Mở đầu cuộc chạy đua về giáo dục phát triển tư duy sáng tạo và năng lực sáng tạo khi Liên Xô ( cũ) phóng thành công vệ tinh nhân tạo của Trái Đất vào ngày 04/10/1957. Sau đó không lâu 12/4/1961, Liên Xô cũng lần đầu tiên phóng thành công tàu vũ trụ đưa công dân Nga UA.Gagarin bay vào vũ trụ. Lúc này Tổng thống Mỹ J.Kennedy đã phải thừa nhận: “Nền giáo dục Xô Viết đã chiến thắng!”. Ngay lúc bấy giờ chính phủ các nước có nền công nghiệp tiên tiến ở Bắc Âu, Tây Âu đặc biệt là Mỹ đã yêu cầu các nhà khoa học ,các nhà giáo dục đầu tư lớn cho việc nghiên cứu và giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực sáng tạo.
Những lý thuyết có uy tín của thế kỉ XX được ứng dụng rộng rãi trong dạy học theo hướng phát triển năng lực sáng tạo đó là: 1, Lý thuyết phát sinh nhận thức của Jean Piaget (1896 - 1980) theo đó trí tuệ trẻ em trải qua 4 giai đoạn phát triển: giai đoạn cảm giác - vận động, giai đọan tiền thao tác cụ thể; giai đoạn thao tác cụ thể, và giai đoạn thao tác hình thức. 2, Thuyết lịch sử - văn hóa về sự phát triển của chức năng tâm lý cao cấp của Vưgôtxki (1896 - 1934). Dạy học phát triển là một trong 4 luận điểm dạy học chủ yếu theo thuyết Vưgôtxki. Dạy học và phát triển thường xuyên có quan hệ hữu cơ với nhau.
Dạy học phải đi trước sự phát triển, tạo ra “vùng phát triển gần nhất”, chỉ có như vậy dạy học mới thực sự kéo theo sự phát triển, định hướng và thúc đẩy nó. 3, Lý thuyết hoạt động của A.Nguyên lý nền tảng của lý thuyết hoạt động, đó là bất kì hoạt động nào cũng có 4 đặc điểm cơ bản:1. Mục đích hoạt động; 2.Đối tượng hoạt động; 3. Chủ đề hoạt động; Hoạt động theo nguyên tắc gián tiếp (nhờ công cụ vật chất và công cụ tâm lý).
Ta có thể hiểu cấu trúc vĩ mô của hoạt động theo sơ đồ như sau: 7 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục Hoạt động Động cơ Hành động Mục đích Thao tác Phương tiện Điều kiện Sơ đồ 1.1: Cấu trúc tâm lý của hoạt động Dựa trên việc nghiên cứu các lý thuyết này các nhà tâm lý học Liên Xô(cũ) đã phát triển lý luận và xây dựng các mô hình dạy học hiện đại, có ý nghĩa và giá trị to lớn đối với giáo dục thế giới. Có thể kể đến như: Mô hình dạy học của A. Leonchiev; Mô hình dạy học theo lý thuyết của P. Galperin về các bước hình thành hoạt động trí óc và khái niệm; mô hình dạy học của V.Các mô hình này đã và đang được nhiều nước trên thế giới vận dụng một cách hiệu quả để dạy học phát triển năng lực cho học sinh.
Dựa trên các thuyết tâm lý học hiện đại, cở sở triết học duy vật biện chứng, giáo dục học hiện đại, các nhà giáo dục nổi tiếng như: Êxipôp, Danilôp, Xcatkin, Xamôva (Liên Xô cũ), Ôkôn (Ba Lan), Skinener (Mĩ),… có những kết quả nghiên cứu có giá trị về nhiều lĩnh vực giáo dục thế hệ trẻ. Với những quan điểm, tư tưởng giáo dục, những chiến lược dạy học tích cực để phát triển trí tuệ và năng lực sáng tạo của học sinh cho đến hôm nay vẫn tiếp tục phát triển những giá trị của nó. Tổng quan nghiên cứu về dạy học vật lí theo hướng phát triển năng lực sáng tạo của học sinh (Ở nước ngoài và ở Việt nam) Vật lí là một môn khoa học được giảng dạy ở trường phổ thông của tất cả các nước trên thế giới, mặc dù được đánh giá là một môn học khó nhưng các kiến thức vật lí lại rất gần gũi với đời sống thực tiễn và nó có thể được học sinh vận dụng ngay vào giải quyết các vấn đề thực tiễn, vấn đề nảy sinh trong đời sống hàng ngày. Các kết quả nghiên cứu và thực tiễn đã cho thấy rằng việc giảng dạy vật lí tại các nhà trường có những điểm chung nhưng cũng tồn tại những điểm khác nhau về phương pháp , chiến lược dạy học giữa các nước và các khu vực trên thế giới.
8 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục 1. Dạy học vật lí theo định hướng phát triển năng lực sáng tạo ở nước ngoài Các nước Tây Âu và Mỹ Để quá trình dạy học đạt được hiệu quả thì các phương pháp dạy học cần phải chú trọng quan tâm đến hệ hình học tập (hoạt động học tích cực, chất lượng, hiệu quả). Từ những năm 1970 cho đến nay, tư duy phê phán (critical thinking) được đề cao và chúng ta có thể định nghĩa “tư duy phê phán là khả năng suy tư về chính sự suy nghĩ của mình, nhằm nhận ra điểm mạnh cũng như yếu trongtư tưởng của mình và qua đó cải thiện sự suy nghĩ của mình cho tốt hơn” ( Paul-Elder). Trải qua quá trình nghiên cứu và thực hành Tư duy phê phán , các nhà nghiên cứu đã xây dựng và áp dụng chương trình dạy học tư duy phê phánvới những người đề xuất đứng đầu của trường phái này là Matthew Lipman, Robert Sternberg, và Robert Ennis.Beyer đã đưa ra các nguyên tắc của tư duy phê phán.Thứ nhất là không định kiến.
Thứ hai, tư duy phê phán phải có tiêu chí, tiêu chuẩn rõ ràng và khôngmập mờ. Thứ ba là sự thành thục tư duy logic và tư duy biện chứng của người sử dụng tư duy phê phán. Liên xô (cũ) và các nước xã hội chủ nghĩa trước năm 1990 Xuất phát từ tính chất chung của các nguyên tắc xây dựng xã hội chủ nghĩa nên các nước trong khối xã hội chủ nghĩa có sự giống nhau về nền giáo dục trong đó có phương pháp giảng dạy môn vật lí. Trong chương trình giáo dục phổ thông ở các nước xã hội chủ nghĩa, vật lí là môn học bắt buộc.Phương pháp dạy và học môn vật lí chú trọng bồi dưỡng tư duy logic và tư duy biện chứng cho học sinh.
Việc phát triển năng khiếu và năng lực của học sinh trong nhà trường xã hội chủ nghĩa là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất. Ở các nước thuộc khối xã hội chủ nghĩa có nhiều con đường khác nhau để phát triển nang khiếu và năng lực của học sinh trong dạy học vật lí. Ngoài việc dạy học vật lí theo chương trình phổ thông, người ta còn tổ chức các bài học tự chọn, hình thành các trường, khoa, lớp học chuyên sâu về nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm Vật lí. Thường xuyên đổi mới, phát triển phương pháp dạy học vật lí theo hướng tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, dạy học nêu vấn đề, phát hiện và 9 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục giải quyết vấn đề, bài tập sáng tạo, thí nghiệm thực hành trong các giờ học vật lí, các buổi ngoại khóa và giờ học tự chọn.
Sau năm 1990 hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa có sự thay đổi căn bản những những vấn đề lý luận và thực tiễn giáo dục phát triển năng lực sáng tạo vẫn giữ nguyên những giá trị to lớn với nhận loại và đang tiếp tục được nghiên cứu và phát triển. Nghiên cứu phát triển tư duy sáng tạo, năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học vật lí ở Việt Nam Chịu ảnh hưởng tích cực từ nền giáo dục của các nước thuộc khối xã hội chủ nghĩa, từ những năm 1945, các nhà giáo dục Việt Nam đã tiếp thu văn hóa giáo dục từ các nên văn minh khác nhau và từ đó xây dựng nền giáo dục hiện đại. Các mô hình giáo dục, mô hình dạy học trong nhà trường Việt Nam qua từng thời kì đã có những bước chuyển biến mạnh mẽ trong đó có dạy học môn vật lí. Từ những năm 1970, việc phát huy tính tích cực của HS đã được quan tâm, dạy học nêu vấn đề đã được vận dụng trong dạy học vật lí.
Việc vận dụng chu trình sáng tạo khoa học trong lý luận dạy học vật lí, trong xây dựng nội dung và phương pháp dạy học vật lí đã triển khai góp phần phát triển tư duy sáng tạo và năng lực sáng tạo cho HS. Các kiểu dạy học hiện đại trong dạy học vật lí có vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực chung và năng lực chuyên biệt vật lí có thể nêu ra ở đây là các phương pháp như: dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học dựa trên tìm tòi khám phá. Dạy học tích cực và đổi mới kiểm tra đánh giá năng lực của HS trong giờ dạy vật lí đang là một xu hướng tất yếu góp phần thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người học, từ chỗ quan tâm đến việc HS đạt được cái gì đến chỗ qua tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học. Tổng quanvề các đề tài nghiên cứu về tổ chức dạy học chương “Cảm ứng điện từ” (vật lí 11) Trong quá trình tìm hiểu tôi thấy đã những đề tài luận văn Thạc sĩ có liên quan đến đề tài này như sau: - Luận văn của Thạc sĩ Phạm Thị Thanh Nga (2003): Phối hợp các phương pháp dạy và học nhằm tăng cường tính tích cực nhận thức của học sinh khi dạy chương “cảm ứng điện từ” SGK Vật Lý lớp 11 - THPT 10 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục - Luận văn của Thạc sĩ Lục Thị Vinh (2011): Vận dụng các phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học của học sinh trường THPT Dân tộc nội trú khi dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lý 11 - Ban cơ bản.
- Luận văn của Thạc sĩ Dương Xuân Hải (2006): Vận dụng tư tưởng sư phạm tích hợp vào dạy học một số bài học phần "Từ trường" và "Cảm ứng điện từ" lớp 11 THPT nhằm nâng cao chất lượng giáo dục học sinh. Các công trình nghiên cứu trên cho thấy để nâng cao chất lượng giảng dạy thì việc phát triển năng lực tự học của học sinh, vận dụng tư tưởng tích hợp trong quá trình dạy học là rất cần thiết.Tuy nhiên các đề tài này chưa đề cập đến việc dạy học theo hướng phát triển năng lực sáng tạo của học sinh, đây là một vấn đề thu hút sự quan tâm của xã hội và của nhiều giáo viên vật lí trong giai đoạn hiện nay. Khái niệm năng lực và năng lực sáng tạo 1. Khái niệm về năng lực Có nhiều cách tiếp cận khác nhau, vì thế có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực.