả trình bày là phương thức phát triển đội ngũ CBQL giáo dục. Tác giả đã phân tích rõ mối quan hệ giữa phát triển xã hội và phát 11 triển giáo dục; giữa phát triển giáo dục và phát triển nhân lực giáo dục, trong đó đặc biệt quan trọng là quan điểm phát triển đội ngũ nhân lực CBQL giáo dục có ảnh hưởng trực tiếp đối với mục tiêu nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục. Nghiên cứu ở trong nước Trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh, các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp cận nghiên cứu phát triển đội ngũ nguồn nhân lực chủ yếu dựa trên nền tảng của lý luận phát triển nguồn nhân lực. Một số công trình tiêu biểu như sách, đề tài KH và CN, bài báo, luận án tiến sĩ có nội dung nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực như: - Các cuốn sách viết về học thuyết quản lý, tư tưởng quản lý.
đã nêu lên quá trình xuất hiện và nội dung của các tư tưởng hoặc học thuyết quản lý trong lịch sử phát triển nhân loại, trong đó có vai trò của các nhà quản lý; đồng thời nêu lên các yêu cầu đối với người quản lý. Có thể kể tới các cuốn “Giáo trình Quản trị nhân lực” của các tác giả Nguyễn Văn Điểm - Nguyễn Ngọc Quân [27] do Nxb Đại học Kinh tế quốc dân xuất bản năm 2012 và “Quản trị nguồn nhân lực”của tác giả Trần Thị Kim Dung [19] do Nxb Chính trị quốc gia xuất bản năm 2003 đã bàn kỹ đến các hoạt động quản lý và phát triển nguồn nhân lực nói chung. Các kiến thức về quản trị nhân lực trong hai tác phẩm này là một hướng về cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu về quản lý phát triển đội ngũ CBQL giáo dục nói chung và phát triển đội ngũ Hiệu trưởng các trường Tiểu học nói riêng. Cuốn “Những vấn đề cơ bản về quản lý hành chính nhà nước”, Nxb Lý luận chính trị năm 2016 [51], cuốn “Quản lý nguồn nhân lực xã hội” của Học viện Hành chính ấn hành năm 2011 [52].
đều nêu lên yêu cầu nguồn nhân lực cho phát triển KT-XH và cách thức phát triển nguồn nhân lực đó. Đặc biệt là các cuốn sách của Phan Văn Kha như “Giáo trình Quản lý nhà nước về giáo dục” [60] và “Đào tạo và sử dụng nhân lực trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” [59] đã nêu rõ cơ sở lý luận về quản lý, các hoạt động quản lý nhà nước về giáo dục, chỉ ra những điều cốt yếu nhất trong quản lý đào tạo, phát triển và sử dụng nhân lực trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Các tri thức khoa học trong hai công trình trên làm cơ sở cho việc quản lý phát triển đội ngũ CBQL giáo dục nói chung và CBQL trường phổ thông nói riêng trong đó có Hiệu trưởng trường Tiểu học. - Các công trình KH và CN như: Chương trình KH và CN cấp nhà nước “Bồi dưỡng và đào tạo đội ngũ nhân lực trong điều kiện mới”, mã số KX07-14 (1996), do Nguyễn Minh Đường làm chủ nhiệm đề tài [31] đã chỉ ra cơ sở lý luận, đánh giá thực 12 trạng và đề ra các giải pháp mang tính chiến lược về đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển KT-XH trong điều kiện mới; Đề tài KH&CN trọng điểm cấp Bộ của Bộ GD và ĐT “Các giải pháp triển khai đào tạo CBQL giáo dục theo nhu cầu xã hội”, mã số B2007.29-27 TĐ, do Nguyễn Phúc Châu làm chủ nhiệm đề tài [13] đã xác định rõ lý luận về triển khai đào tạo CBQL giáo dục theo nhu cầu xã hội, thực trạng và giải pháp triển khai đào tạo CBQL giáo dục theo nhu cầu xã hội.
Nhìn chung các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp cận về phát triển đội ngũ nhân lực giáo dục chủ yếu dựa trên nền tảng của lý luận quản lý đội ngũ trong một tổ chức và lý luận phát triển nguồn nhân lực. Các tác giả đều coi nguồn nhân lực giáo dục là một thành tố cấu thành quá trình giáo dục và có vai trò quan trọng như các thành tố khác mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện và điều kiện, hình thức tổ chức, kết quả giáo dục. Một số cuốn sách và bài báo tiêu biểu có nội dung nghiên cứu chính hoặc liên quan đến quản lý nhân lực giáo dục, phát triển đội ngũ nhân lực giáo dục và phát triển đội ngũ CBQL các cơ sở giáo dục như: “Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng cửa thế kỷ XXI”, “Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực đi vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa” của Phạm Minh Hạc [35], [36]; “Giáo dục học hiện đại - những nội dung cơ bản” của Thái Duy Tuyên [88], “Quản lý giáo dục” của các tác giả Bùi Minh Hiền, Đặng Quốc Bảo và Vũ Ngọc Hải [43]; “Quản lý đội ngũ” của các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc - Nguyễn Quốc Chí [67] đã bàn nhiều đến kỹ năng thực hiện các hoạt động quản lý đội ngũ trong công tác tổ chức. Nghiên cứu về phát triển đội ngũ Hiệu trưởng các trường phổ thông 1.
Nghiên cứu ở nước ngoài Từ sự nhận biết vai trò rất quan trọng của người Hiệu trưởng đối với sự tồn tại, phát triển của một nhà trường và vị trí có ảnh hưởng quyết định đến chất lượng và hiệu quả các hoạt động của nhà trường; đã có nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm đến việc nâng cao chất lượng hoạt động lãnh đạo và quản lý của Hiệu trưởng.