Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử địa phương cho học sinh lớp 9 tại trường trung học cơ sở Văn Nho

Chuyên khảo giáo dục phân tích Skkn đổi mới phương pháp nhằm cải thiện kết quả dạy học các tiết bài lịch sử địa phương lịch sử địa, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất

• Tác giả: Đinh Đức Vũ
• Trường học: Trường THCS Văn Nho
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Nâng Cao Hiệu Quả Dạy Học Lịch Sử Địa Phương Cho Học Sinh Lớp 9
• Loại tài liệu: sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN NỘI DUNG
• 1.1. Định hướng chung về đổi mới PPDH
• 1.2. Thế nào là “Đổi mới phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học các tiết bài Lịch sử địa phương cho học sinh lớp 9 ở trường Trung học cơ sở Văn Nho”
• 1.3. Các công văn hướng dẫn thực hiện
• 1.4. Mục đích, ý nghĩa của việc “Đổi mới phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học các tiết bài Lịch sử địa phương cho học sinh lớp 9 ở trường Trung học cơ sở Văn Nho”
• 1.5. Thực trạng vấn đề
• 1.5.1. Đối với giáo viên giảng dạy
• 1.5.2. Đối với học sinh học tập
• 1.6. Các giải pháp tổ chức thực hiện
• 1.6.1. Các giải pháp chung
• 1.6.2. Giải pháp 1: Tổ chức dạy học Lịch sử địa phương
• 1.6.2.1. Biện pháp 1: GV Lựa chọn nội dung cần thực hiện
• 1.6.2.2. Biện pháp 2: Xây dựng kế hoạch dạy học Lịch sử địa phương trong chương trình tổng thể môn học Lịch sử 9
• 1.6.2.3. Biện pháp 3: Tiến hành quy trình thực hiện dạy học Lịch sử địa phương lớp 9
• PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) đã được nêu rõ trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI. Mục tiêu là phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh (HS). Việc dạy học cần chuyển từ hình thức truyền thụ một chiều sang tổ chức các hoạt động học tập đa dạng. Điều này không chỉ giúp HS tự cập nhật kiến thức mà còn phát triển kỹ năng cần thiết cho việc học tập. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học là rất quan trọng. Đổi mới PPDH không chỉ là thay đổi phương pháp mà còn là thay đổi cách nghĩ về giáo dục, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học môn Lịch sử địa phương cho HS lớp 9.

1.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới PPDH

Đổi mới PPDH nhằm nâng cao hiệu quả dạy học các tiết bài Lịch sử địa phương cho HS lớp 9 là rất cần thiết. Việc này không chỉ giúp HS hiểu rõ hơn về lịch sử quê hương mà còn hình thành những kỹ năng, phẩm chất cần thiết. Đổi mới PPDH còn giúp giáo viên (GV) có thể kết hợp linh hoạt giữa lý thuyết và thực tiễn, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực hơn. Điều này cũng góp phần nâng cao lòng yêu quê hương đất nước và tinh thần tự hào dân tộc cho HS.

II. Thực trạng dạy học Lịch sử địa phương

Thực trạng dạy học Lịch sử địa phương hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần khắc phục. Đối với GV, nhiều người chưa nhận thức đúng về tầm quan trọng của Lịch sử địa phương. Họ thường dạy qua loa, không chú trọng đến việc truyền đạt kiến thức một cách sinh động. Bên cạnh đó, thiếu tài liệu và thiết bị dạy học cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc dạy học không hiệu quả. Đối với HS, việc thiếu tài liệu và sự chuẩn bị trước cho các tiết học cũng dẫn đến việc tiếp thu kiến thức không hiệu quả. Thời gian dành cho dạy học Lịch sử địa phương cũng rất hạn chế, chỉ có 2 tiết/năm học, điều này không đủ để HS có thể nắm vững kiến thức.

2.1. Những khó khăn trong dạy học

Nhiều GV vẫn sử dụng phương pháp dạy học truyền thống, dẫn đến tiết học thiếu sinh động. HS cũng không chủ động trong việc học tập, dẫn đến hiệu quả giáo dục không cao. Việc thiếu thiết bị dạy học hiện đại và tài liệu tham khảo cũng là một rào cản lớn. Đặc biệt, trong các trường THCS ở vùng sâu, vùng xa, điều kiện kinh tế khó khăn càng làm cho việc dạy học Lịch sử địa phương trở nên khó khăn hơn.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học

Để nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử địa phương cho HS lớp 9, cần có những giải pháp cụ thể. Trước tiên, GV cần thay đổi tư duy về việc dạy học Lịch sử địa phương, coi đây là một phần quan trọng trong chương trình giáo dục. Cần tổ chức các hoạt động học tập phong phú, khuyến khích HS tham gia tích cực. Việc sử dụng công nghệ thông tin và các phương pháp dạy học hiện đại cũng rất cần thiết. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa các GV để chia sẻ kinh nghiệm và tài liệu dạy học.

3.1. Tổ chức dạy học Lịch sử địa phương

GV cần lựa chọn nội dung dạy học phù hợp và xây dựng kế hoạch dạy học Lịch sử địa phương trong chương trình tổng thể. Cần chú trọng đến việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, khuyến khích HS tham gia vào các hoạt động học tập. Việc đánh giá kết quả học tập cũng cần được thực hiện một cách nghiêm túc để đảm bảo chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

BƯỚC 1: PHÂN TÍCH TÀI LIỆU

1. Các vấn đề/câu hỏi chính mà tài liệu giải quyết

• Thực trạng dạy học mang tính hình thức: Khắc phục triệt để tình trạng xem nhẹ, dạy qua loa, "dạy chay" các tiết học Lịch sử địa phương tại các trường THCS vùng cao, miền núi.
• Hạn chế về nguồn tư liệu và tính chủ động: Giải quyết tình trạng thiếu hụt tài liệu tham khảo, hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số tiếp cận nguồn sử liệu trực quan và phát huy năng lực tư duy độc lập.
• Tích hợp phân phối chương trình: Xây dựng khung kế hoạch giáo dục nhà trường lồng ghép mạch kiến thức Lịch sử địa phương vào tiến trình Lịch sử dân tộc lớp 9 một cách tự nhiên, không gây quá tải.
• Chuẩn hóa công cụ đánh giá: Thiết lập hệ thống phiếu học tập và tiêu chí kiểm tra, đánh giá theo quá trình (formative assessment) nhằm đo lường chính xác phẩm chất và năng lực của học sinh.

2. Trích xuất thuật ngữ chuyên ngành quan trọng

1. Lịch sử địa phương (LSĐP)
2. Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH)
3. Phát triển phẩm chất và năng lực
4. Kế hoạch bài dạy (Giáo án CV 5512)
5. Kế hoạch giáo dục nhà trường (GDNT)
6. Dạy học tích hợp / Lồng ghép
7. Sử liệu địa phương
8. Nguồn tư liệu trực quan
9. Dạy học dựa trên nghiên cứu bài học
10. Công nghệ thông tin (CNTT) trong dạy học
11. Phiếu học tập
12. Phiếu tự đánh giá
13. Chuẩn kiến thức, kĩ năng
14. Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa
15. Đánh giá theo quá trình
16. Năng lực nhận thức lịch sử
17. Năng lực tìm hiểu lịch sử
18. Giáo dục truyền thống cách mạng

3. Đóng góp và điểm mới của tài liệu

• Mô hình tích hợp liên hoàn: Thiết kế ma trận phân phối chương trình lồng ghép linh hoạt các mốc lịch sử Đảng bộ và phong trào cách mạng Thanh Hóa song hành cùng các bài học Lịch sử Việt Nam lớp 9.
• Quy trình dạy học 4 pha chuẩn hóa theo Công văn 5512: Cụ thể hóa 4 hoạt động (Khởi động – Hình thành kiến thức – Luyện tập – Vận dụng) bằng việc số hóa tư liệu, hình ảnh di tích và trò chơi tương tác.
• Bộ công cụ đánh giá năng lực 3 chiều: Xây dựng mẫu phiếu khảo sát và bảng tiêu chuẩn đo lường đồng thời 3 thành tố: Kiến thức – Kỹ năng bộ môn – Thái độ/Hành vi thực tiễn.
• Minh chứng thực nghiệm thuyết phục: Cung cấp số liệu đối chứng cụ thể tại trường THCS Văn Nho (Bá Thước), nâng tỷ lệ học sinh đạt chuẩn từ 57,1% lên 98,7%.

---

BƯỚC 2: NỘI DUNG CONTENT SEO

Tổng quan nghiên cứu

Dạy học Lịch sử địa phương giữ vai trò nền tảng trong việc bồi đắp nhân sinh quan và lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ. Trong chương trình Giáo dục phổ thông, phân môn này giúp người học gắn kết những tri thức lịch sử dân tộc với cội nguồn quê hương. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại nhiều trường Trung học cơ sở (THCS) vẫn còn bộc lộ nhiều khoảng trống bất cập. Giáo viên thường dạy lướt, thiếu tư liệu minh họa, trong khi học sinh tiếp thu một cách thụ động, máy móc.

Khoảng cách giữa yêu cầu đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực với thực tiễn giảng dạy vùng cao chính là rào cản lớn. Đề tài sáng kiến kinh nghiệm "Đổi mới phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học các tiết bài Lịch sử địa phương cho học sinh lớp 9 ở trường THCS Văn Nho" của tác giả Đinh Đức Vũ đã giải quyết trực tiếp điểm nghẽn này. Nghiên cứu mang đến một cách tiếp cận toàn diện, kết hợp hài hòa giữa cơ sở pháp lý, phân phối chương trình tổng thể và phương pháp tổ chức dạy học hiện đại.

Phương pháp tiếp cận trọng tâm của đề tài là chuyển dịch từ phương thức truyền thụ một chiều sang tổ chức chuỗi hoạt động học tập tích cực. Tác giả khai thác nguồn sử liệu Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa, ứng dụng công nghệ thông tin và thiết kế quy trình 4 bước sư phạm chuẩn mực. Nhờ đó, tài liệu mang lại giải pháp khả thi giúp nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử ở các địa bàn khó khăn.

       ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   Thực trạng: Dạy chay, thiếu tư liệu, học sinh thụ động │
       └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                    │
                                    ▼
       ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   Giải pháp: Tích hợp nội dung + Đổi mới quy trình 4 pha │
       │   (Khởi động ➔ Khám phá ➔ Luyện tập ➔ Vận dụng)        │
       └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                    │
                                    ▼
       ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   Kết quả: Tỷ lệ đạt chuẩn năng lực tăng từ 57.1% ➔ 98.7%│
       └─────────────────────────────────────────────────────────┘

---

Nội dung chi tiết

Cơ sở lý luận và thực trạng dạy học Lịch sử địa phương lớp 9

Đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử địa phương là nhiệm vụ chiến lược được khẳng định tại Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Sở GD&ĐT Thanh Hóa đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo quan trọng như Công văn số 5512/BGDĐT-GDTrH và Công văn số 2194/SGDĐT-GDTrH. Các văn bản này nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ trang bị kiến thức sang hình thành phẩm chất, năng lực người học, đa dạng hóa các hình thức học tập gắn liền với thực tế cuộc sống.

                  ┌────────────────────────────────────────┐
                  │    KHUNG CƠ SỞ PHÁP LÝ & ĐỊNH HƯỚNG     │
                  └───────────────────┬────────────────────┘
             ┌────────────────────────┼────────────────────────┐
             ▼                        ▼                        ▼
┌────────────────────────┐┌────────────────────────┐┌────────────────────────┐
│ NQ 29-NQ/TW (TƯ 8 XI)  ││   CV 5512/BGDĐT-GDTrH   ││  CV 2194/SGDĐT Thanh Hóa│
│ Đổi mới căn bản, toàn  ││   Quy chuẩn giáo án và  ││  Hướng dẫn dạy học Địa  │
│ diện giáo dục phổ thông││  tiến trình 4 hoạt động ││    phương cấp THCS      │
└────────────────────────┘└────────────────────────┘└────────────────────────┘

Tuy nhiên, bức tranh thực tiễn tại trường THCS Văn Nho (huyện miền núi Bá Thước) trước năm 2021 lại tồn tại nhiều nghịch lý:

• Về phía giáo viên: Phần lớn giáo viên giữ tâm lý xem Lịch sử địa phương là phân môn phụ với thời lượng hạn hẹp (khoảng 2 tiết/năm học). Do đó, bài học thường bị dạy lướt hoặc bỏ qua. Giáo viên chủ yếu áp dụng thuyết trình thuần túy, thiếu công cụ trực quan và gặp khó khăn trong việc chọn lọc tư liệu địa phương phân tán.
• Về phía học sinh: Hơn 99% học sinh tại đơn vị là con em đồng bào dân tộc thiểu số (Thái, Mường). Điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn khiến các em thiếu thốn sách tham khảo và thiết bị tra cứu thông tin. Học sinh có tâm lý ngại ghi nhớ sự kiện, tư duy thụ động và hiểu biết rất mơ hồ về các di tích, nhân vật lịch sử ngay tại quê hương mình.

Khảo sát đầu vào năm học 2020 - 2021 đối với 77 học sinh khối lớp 9 tại trường THCS Văn Nho đã minh chứng rõ nét cho khoảng trống này:

Lớp	Tổng số học sinh	Mức độ Đạt chuẩn KT-KN-Thái độ	Tỷ lệ Đạt	Mức độ Chưa đạt	Tỷ lệ Chưa đạt
9A	38	21	55,3%	17	44,7%
9B	39	23	59,0%	16	41,0%
Tổng	77	44	57,1%	33	42,9%

Tỷ lệ chưa đạt lên tới 42,9% là hồi chuông cảnh báo, đòi hỏi phải xây dựng một hệ thống giải pháp sư phạm đột phá và đồng bộ.

---

Hệ thống giải pháp đổi mới phương pháp và quy trình tổ chức dạy học

Để giải quyết triệt để thực trạng trên, tác giả đã xây dựng hệ thống giải pháp mang tính thực nghiệm cao, tuân thủ nguyên tắc không phá vỡ cấu trúc chương trình Lịch sử 9 tổng thể.

       ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
       │     NGUYÊN TẮC: Đảm bảo mục tiêu môn học - Lồng ghép    │
       │           tự nhiên - Không biến tướng nội dung          │
       └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                    │
      ┌─────────────────────────────┴─────────────────────────────┐
      ▼                                                           ▼
┌─────────────────────────────────┐         ┌──────────────────────────────────┐
│   GIẢI PHÁP 1: TỔ CHỨC DẠY HỌC  │         │ GIẢI PHÁP 2: ĐÁNH GIÁ THEO QUÁ   │
│   - Tích hợp khung GDNT         │         │ TRÌNH                            │
│   - Quy trình 4 pha CV 5512     │         │ - Phiếu tự đánh giá học sinh     │
│   - Số hóa tư liệu & Trò chơi   │         │ - Tiêu chí 3 chiều (K-S-A)       │
└─────────────────────────────────┘         └──────────────────────────────────┘

1. Xây dựng kế hoạch dạy học lồng ghép trong chương trình môn học

Thay vì cô lập 2 tiết Lịch sử địa phương ở cuối kỳ, giáo viên tích hợp linh hoạt các sự kiện lịch sử Thanh Hóa vào mạch bài giảng lịch sử dân tộc.

• Ví dụ: Khi dạy bài phong trào cách mạng 1919 - 1925, giáo viên lồng ghép hoạt động của đồng chí Lê Hữu Lập và Hội đọc sách báo cách mạng (Hàng Than, Thanh Hóa).
• Khi dạy bài thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (1930), bài giảng tích hợp sự kiện thành lập Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa ngày 29/7/1930 tại làng Yên Trường (Thọ Xuân).

2. Chuẩn hóa quy trình 4 pha lên lớp theo định hướng phát triển năng lực

Giáo viên vận dụng linh hoạt cấu trúc bài dạy chuẩn theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo:

• Pha 1: Mở đầu / Khởi động: Ứng dụng công nghệ thông tin trình chiếu hình ảnh di tích (nhà ông Lê Văn Sỹ) hoặc chân dung lịch sử (Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên Lê Thế Long). Tổ chức các trò chơi nhanh để kích hoạt tư duy liên tưởng của học sinh.
• Pha 2: Hình thành kiến thức mới: Giáo viên chuyển giao nhiệm vụ học tập thông qua hệ thống phiếu học tập chuyên biệt (Worksheets). Học sinh làm việc theo nhóm, khai thác tư liệu lịch sử, thảo luận để hoàn thiện các bảng niên biểu sự kiện.
• Pha 3: Luyện tập: Củng cố kiến thức bằng các trò chơi trí tuệ mô phỏng (Ô chữ bí mật, Đường lên đỉnh Olympia). Hoạt động này giúp khắc sâu kiến thức trọng tâm mà không gây nhàm chán.
• Pha 4: Vận dụng: Giao nhiệm vụ thực tế ngoài giờ học. Học sinh sưu tầm câu chuyện lịch sử địa phương, tìm hiểu các chứng tích chiến tranh hoặc viết bài thu hoạch ngắn.

┌──────────────────┐     ┌──────────────────┐     ┌──────────────────┐     ┌──────────────────┐
│ 1. KHỞI ĐỘNG     │ ──> │ 2. HÌNH THÀNH KT │ ──> │ 3. LUYỆN TẬP     │ ──> │ 4. VẬN DỤNG      │
│ Ảnh/Video tư liệu│     │ Phiếu học tập    │     │ Trò chơi ô chữ   │     │ Sưu tầm thực địa │
│ Kích hoạt tò mò  │     │ Thảo luận nhóm   │     │ Khắc sâu sự kiện │     │ Phiếu tự đánh giá│
└──────────────────┘     └──────────────────┘     └──────────────────┘     └──────────────────┘

3. Thiết lập hệ thống kiểm tra, đánh giá theo quá trình

Tác giả thay thế các bài kiểm tra tái hiện kiến thức đơn thuần bằng hệ thống phiếu tự đánh giá kết hợp nhận xét của giáo viên. Bộ tiêu chí đánh giá tập trung vào 3 trục chuẩn mực:

• Kiến thức: Nắm vững mốc thời gian, ý nghĩa sự kiện lịch sử địa phương.
• Kỹ năng: Năng lực đọc lược đồ, khai thác ảnh tư liệu, kỹ năng làm việc nhóm và thuyết trình.
• Thái độ: Lòng tự hào về truyền thống quê hương, ý thức gìn giữ di tích cách mạng.

---

Kết quả thực nghiệm sư phạm và khả năng ứng dụng thực tiễn

Qua quá trình áp dụng nghiêm túc các giải pháp đổi mới tại trường THCS Văn Nho trong năm học 2021 - 2022, kết quả học tập của học sinh đã có sự chuyển biến vượt bậc:

TỶ LỆ HỌC SINH ĐẠT CHUẨN KIẾN THỨC - KỸ NĂNG - THÁI ĐỘ:
Năm 2020-2021 (Trước SKKN): [██████████████░░░░░░░░░░] 57.1%
Năm 2021-2022 (Sau SKKN)  : [████████████████████████] 98.7%  (+41.6%)

Năm học / Thời điểm	Tổng số HS	Mức độ Đạt chuẩn	Tỷ lệ Đạt	Mức độ Chưa đạt	Tỷ lệ Chưa đạt
2020 - 2021 (Trước khi áp dụng)	77	44	57,1%	33	42,9%
2021 - 2022 (Sau khi áp dụng)	78	77	98,7%	1	1,3%
Chênh lệch phát triển	+1	+33	+41,6%	-32	-41,6%

Số liệu đối sánh cho thấy tỷ lệ học sinh đạt chuẩn tăng thêm 41,6%, trong khi tỷ lệ chưa đạt giảm sâu từ 42,9% xuống chỉ còn 1,3%.

                                    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                                    │      TÁC ĐỘNG TOÀN DIỆN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM      │
                                    └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                                │
                 ┌──────────────────────────────────────────────┼──────────────────────────────────────────────┐
                 ▼                                              ▼                                              ▼
  ┌──────────────────────────────┐               ┌──────────────────────────────┐               ┌──────────────────────────────┐
  │      ĐỐI VỚI HỌC SINH        │               │      ĐỐI VỚI GIÁO VIÊN       │               │     ĐỐI VỚI NHÀ TRƯỜNG       │
  │ • Tự tin, chủ động làm việc  │               │ • Chuẩn hóa giáo án 5512     │               │ • Nâng cao chất lượng giáo   │
  │ • Nắm chắc sử liệu quê hương │               │ • Nâng cao kỹ năng tích hợp  │               │   dục lịch sử & bản sắc      │
  │ • Nâng cao điểm số môn học   │               │ • Sử dụng thành thạo CNTT    │               │ • Nhân rộng mô hình dạy học  │
  └──────────────────────────────┘               └──────────────────────────────┘               └──────────────────────────────┘

Bên cạnh các chỉ số định lượng, sáng kiến còn đem lại giá trị sư phạm thực tiễn to lớn:

• Phát triển năng lực người học: Học sinh vùng cao không còn e ngại giờ Lịch sử. Các em chủ động sưu tầm tư liệu, hào hứng tham gia các hoạt động thuyết trình và làm việc nhóm.
• Cung cấp mẫu giáo án chuẩn mực: Bài giảng minh họa "Tiết 37: Lịch sử Thanh Hóa từ năm 1919 đến năm 1945" trình bày chi tiết trong phụ lục là tài liệu tham khảo chất lượng cao cho giáo viên THCS.
• Khả năng chuyển giao rộng rãi: Quy trình tổ chức bài dạy và bộ phiếu học tập hoàn toàn có thể nhân rộng tới tất cả các trường THCS trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa và các tỉnh thành khác.

---

Ai nên đọc tài liệu này?

Tài liệu này là nguồn tham khảo chuyên môn thiết thực, hướng tới các nhóm độc giả sau:

• Giáo viên Lịch sử cấp Trung học cơ sở: Đặc biệt là các thầy cô đang trực tiếp giảng dạy khối lớp 8, lớp 9. Tài liệu giúp tháo gỡ khó khăn khi soạn giáo án tích hợp Lịch sử địa phương theo chuẩn Công văn 5512/BGDĐT.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và Tổ trưởng chuyên môn Khoa học Xã hội: Sử dụng làm căn cứ định hướng xây dựng Kế hoạch giáo dục nhà trường môn Lịch sử, nâng cao chất lượng sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề nghiên cứu bài học.
• Sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử, Sư phạm Lịch sử - Địa lý: Tài liệu hỗ trợ bổ sung kỹ năng thực hành sư phạm, nghiệp vụ biên soạn giáo án và kỹ thuật tổ chức hoạt động dạy học tích cực trên lớp.
• Cán bộ phụ trách công tác Đội và phong trào Đoàn trường: Khai thác các tư liệu di tích lịch sử địa phương để tổ chức các hoạt động ngoại khóa, hành trình về nguồn và giáo dục truyền thống cách mạng cho học sinh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dạy học Lịch sử địa phương lớp 9 bao gồm những nội dung trọng tâm nào?

Nội dung trọng tâm gồm phong trào yêu nước theo khuynh hướng vô sản (1919 - 1930), sự ra đời của Đảng bộ địa phương (tiêu biểu như Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa năm 1930), cao trào kháng Nhật cứu nước và cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 tại địa phương.

2. Quy trình tổ chức một tiết dạy học Lịch sử địa phương gồm những bước nào?

Quy trình gồm 4 hoạt động nối tiếp:

1. Khởi động: Kích hoạt kiến thức nền qua hình ảnh/video di tích;
2. Hình thành kiến thức: Thảo luận nhóm hoàn thiện phiếu học tập;
3. Luyện tập: Củng cố kiến thức bằng trò chơi ô chữ/câu hỏi trắc nghiệm;
4. Vận dụng: Giao bài tập sưu tầm sử liệu thực tế tại gia đình và địa phương.

3. Tại sao cần đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử địa phương ở trường THCS?

Đổi mới phương pháp giúp xóa bỏ định kiến xem nhẹ môn phụ, khắc phục lối truyền thụ một chiều gây nhàm chán. Qua đó, bài học giúp học sinh phát triển năng lực tư duy lịch sử, bồi đắp lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử quê hương.

4. Khi nào nên lồng ghép kiến thức Lịch sử địa phương vào giờ chính khóa?

Nên lồng ghép ngay sau khi triển khai các đơn vị kiến thức tương ứng của Lịch sử dân tộc. Khi các sự kiện lớn diễn ra trên quy mô cả nước (như thành lập Đảng, Tổng khởi nghĩa tháng Tám), giáo viên liên hệ ngay với diễn biến tại địa phương để tạo sự liền mạch tri thức.

5. Làm thế nào để đánh giá năng lực học sinh trong phân môn Lịch sử địa phương?

Giáo viên nên kết hợp đánh giá thường xuyên qua sản phẩm phiếu học tập với phiếu tự đánh giá của học sinh. Bộ công cụ đánh giá cần bao quát đồng thời 3 tiêu chí: mức độ ghi nhớ kiến thức lịch sử, kỹ năng phân tích/sưu tầm tư liệu và thái độ trân trọng truyền thống quê hương.

---

Kết luận

Sáng kiến kinh nghiệm của tác giả Đinh Đức Vũ đã chứng minh tính đúng đắn và hiệu quả vượt trội trong việc tháo gỡ điểm nghẽn dạy học Lịch sử địa phương tại trường THCS miền núi. Dưới đây là các điểm cốt lõi đúc kết từ nghiên cứu:

• Tích hợp khoa học: Kết nối tự nhiên giữa dòng chảy lịch sử dân tộc và sự kiện lịch sử địa phương là chìa khóa giúp học sinh tiếp thu kiến thức bền vững.
• Lấy học sinh làm trung tâm: Đa dạng hóa phương tiện trực quan, số hóa tư liệu và sử dụng phiếu học tập giúp khơi dậy hứng thú học tập chủ động.
• Đánh giá vì sự tiến bộ: Đo lường đồng bộ cả tri thức, kỹ năng thực hành và sự chuyển biến về phẩm chất đạo đức của người học.

Trong giai đoạn tiếp theo, mô hình này cần được tích hợp thêm các hoạt động trải nghiệm thực địa tại các khu di tích lịch sử và số hóa nguồn học liệu mở. Quý thầy cô giáo và các nhà quản lý giáo dục có thể ứng dụng ngay bộ giáo án và khung giải pháp này để nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử tại đơn vị mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu/Khởi động + Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập GV: Sử dụng CNTT, các phương tiện dạy học hiện đại…trình chiếu các hình ảnh, video, tư liệu, các câu nhận định,…Hướng dẫn và yêu cầu HS quan sát, phát hiện, tư duy…từ đó trả lời các câu hỏi/vấn đề mà GV đặt ra. Hoặc GV có thể thiết kế các trò chơi khởi động (Ai nhanh hơn…) để cá nhân HS/tạp thể nhóm tham gia chơi, từ đó tìm ra chủ đề, nội dung có liên quan đến bài học HS: Chú ý theo dõi + Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập: HS: Lắng nghe, quan sát, phát hiện trả lời các câu hỏi GV đặt ra hoặc tham gia các trò chơi cá nhâ/tập thể nhóm GV: Quan sát, hỗ trợ, giúp đỡ HS tham gia các hoạt động… + Bước 3: Trình bày kết quả, thảo luận HS: Trình bày kết quả làm việc, bổ sung, nhận xét, đánh giá lẫn nhau GV: Quan sát, hỗ trợ, có thể làm trọng tài cho HS… + Bước 4: Kết luận, nhận định và mở rộng GV: Bổ sung, kết luận, nhận định, đánh giá kết quả làm việc của HS, sau đó có thể mở rộng và dẫn dắt HS vào vấn đề cần đặt ra của bài học…. HS: Chú ý theo dõi, chú trọng nắm bắt các vấn đề cần giải quyết trong bài học… 2. Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới/giải quyết vấn đề + Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập skkn 15 GV: Sử dụng CNTT, các phương tiện dạy học hiện đại, kết hợp tài liệu SGK…trình chiếu các hình ảnh, video, tư liệu, các câu nhận định, các câu hỏi… Hướng dẫn và yêu cầu HS quan sát, tìm hiểu, phát hiện, tư duy…thông qua các phương pháp và kỹ thuật dạy học hiện đại, kết hợp truyền thống…từ đó yêu cầu HS tìm ra phương án trả lời các câu hỏi/vấn đề/tình huống mà GV đặt ra để lần lượt phát hiện ra kiến thức mới của bài học.

HS: Chú ý quan sát và lắng nghe, tiếp thu nhiệm vụ học tập mà GV đặt ra. + Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập: HS: Làm việc cá nhân/cặp/nhóm tìm hiểu nội dung tài liệu, quan sát trực quan hình ảnh, video, sơ đồ…làm việc với phiếu học tập, phân tích, phát hiện trả lời các câu hỏi GV đặt ra hoặc tham gia các trò chơi cá nhân/tập thể nhóm…. GV: Quan sát, bso quát lớp học, hỗ trợ, giúp đỡ HS tham gia các hoạt động… + Bước 3: Trình bày kết quả, thảo luận HS: Trình bày kết quả làm việc, bổ sung, nhận xét, đánh giá lẫn nhau… để hoàn thiện nội dung kiến thức mới cần tìm ra. GV: Quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ, có thể làm trọng tài trong các trò chơi cho HS… + Bước 4: Kết luận, nhận định và mở rộng GV: Bổ sung, kết luận, nhận định, đánh giá kết quả làm việc của HS, sau đó có thể mở rộng và nhấn mạnh các nội dung kiến thức chính mà HS cần nắm vững (Có thể sử dụng bảng phụ để hỗ trợ, đưa kết quả lên bảng)….

HS: Chú ý theo dõi, nắm bắt các nội dung kiến thức cơ bản của bài học… 3. Hoạt động 3: Luyện tập + Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập GV: Sử dụng CNTT, các phương tiện dạy học hiện đại…trình chiếu các câu hỏi, bài tập, video, tư liệu, ,…/ các trò chơi phát hiện, củng cố (Chiếc nón kỳ diệu, Đường lên đỉnh Ôlimpia, Ô chữ may mắn…) Hướng dẫn và yêu cầu HS quan sát, phát hiện, tư duy…từ đó trả lời các câu hỏi/bài tập hoặc chơi các trò chơi mà GV đặt ra nhằm củng cố nội dung bài học. HS: Chú ý quan sát, theo dõi nhận các nhiệm vụ/yêu cầu mà GV đặt ra. + Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập: skkn 16 HS: Làm việc cá nhân/cặp/nhóm, phân tích, tư duy, phát hiện, vận dụng các kiến thức, kỹ năng đã được hình thành, để tìm câu trả lời cho các câu hỏi/bài tập hoặc tham gia các trò chơi mà GV đặt ra.

GV: Quan sát, hỗ trợ, giúp đỡ HS tham gia các hoạt động… + Bước 3: Trình bày kết quả, thảo luận HS: Trình bày kết quả làm việc, bổ sung, nhận xét, đánh giá lẫn nhau… GV: Quan sát, hỗ trợ, có thể làm trọng tài cho HS… + Bước 4: Kết luận, nhận định và mở rộng GV: Bổ sung, kết luận, nhận định, đánh giá kết quả làm việc của HS, sau đó có thể mở rộng và khái quát, sơ kết nội dung bài học…. HS: Chú ý theo dõi, chú trọng nắm bắt và củng cố các kiến thức, kỹ năng, thái độ của bài học… 4. Hoạt động 4: Vận dụng + Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập - GV: Sử dụng CNTT, các phương tiện dạy học hiện đại…trình chiếu các hình ảnh, nội dung bài tập, chủ đề,…Hướng dẫn và yêu cầu HS về nhà tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu, sưu tầm theo hoạt động cá nhân HS/tập thể nhóm để hoàn thành các nội dung bài tập, các chủ, bài viết, phiếu khảo sát… hoặc vận dụng thực tế nhngx vấn đề mà GV đặt ra…Đồng thời chuần bị cho nội dung của những bài học tiếp theo. + Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập: HS: Lắng nghe, quan sát, tiếp nhận các câu hỏi, bài tập, bài viết, phiếu khảo sát… hoặc vận dụng vào thực tế các vấn đề mà GV đặt theo hình thức hoạt động cá nhân/nhóm… GV: Bao quát, hỗ trợ, giải đáp các thắc mắc HS… + Bước 3: Trình bày kết quả, thảo luận HS: Trình bày kết quả làm việc, nộp phiếu… trong các tiết học tiếp theo + Bước 4: Kết luận, nhận định và mở rộng GV: Bổ sung, kết luận, nhận định, đánh giá kết quả làm việc của HS, sau đó có thể mở rộng vào các tiết học tiếp theo skkn 17 *Hoạt động 3: Sau tiết học.

- Sau khi tổng kết nội dung bài học, GV cũng hướng dẫn HS về nhà chuẩn bị những tư liệu cho phần Lịch sử địa phương ở tiết học sau (nếu có theo Kế hoạch đã lập). - Cùng với việc chuẩn bị cho tiết học sau, để khảo sát, đánh giá kết quả học tập của HS, tôi yêu cầu HS hoàn thành phiếu khảo sát theo mẫu đã chuẩn bị sẵn. - HS: Nhận phiếu kiểm tra, về nhà dựa vào kết quả đã tiếp thu được để hoàn thành phiếu, nộp phiếu cho GV. Giải pháp 2: Kiểm tra, đánh giá việc Đổi mới phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học các tiết bài Lịch sử địa phương cho học sinh lớp 9 ở trường Trung học cơ sở Văn Nho.

*Bước 1: Trước tiên tôi xác định mục tiêu đánh giá: Là các kiến thức, kỹ năng và thái độ của học sinh thu được qua quá trình học tập tại lớp học. *Bước 2: Tôi xây dựng căn cứ để đánh giá HS là: bằng việc học tập tại lớp và tìm hiểu, nghiên cứu thêm ở nhà của của các em, từ đó các em hoàn thành phiếu tự đánh giá của mình. *Bước 3: Tiếp đến, tôi xây dựng mẫu phiếu đánh giá chuẩn làm căn cứ để đánh giá kết quả học tập của học sinh. Trong mẫu phiếu đánh giá cần thể hiện rõ các nội dung và tiêu chí cần đánh giá, hướng dẫn đánh giá: Gồm 3 nội dung tiêu chí; nếu đạt 2/3 tiêu chí là đạt chuẩn, còn nếu đạt 1 hoặc không đạt cả 3 là không đạt chuẩn.

(Phụ lục 4) *Bước 4: GV sau tiết học, phát phiếu học tập cho HS, yêu cầu các em về nhà hoàn thành, nộp lại phiếu vào tiết học hôm sau. HS nhận phiếu đánh giá về nhà hoàn thành. *Bước 5: Tiết học hôm sau, GV thu phiếu, dựa vào mẫu đánh giá chuẩn để chấm và đánh giá, thông báo kết quả học tập của từng HS trong tiết học hôm sau.4: Kết quả thực nghiệm và đối chứng. Sau khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm trên, bản thân tôi đã tự củng cố thêm và nâng cao hơn nữa những kiến thức và kỹ năng trong công tác giảng dạy phần Lịch sử địa phương Thanh Hóa.

Đồng thời bản thân cũng nhận thức sâu sắc và đúng đắn hơn về vai trò vị trí của Lịch sử địa phương nói riêng và bộ môn Lịch sử trong nhà trường nói chung. Từ đó nhận thấy trách nhiệm của bản thân là phải không ngừng đổi mới, tìm tòi để nâng cao hơn nữa hiệu quả và chất lượng giảng dạy bộ môn nói chung và phần Lịch sử địa phương nói riêng. skkn 18 Về phía các đồng nghiệp; qua sáng kiến này, các giáo viên trong tổ, trong trường được tham gia xây dựng kế hoạch, được góp ý xây dựng giáo án, được dự giờ, nhận xét, đóng góp ý kiến.đã làm cho họ hiểu sâu sắc hơn về Lịch sử địa phương Thanh Hóa; đồng thời góp phần hình thành và nâng cao nâng cao hơn nữa các kỹ năng trong công tác soạn giảng, trong đánh giá giờ dạy và đánh giá học sinh; nhận thức đúng đắn hơn về vai trò của bộ môn Lịch sử trong giáo dục nhà trường. Về phía các em học sinh, qua đó đã giúp các em củng cố và nâng cao được các kiến thức Lịch sử địa phương Thanh Hóa nói chung, và Lịch sử của Bá Thước nói riêng; đồng thời rèn luyện được các kỹ năng cần thiết cho việc học tập và cuộc sống; cũng như giúp các em hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị của Lịch sử; rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập và rèn luyện; góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tài năng của các em.

Kết quả khảo sát cuối năm học 2020 - 2021 (trước khi áp dụng SKKN này):(Kết quả này dựa vào kết quả giáo viên đánh giá qua phiếu khảo sát của từng HS). Tổng số HS các Mức độ đạt được về Mức độ chưa đạt về Lớp lớp chuẩn kiến thức, kỹ chuẩn kiến thức, kỹ năng, giáo dục. năng, giáo dục. 9A 38 21 17 9B 39 23 16 Tổng số HS 77 44 33 Tỉ lệ % 100 % 57,1% 42,9% 2.

Kết quả đạt được của cuối năm học này (Năm học 2021 - 2022) sau khi đã thực hiện triệt để SKKN này: (Kết quả này dựa vào kết quả giáo viên đánh giá bài thu hoạch của từng HS) Tổng số HS các Mức độ đạt về Mức độ chưa đạt về Lớp lớp chuẩn kiến thức, kỹ chuẩn kiến thức, kỹ năng, giáo dục. năng, giáo dục.