Luận văn thạc sĩ hcmute phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn lịch sử trường trung học cơ sở tân an thạnh

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích hcmute phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn lịch sử trường trung học, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Diệu Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Kỹ Thuật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo Dục Học
• Đề tài: Phát Triển Tư Duy Sáng Tạo Cho Học Sinh Trong Dạy Học Lịch Sử Tại Tân An Thạnh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM TẠ
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Các khái niệm công cụ
• 1.2.1. Khái niệm năng lực
• 1.2.2. Khái niệm tư duy
• 1.2.3. Khái niệm năng lực tư duy
• 1.2.4. Tư duy sáng tạo
• 1.2.4.1. Khái niệm tư duy sáng tạo
• 1.2.4.2. Các tính chất của tư duy sáng tạo
• 1.2.4.3. Biểu hiện của tư duy sáng tạo
• 1.2.5. Năng lực tư duy sáng tạo học sinh trung học cơ sở
• 1.2.5.1. Đặc điểm tâm lý của học sinh trung học cơ sở
• 1.2.5.2. Tư duy sáng tạo của học sinh trung học cơ sở
• 1.2.5.3. Phát triển năng lực tư duy sáng tạo học sinh trung học cơ sở
• 1.2.6. Các biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh
• 1.2.6.1. Biện pháp 1: Kích thích trí tưởng tượng và tư duy sáng tạo
• 1.2.6.2. Biện pháp 2: Rèn luyện cho học sinh tư duy so sánh, tương tự
• 1.2.6.3. Biện pháp 3: Rèn luyện cho học sinh tư duy phân tích, tổng hợp
• 1.2.6.4. Biện pháp 4: Rèn luyện cho học sinh tư duy trừu tượng hóa
• 1.2.6.5. Biện pháp 5: Rèn luyện cho học sinh biết phân tích các tình huống đặt ra dưới nhiều góc độ khác nhau
• 1.2.7. Phương pháp dạy học giúp phát triển năng lực tư duy sáng tạo học sinh
• 1.2.7.1. Các khái niệm chung
• 1.2.7.2. Phát triển năng lực tư duy sáng tạo học sinh thông qua phương pháp dạy học nêu vấn đề
• 1.2.7.3. Phát triển năng lực tư duy sáng tạo học sinh thông qua phương pháp trực quan
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
• 2.1. Nội dung, mục tiêu và ý nghĩa của chương trình môn Lịch sử lớp 9 trường trung học cơ sở
• 2.2. Thực trạng dạy học phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn Lịch sử trường trung học cơ sở
• 2.2.1. Điều tra thực trạng
• 2.2.2. Kết quả thu được từ điều tra thực trạng
• 2.2.3. Sự cần thiết phải phát triển năng lực tư duy sáng tạo
• 2.2.4. Phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh
• 2.2.5. Vận dụng các biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn Lịch sử lớp 9 trường trung học cơ sở
• 2.2.5.1. Cơ sở đề xuất các biện pháp
• 2.2.5.2. Bài tập vận dụng các biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn Lịch sử lớp 9 trường trung học cơ sở
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Cơ sở định hướng đề xuất các biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn Lịch sử trường trung học cơ sở
• 3.2. Thực nghiệm sư phạm
• 3.2.1. Đối tượng tham gia thực nghiệm
• 3.2.2. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.2.3. Thời gian thực nghiệm
• 3.2.4. Nội dung thực nghiệm
• 3.2.5. Thiết kế giáo án
• 3.2.6. Đánh giá giáo án thực nghiệm
• 3.2.7. Kiểm tra kết quả học tập của học sinh sau thực nghiệm
• 3.2.7.1. Mục đích, yêu cầu và thời gian kiểm tra
• 3.2.7.2. Nội dung đề kiểm tra
• 3.2.7.3. Dụng ý sư phạm của bài kiểm tra
• 3.2.7.4. Thống kê kết quả các bài kiểm tra
• 3.2.8. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.2.8.1. Đánh giá định tính
• 3.2.8.2. Đánh giá định lượng
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• C. PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phát triển tư duy sáng tạo

Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt trong dạy học lịch sử, việc khuyến khích học sinh phát triển khả năng tư duy sáng tạo không chỉ giúp các em hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn tạo điều kiện cho việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Giáo dục hiện nay đang hướng tới việc hình thành những học sinh có khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và có thể giải quyết vấn đề một cách hiệu quả. Việc phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh không chỉ là trách nhiệm của giáo viên mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực có thể giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy và khả năng sáng tạo. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Tân An Thạnh, nơi mà việc dạy học cần phải đổi mới để phù hợp với yêu cầu của thời đại.

1.1. Tầm quan trọng của tư duy sáng tạo trong giáo dục

Tư duy sáng tạo là khả năng phát hiện, phân tích và giải quyết vấn đề một cách mới mẻ và hiệu quả. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh là rất cần thiết. Nó không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích các em tìm tòi, khám phá và áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Đặc biệt trong môn lịch sử, việc phát triển tư duy sáng tạo giúp học sinh hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử, từ đó hình thành những quan điểm và nhận thức riêng. Việc này không chỉ nâng cao chất lượng học tập mà còn góp phần hình thành nhân cách và tư duy độc lập cho học sinh.

II. Thực trạng dạy học lịch sử tại Tân An Thạnh

Tại Tân An Thạnh, việc dạy học lịch sử hiện nay còn nhiều hạn chế. Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, chủ yếu là truyền thụ kiến thức một chiều. Điều này dẫn đến việc học sinh không có cơ hội để phát triển tư duy sáng tạo. Theo khảo sát, nhiều học sinh cảm thấy lúng túng khi phải vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Họ thường gặp khó khăn trong việc phân tích và đánh giá các sự kiện lịch sử. Điều này cho thấy sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học, nhằm phát triển năng lực tư duy cho học sinh. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, như thảo luận nhóm, dự án học tập, có thể giúp học sinh phát triển khả năng tư duy và sáng tạo. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn giúp học sinh tự tin hơn trong việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.1. Những khó khăn trong việc phát triển tư duy sáng tạo

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh tại Tân An Thạnh là sự thiếu hụt về phương pháp dạy học. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về các phương pháp dạy học tích cực, dẫn đến việc áp dụng các phương pháp truyền thống. Hơn nữa, cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng tổ chức các hoạt động học tập sáng tạo. Điều này khiến cho học sinh không có đủ điều kiện để phát triển kỹ năng tư duy và khả năng sáng tạo. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự đầu tư và hỗ trợ từ phía nhà trường và các cơ quan chức năng, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy học và phát triển năng lực tư duy cho học sinh.

III. Giải pháp phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

Để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học lịch sử, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại. Một trong những giải pháp hiệu quả là sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề, giúp học sinh tự tìm kiếm và khám phá kiến thức. Bên cạnh đó, việc tổ chức các hoạt động học tập nhóm, thảo luận và dự án cũng rất quan trọng. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy mà còn khuyến khích các em làm việc nhóm và giao tiếp hiệu quả. Ngoài ra, giáo viên cần thường xuyên cập nhật kiến thức và phương pháp dạy học mới, nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Việc này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo mà còn nâng cao chất lượng giáo dục tại Tân An Thạnh.

3.1. Áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Việc áp dụng các phương pháp như thảo luận nhóm, dự án học tập, hay học tập trải nghiệm sẽ giúp học sinh chủ động hơn trong việc tiếp thu kiến thức. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực tư duy mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và khám phá. Đặc biệt trong môn lịch sử, việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử, từ đó hình thành những quan điểm và nhận thức riêng. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng học tập mà còn góp phần hình thành nhân cách và tư duy độc lập cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục tại Việt Nam, phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt trong các môn học xã hội như Lịch sử. Theo báo cáo của ngành giáo dục, nhiều học sinh trung học cơ sở hiện nay chưa phát triển đầy đủ năng lực tư duy sáng tạo, dẫn đến kết quả học tập chưa cao và khó vận dụng kiến thức vào thực tiễn xã hội. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Phương Thảo tập trung nghiên cứu phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn Lịch sử tại trường Trung học cơ sở Tân An Thạnh, huyện Bình Tân, tỉnh Vĩnh Long, trong giai đoạn từ năm 2015 đến 2016.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đề xuất và vận dụng các biện pháp dạy học phù hợp để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 9, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử. Phạm vi nghiên cứu bao gồm khảo sát thực trạng tại các trường trung học cơ sở trong huyện Bình Tân và thực nghiệm sư phạm tại trường THCS Tân An Thạnh. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học, giúp giáo viên có cơ sở khoa học để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục lịch sử trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về năng lực tư duy sáng tạo và phương pháp dạy học phát triển năng lực. Trước hết, khái niệm năng lực được hiểu là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ để giải quyết hiệu quả các vấn đề trong thực tiễn. Năng lực tư duy sáng tạo được định nghĩa là khả năng tạo ra những ý tưởng mới, độc đáo và có hiệu quả trong giải quyết vấn đề, bao gồm các yếu tố như tính mềm dẻo, nhuần nhuyễn, độc đáo và nhạy cảm với vấn đề.

Lý thuyết thang nhận thức của Bloom và sự phát triển của Lorin Anderson được vận dụng để phân loại các cấp độ tư duy từ thấp đến cao: nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá và sáng tạo. Mô hình chuyển đổi tư duy của Jim Rough cũng được tham khảo, phân chia tư duy thành các cấp độ từ phản xạ đến lựa chọn sáng tạo, giúp giáo viên thiết kế bài giảng phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh.

Các biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo được xây dựng dựa trên các thao tác tư duy như kích thích trí tưởng tượng, rèn luyện tư duy so sánh, tương tự, phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa và phân tích tình huống đa chiều. Những biện pháp này được thiết kế phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhận thức của học sinh trung học cơ sở, đặc biệt là học sinh lớp 9.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận và thực tiễn. Phương pháp nghiên cứu lý luận bao gồm phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa các tài liệu, công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về năng lực tư duy sáng tạo và phương pháp dạy học.

Phương pháp nghiên cứu thực tiễn gồm:

• Phương pháp điều tra: Khảo sát thực trạng năng lực tư duy sáng tạo của học sinh và quan điểm của giáo viên qua phiếu hỏi tại các trường THCS Tân An Thạnh, Tân Lược, Tân Hưng, Tân Bình, với cỡ mẫu khoảng 200 học sinh và 20 giáo viên.
• Phương pháp chuyên gia: Thu thập ý kiến đánh giá và góp ý từ các chuyên gia giáo dục nhằm hoàn thiện các biện pháp đề xuất.
• Phương pháp quan sát sư phạm: Quan sát hoạt động học tập và sản phẩm tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm các biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo tại lớp 9 trường THCS Tân An Thạnh trong một học kỳ, với cỡ mẫu 40 học sinh.
• Phương pháp thống kê toán học: Thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu khảo sát và kết quả kiểm tra học tập trước và sau thực nghiệm bằng các chỉ số thống kê mô tả và kiểm định t-test.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 9/2015 đến tháng 10/2016, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, xây dựng biện pháp, thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng năng lực tư duy sáng tạo của học sinh còn hạn chế: Kết quả khảo sát cho thấy khoảng 65% học sinh chưa phát triển tốt năng lực tư duy sáng tạo, đặc biệt ở các kỹ năng phân tích, tổng hợp và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Giáo viên cũng thừa nhận phương pháp dạy học hiện nay chủ yếu truyền thụ kiến thức, chưa chú trọng phát triển tư duy sáng tạo.

2. Hiệu quả của các biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo: Sau thực nghiệm sư phạm, điểm trung bình kiểm tra môn Lịch sử của học sinh tăng từ 5,8 lên 7,4, tương đương mức tăng 27,6%. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi tăng từ 30% lên 55%. Học sinh thể hiện sự tiến bộ rõ rệt trong kỹ năng phân tích, so sánh và vận dụng kiến thức sáng tạo.

3. Tác động tích cực của phương pháp dạy học nêu vấn đề và sử dụng đồ dùng trực quan: Việc áp dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề kết hợp với đồ dùng trực quan giúp học sinh hứng thú hơn, tăng khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Khoảng 80% học sinh tham gia thực nghiệm đánh giá cao phương pháp này.

4. Sự thay đổi nhận thức của giáo viên về vai trò phát triển năng lực tư duy sáng tạo: Qua khảo sát và thực nghiệm, giáo viên nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của phát triển năng lực tư duy sáng tạo và sẵn sàng áp dụng các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về phát triển năng lực tư duy sáng tạo trong giáo dục. Việc tăng điểm kiểm tra và tỷ lệ học sinh khá, giỏi sau thực nghiệm chứng minh hiệu quả của các biện pháp đề xuất. So sánh với nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Quang về phát triển tư duy sáng tạo qua dạy học môn Toán, kết quả cho thấy phương pháp dạy học nêu vấn đề và sử dụng đồ dùng trực quan cũng có tác dụng tích cực trong môn Lịch sử.

Nguyên nhân của sự cải thiện này là do các biện pháp đã kích thích trí tưởng tượng, rèn luyện kỹ năng so sánh, phân tích, tổng hợp và khái quát hóa, giúp học sinh vận dụng kiến thức một cách linh hoạt và sáng tạo hơn. Việc giáo viên thay đổi nhận thức và phương pháp giảng dạy cũng góp phần quan trọng vào thành công của thực nghiệm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm kiểm tra trước và sau thực nghiệm, bảng phân loại điểm học sinh, và biểu đồ đánh giá mức độ hứng thú của học sinh với phương pháp dạy học mới, giúp minh họa rõ nét hiệu quả của nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng rộng rãi phương pháp dạy học nêu vấn đề kết hợp đồ dùng trực quan: Khuyến khích các trường trung học cơ sở trong huyện Bình Tân và các địa phương khác áp dụng phương pháp này nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh. Thời gian triển khai đề xuất trong vòng 1-2 năm, do phòng giáo dục và các trường chủ trì.

2. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên môn Lịch sử: Đào tạo giáo viên về kỹ năng thiết kế bài giảng phát triển tư duy sáng tạo, sử dụng hiệu quả các biện pháp sư phạm đổi mới. Thời gian tập huấn định kỳ hàng năm, do Sở Giáo dục phối hợp với các trường đại học sư phạm thực hiện.

3. Đầu tư trang thiết bị dạy học hiện đại, đặc biệt là đồ dùng trực quan: Nhà trường cần ưu tiên đầu tư các thiết bị hỗ trợ dạy học như tranh ảnh, sơ đồ, mô hình lịch sử để tạo môi trường học tập sinh động, kích thích tư duy sáng tạo. Kinh phí và kế hoạch đầu tư cần được xây dựng trong kế hoạch phát triển giáo dục địa phương.

4. Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực tư duy sáng tạo trong kiểm tra, đánh giá học sinh: Cần đổi mới hình thức và nội dung kiểm tra, đánh giá nhằm phản ánh đúng năng lực tư duy sáng tạo của học sinh, tránh chỉ tập trung vào ghi nhớ kiến thức. Phòng giáo dục và các trường phối hợp xây dựng bộ tiêu chí và đề kiểm tra phù hợp trong vòng 1 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên môn Lịch sử trung học cơ sở: Có thể áp dụng các biện pháp và phương pháp dạy học được đề xuất để nâng cao hiệu quả giảng dạy, phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục và phòng giáo dục huyện, tỉnh: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở xây dựng chính sách, kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học và đầu tư trang thiết bị dạy học.

3. Sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử: Tham khảo luận văn để hiểu rõ hơn về phương pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo trong dạy học môn Lịch sử, chuẩn bị cho công tác giảng dạy tương lai.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục và tâm lý học: Có thể khai thác dữ liệu và phương pháp nghiên cứu để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về phát triển năng lực tư duy sáng tạo trong giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực tư duy sáng tạo là gì và tại sao quan trọng trong dạy học môn Lịch sử?
   Năng lực tư duy sáng tạo là khả năng tạo ra ý tưởng mới, độc đáo và vận dụng linh hoạt kiến thức để giải quyết vấn đề. Trong môn Lịch sử, năng lực này giúp học sinh hiểu sâu sắc, phân tích và liên hệ các sự kiện lịch sử với thực tiễn, từ đó phát triển tư duy phản biện và sáng tạo.

2. Phương pháp dạy học nêu vấn đề có ưu điểm gì trong phát triển tư duy sáng tạo?
   Phương pháp này kích thích học sinh tự đặt câu hỏi, tìm hiểu và giải quyết vấn đề, giúp phát triển kỹ năng tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế. Qua đó, học sinh chủ động hơn trong học tập và phát triển năng lực tư duy.

3. Làm thế nào để giáo viên kích thích trí tưởng tượng của học sinh trong dạy học Lịch sử?
   Giáo viên có thể sử dụng câu hỏi gợi mở, lời nói giàu hình ảnh, tranh ảnh, sơ đồ và các tình huống thực tế để kích thích trí tưởng tượng, giúp học sinh hình dung và liên tưởng sâu sắc hơn về các sự kiện lịch sử.

4. Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy sự thay đổi nào ở học sinh?
   Sau thực nghiệm, điểm kiểm tra trung bình tăng 27,6%, tỷ lệ học sinh khá, giỏi tăng từ 30% lên 55%, học sinh thể hiện kỹ năng phân tích, tổng hợp và vận dụng kiến thức sáng tạo tốt hơn, đồng thời có thái độ học tập tích cực hơn.

5. Những khó khăn nào có thể gặp khi áp dụng các biện pháp phát triển tư duy sáng tạo?
   Khó khăn gồm sự hạn chế về trang thiết bị dạy học, thói quen giảng dạy truyền thống của giáo viên, áp lực chương trình học và kiểm tra, cũng như sự chưa quen của học sinh với phương pháp học chủ động. Cần có sự hỗ trợ và đào tạo phù hợp để khắc phục.

Kết luận

• Năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trung học cơ sở hiện còn hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng học tập môn Lịch sử.
• Các biện pháp dạy học nêu vấn đề, sử dụng đồ dùng trực quan và rèn luyện thao tác tư duy đã góp phần phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về điểm số và kỹ năng tư duy sáng tạo của học sinh sau khi áp dụng các biện pháp.
• Giáo viên cần nâng cao nhận thức và kỹ năng đổi mới phương pháp dạy học để phát huy hiệu quả phát triển năng lực tư duy sáng tạo.
• Đề xuất triển khai áp dụng rộng rãi các biện pháp này trong các trường trung học cơ sở, đồng thời tổ chức tập huấn và đầu tư trang thiết bị hỗ trợ dạy học.

Next steps: Mở rộng nghiên cứu tại các địa phương khác, xây dựng chương trình đào tạo giáo viên chuyên sâu về phát triển năng lực tư duy sáng tạo, và phát triển hệ thống đánh giá năng lực tư duy sáng tạo trong giáo dục phổ thông.

Các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và nhà nghiên cứu hãy cùng phối hợp triển khai và phát huy các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Năng lực tư duy và tư duy sáng tạo là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành học như tâm lí học, kinh tế học, giáo dục học.

Đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục, vấn đề này đã được nhiều nước trên thế giới nghiên cứu từ rất sớm. Vào thế kỉ III, nhà toán học Pappos (Hy Lạp) [20.26] đã đặt nền móng cho sự khởi đầu về về tư duy sáng tạo và đã gọi khoa học này là Ơristic (tìm ra rồi). Lúc bấy giờ tư duy sáng tạo được hiểu là khoa học về các phương pháp và quy tắc sáng chế, phát minh trong mọi lĩnh vực nhưng vấn đề này chưa được phổ biến rộng rãi. Đến nửa đầu thế kỉ XX, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học thì yếu tố sáng tạo được các nhà khoa học đặc biệt quan tâm.

Từ đó nhu cầu nghiên cứu hoạt động sáng tạo trong khuôn khổ của sự phát triển tâm lý, nhất là trí tuệ xuất hiện. Các nhà khoa học Mĩ đã tuyên bố vai trò của năng lực sáng tạo có tác động to lớn đến sự phát triển của quốc gia vì “hoạt động sáng tạo có ảnh hưởng to lớn không chỉ đến sự tiến bộ của khoa học, mà còn đến toàn bộ xã hội nói chung và dân tộc nào biết nhận ra được những nhân cách sáng tạo một cách tốt nhất, biết phát triển họ và biết tạo ra cho họ những điều kiện thuận lợi nhất thì dân tộc đó sẽ có được những ưu thế lớn lao” [35, tr. Một triết gia bật nhất của nước Mĩ John Dewey cho rằng nhiệm vụ giáo dục của nhà trường của người giáo viên là phải biết nắm bắt những hoạt động của trẻ. Từ đó định hướng những hoạt động đó chứ không phải trẻ em khi tới trường là để giáo viên có thể ghi lên đó những bài học văn minh.

Qua đó ông kêu gọi giáo viên tạo ra một môi trường. Trong đó những hoạt động của trẻ có thể chứa đựng cả những tình huống khó để trẻ phải vận dụng kiến thức và kỹ năng về khoa học, lịch 6 Luan van sử, nghệ thuật để giải quyết qua quá trình vận dụng tư duy của học sinh sẽ được phát triển [14, tr. Vào năm 1950, nhà tâm lý học Guiford. P (Mĩ) đã đưa ra mô hình phân định cấu tạo trí tuệ gồm 2 khối cơ bản là trí thông minh và sáng tạo.

Ông cũng đưa ra khái niệm cơ bản của tư duy con người là tư duy hội tụ và tư duy phân kì. Trong đó, tư duy hội tụ là kiểu tư duy theo 1 chiều hướng đã định sẵn. Tư duy phân kì là kiểu tư duy rộng ra, tìm nhiều lời giải nhiều phương án sáng tạo hơn không theo lối mòn tư duy ban đầu. Ông xem sáng tạo là một thuộc tính của tư duy và nhấn mạnh ý nghĩa của hoạt động sáng tạo [28,tr.

Tác giả Omizumi kagayaki (Nhật Bản) với quyển “Phương pháp luyện trí não” (1991), đã giới thiệu các phương pháp để rèn luyện năng lực tư duy sáng tạo, ông cho rằng để tránh sự sơ cứng của bộ não thì cần thiết phải rèn luyện thành thói quen xem xét một sự vật hay một vấn đề nào đó từ nhiều khía cạnh khác nhau, đồng thời cho người học phải chịu khó tư duy, cần gạt bỏ những hiểu biết về kiến thức thông thường và những kinh nghiệm trong quá khứ để suy nghĩ khỏi bị lệ thuộc, từ đó tính sáng tạo trong tư duy sẽ không bị hạn chế [32, tr. Tiếp theo vào năm 2001, Lorinw. Anderson và David R. Karthwohl trên cơ sở kế thừa, phát triển thêm quan điểm của B.Bloom về phân loại tư duy theo mục đích giáo dục.

Tác giả đã cho ra đời quyển “Phân loại tư duy cho việc dạy học và đánh giá” trong công trình nghiên cứu này là tác giả đã phân chia và sắp xếp lại các cấp độ tư duy với 6 cấp độ từ đơn giản đến phức tạp: Nhớ, hiểu (tư duy bậc thấp), vận dụng, phân tích, đánh giá, sáng tạo (tư duy bậc cao). Ngoài ra, các cấp độ này được chia thành các phạm trù nhỏ hơn: Nhớ: biết, nhớ; hiểu: giải thích, minh họa, phân loại, tóm tắt, suy luận, so sánh; vận dụng: thi hành, thực hiện; phân tích: phân biệt, tổ chức, quy nạp; đánh giá: kiểm tra, phê bình; sáng tạo: tạo ra, lập kế hoạch, so sánh. Như vậy, điểm mới trong công trình nghiên cứu này là thang nhận thức đã bổ sung thêm cấp độ tư duy sáng tạo và mở rộng phạm vi của các cấp độ, giúp giáo viên thiết kế bài giảng cụ thể hơn và rõ ràng hơn [1]. Vì vậy, người học có khả năng phát huy hết khả năng bản thân để giải quyết vấn đề hiệu quả và đúng đắn đồng thời tránh lối mòn tư duy, giúp người học khơi dậy nhiều ý tưởng mới sáng tạo.

7 Luan van Tư duy sáng tạo có vai trò to lớn đối với sự phát triển. Nhất là hiện nay, khi mọi lĩnh vực của khoa học đều có bước phát triển vượt bật thì năng lực tư duy sáng tạo của con người trở nên ưu việt hơn. Vấn đề này đã được hầu khắp các nước trên thế giới quan tâm nghiên cứu trong đó có Việt Nam. Ở Việt Nam Nghiên cứu về lĩnh vực tư duy sáng tạo ở nước ta có bước khởi đầu muộn hơn so với các nước khác.

Do đó các công trình nghiên cứu về tư duy sáng tạo còn khá ít. Sau đây là một số công trình nghiên cứu tiêu biểu: Sáng tạo được đề cập đến trong quyển Tâm lý học sáng tạo (1996) của tác giả Nguyễn Huy Tú đã tập trung vào các vấn đề chung của sáng tạo như: thế nào là sáng tạo, quá trình sáng tạo, sản phẩm sáng tạo. Tác giả cho rằng sáng tạo được thể hiện khi con người đứng trước hoàn cảnh có vấn đề, là khả năng loại bỏ các giải pháp truyền thống để tìm ra các giải pháp mới độc đáo, sáng tạo và hợp lí trên cơ sở tổng hợp các năng lực, phẩm chất kinh nghiệm của bản thân [43, tr. Cũng trong lĩnh vực tâm lí học tác giả Nguyễn Đức Uy (1999) với tác phẩm Tâm lý học sáng tạo đã đề cập đến 5 vấn đề.

Thứ nhất, ông cho rằng tâm lý học sáng tạo chính là tâm lý học phát triển. Thứ hai, cái chính yếu của sáng tạo là sự mới mẻ của nó,…cuối cùng ông đã phân tích một số nhân tố, phẩm chất cơ bản của nhân cách sáng tạo và năng lực sáng tạo. Ở đây tác giả đã hệ thống hóa lại các thành tựu về tâm lý học sáng tạo để giúp người đọc hiểu được thế nào là sáng tạo, làm gì để phát hiện tăng cường năng lực sáng tạo cá nhân và cộng đồng [48]. Nghiên cứu về tư duy sáng tạo trong dạy học tác giả Tôn Thân cho rằng: “Tư duy sáng tạo là dạng tư duy độc lập tạo ra ý tưởng mới độc đáo và có hiệu quả giải quyết vấn đề cao, không gò bó hoặc phụ thuộc vào những cái đã có”.

Đồng quan điểm với ông, tác giả Trần Luận cho rằng sáng tạo có nghĩa là tạo ra cái mới. Trong đó, tính mới mẻ và tính độc lập của tư duy trong giải quyết vấn đề là hai đặc trưng cơ bản nhất của tư duy sáng tạo [38]. Theo Hoàng Tụy trong quyển Giáo dục xin cho tôi nói thẳng (2012) tác giả đã nêu lên vai trò của người thầy là phải thông qua giáo dục mà đánh thức cái tiềm năng trong mỗi học sinh, khơi gợi và phát triển cái nội lực vốn có của họ. Theo tác 8 Luan van giả, người thầy không chỉ dạy cho học sinh học, mà còn phải từng bước định hướng cho họ biết tự học, tự tìm tòi, phát hiện ra tri thức mới.

Như vậy, nội lực của học sinh đã được phát huy, thông qua tri thức mà phát triển trí tuệ, phát triển tư duy rèn luyện nhân cách [44,tr. Trong quyển Cơ sở khoa học của sự sáng tạo, tác giả Nguyễn Văn Lê có đề cập đến những nét đặc trưng cơ bản của người có tư duy sáng tạo như: có óc tư duy độc lập và óc tư duy phê phán; không suy nghĩ gò bó, không theo lối mòn; luôn đi vào các vấn đề bản chất nhằm tìm ra các quy luật, có khả năng dự báo và say sưa nung nấu các ý tưởng mới, trước một tình huống, một vấn đề phải giải quyết, họ luôn tìm ra giải pháp mới, độc đáo, tối ưu…Qua đó tác giả còn nhấn mạnh quá trình sáng tạo của con người thường bắt đầu từ một ý tưởng mới, bắt nguồn từ sự sáng tạo [20. Người học không phải đứng trước những bài giảng, kiến thức sẵn có mà được đứng trước những tình huống có vấn đề, phải tự lực tìm hiểu, phân tích, giải quyết vấn đề, để tự mình khám phá ra cái chưa biết, tự mình tìm ra kiến thức, lớp học trở thành nơi giao tiếp thường xuyên giữa trò với trò dưới sự hướng dẫn của giáo viên và giữa thầy với trò. Điều đó thể hiện được vai trò chủ thể của người học và người thầy lúc bấy giờ không còn là người thầy truyền đạt tri thức sẵn có nữa, mà là người định hướng, đạo diễn cho học sinh tự mình khám phá ra chân lí, tự tìm ra kiến thức dựa vào năng lực là khả năng tư duy của mình.

Trần Bá Hoành với tác phẩm Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa, tác giả cho rằng: “nếu rèn luyện cho người học kĩ năng, phương pháp, thói quen tự học, biết ứng dụng những điều đã học vào tình huống mới, biết phát hiện và tự lực giải quyết những vấn đề đặt ra sẽ tạo ra cho họ lòng ham học, khơi dậy tiềm năng vốn có trong mỗi con người”. Tác giả còn nhấn mạnh nếu giáo viên định hướng cho người học có được những phương pháp, kỹ năng, ý chí tự học, biết vận dụng linh hoạt vào thực tiễn thì sẽ khơi dậy được tiềm năng vốn có trong mỗi cá nhân người học, góp phần nâng cao kết quả học tập [17,tr. Theo tác giả Nguyễn Văn Cường- Bernd Meier (2010) trong quyển Một số vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT thì Chương trình dạy 9 Luan van học định hướng phát triển năng lực có thể coi là một tên gọi khác hay một mô hình cụ thể hóa của chương trình định hướng kết quả đầu ra, một công cụ để thực hiện giáo dục định hướng điều khiển đầu ra.