Sáng kiến giải pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh ôn thi tốt nghiệp THPT môn Địa lí

Tài liệu nghiên cứu Sáng kiến một số giải pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh nhằm cải thiện kết quả ôn thi, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Lê Hải Hà
• Trường học: Trường THPT Nguyễn Cảnh Chân
• Chuyên ngành: Địa lí
• Đề tài: Một số giải pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh nhằm nâng cao hiệu quả ôn thi tốt nghiệp THPT môn Địa lí
• Loại tài liệu: sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thanh Chương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN I. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của đề tài, tính mới của đề tài
• 1.5.1. Đóng góp của đề tài
• 1.5.2. Tính mới của đề tài
• 1.6. Kết cấu của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT MÔN ĐỊA LÍ
• 1.1. Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá
• 1.2. Các khái niệm cơ bản
• 1.2.1. Tự học, tự học địa lí
• 1.2.1.1. Tự học
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC MÔN ĐỊA LÍ TRONG ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC MÔN ĐỊA LÍ TRONG ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn phát triển năng lực tự học cho học sinh nhằm nâng cao hiệu quả ôn thi tốt nghiệp THPT môn Địa lí

Năng lực tự học (năng lực tự học) là một yếu tố quan trọng trong quá trình học tập của học sinh. Để nâng cao hiệu quả ôn thi tốt nghiệp THPT môn Địa lí, việc phát triển năng lực tự học cho học sinh là cần thiết. Theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, việc đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Đổi mới phương pháp dạy học không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tự học. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại, như dạy học theo dự án, học tập trải nghiệm, sẽ khuyến khích học sinh chủ động hơn trong việc tìm hiểu kiến thức. Hơn nữa, việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa, các buổi thảo luận nhóm cũng là những cách hiệu quả để phát triển năng lực tự học cho học sinh. Đặc biệt, môn Địa lí với tính chất tổng hợp, liên ngành, đòi hỏi học sinh không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn phải biết vận dụng vào thực tiễn. Do đó, việc phát triển năng lực tự học không chỉ giúp học sinh ôn thi tốt nghiệp hiệu quả mà còn trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống.

1.1. Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá

Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển năng lực tự học cho học sinh. Theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, việc đổi mới này nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Việc chuyển từ phương pháp dạy học truyền thống sang phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát huy tính chủ động, sáng tạo. Đặc biệt, trong bối cảnh thi tốt nghiệp THPT hiện nay, việc áp dụng hình thức thi trắc nghiệm đã tạo ra một môi trường học tập mới, khuyến khích học sinh học đều các môn học. Môn Địa lí, với hình thức thi trắc nghiệm, yêu cầu học sinh không chỉ nhớ kiến thức mà còn phải hiểu và vận dụng linh hoạt. Điều này thúc đẩy học sinh phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu và tự đánh giá kết quả học tập của bản thân.

1.2. Tự học và vai trò của nó trong ôn thi tốt nghiệp

Tự học là một quá trình quan trọng giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập. Theo Hồ Chí Minh, tự học là "tự động học tập", nghĩa là học sinh phải tự giác, tự chủ trong việc học. Việc phát triển năng lực tự học không chỉ giúp học sinh ôn thi tốt nghiệp hiệu quả mà còn giúp các em hình thành thói quen học tập suốt đời. Trong môn Địa lí, học sinh cần phải biết cách khai thác tài liệu, sử dụng Atlat, bảng số liệu và biểu đồ để giải quyết các bài tập. Việc tự học giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp thông tin. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay, khi mà yêu cầu về năng lực và phẩm chất của học sinh ngày càng cao.

II. Thực trạng năng lực tự học môn Địa lí trong ôn thi tốt nghiệp THPT

Thực trạng năng lực tự học của học sinh THPT hiện nay còn nhiều hạn chế. Nhiều học sinh vẫn còn thụ động trong việc học, chưa thực sự dành nhiều thời gian cho việc tự học. Việc ghi chép, học thuộc lòng vẫn là phương pháp chính mà học sinh áp dụng. Điều này dẫn đến việc học sinh không nắm vững kiến thức và không tự tin trong kỳ thi tốt nghiệp. Nguyên nhân chủ yếu là do năng lực tự học của học sinh còn yếu, thiếu động cơ và hứng thú trong học tập. Giáo viên cũng chưa thực sự quan tâm đến việc phát triển năng lực tự học cho học sinh. Do đó, việc cần thiết là phải có những giải pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này, giúp học sinh phát huy khả năng tự học và nâng cao hiệu quả ôn thi tốt nghiệp.

2.1. Những khó khăn trong việc tự học của học sinh

Học sinh THPT hiện nay gặp nhiều khó khăn trong việc tự học. Một trong những khó khăn lớn nhất là thiếu thời gian và phương pháp học tập hiệu quả. Nhiều học sinh không biết cách lập kế hoạch học tập, dẫn đến việc học không có hệ thống. Hơn nữa, sự ảnh hưởng của dịch Covid-19 cũng làm giảm thời gian học tập trên lớp, khiến học sinh không có đủ thời gian để ôn tập. Bên cạnh đó, việc thiếu động lực và hứng thú trong học tập cũng là một nguyên nhân khiến học sinh không tích cực trong việc tự học. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự hỗ trợ từ giáo viên và gia đình, giúp học sinh nhận thức được tầm quan trọng của việc tự học trong quá trình ôn thi.

2.2. Đánh giá thực trạng năng lực tự học môn Địa lí

Đánh giá thực trạng năng lực tự học môn Địa lí cho thấy rằng nhiều học sinh chưa thực sự nắm vững kiến thức cơ bản. Việc học thuộc lòng mà không hiểu bản chất vấn đề là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến kết quả thi không cao. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn, điều này thể hiện rõ trong các bài thi trắc nghiệm. Đặc biệt, môn Địa lí yêu cầu học sinh phải có khả năng phân tích, tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Do đó, việc phát triển năng lực tự học là rất cần thiết để giúp học sinh cải thiện kết quả học tập và tự tin hơn trong kỳ thi tốt nghiệp.

III. Một số giải pháp nhằm phát triển năng lực tự học môn Địa lí trong ôn thi tốt nghiệp THPT

Để phát triển năng lực tự học cho học sinh, cần áp dụng một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học, khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Việc tổ chức các hoạt động nhóm, thảo luận sẽ giúp học sinh phát huy khả năng tự học. Thứ hai, cần xây dựng các tài liệu hướng dẫn tự học cho học sinh, giúp các em biết cách khai thác tài liệu, sử dụng Atlat và bảng số liệu. Thứ ba, cần tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tự giác trong việc học. Cuối cùng, giáo viên cần thường xuyên theo dõi, đánh giá quá trình học tập của học sinh, từ đó có những điều chỉnh kịp thời để hỗ trợ các em trong việc phát triển năng lực tự học.

3.1. Đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển năng lực tự học cho học sinh. Giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Việc tổ chức các hoạt động nhóm, thảo luận sẽ giúp học sinh phát huy khả năng tự học. Hơn nữa, giáo viên cũng cần tạo ra các tình huống học tập thực tế, giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng giải quyết vấn đề.

3.2. Xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học

Việc xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học cho học sinh là rất cần thiết. Tài liệu này cần cung cấp cho học sinh các phương pháp học tập hiệu quả, cách khai thác tài liệu, sử dụng Atlat và bảng số liệu. Hơn nữa, tài liệu cũng cần hướng dẫn học sinh cách lập kế hoạch học tập, giúp các em tự giác trong việc học. Việc có tài liệu hướng dẫn sẽ giúp học sinh tự tin hơn trong quá trình ôn thi, đồng thời phát triển năng lực tự học một cách hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, nội dung, kết luận. Trong đó phần nội dung có 3 chƣơng: Chƣơng 1. Nhận thức chung về NLTH của học sinh THPT Chƣơng 2: Thực trạng NLTH môn Địa lí trong ôn thi tốt nghiệp THPT Chƣơng 3: Một số giải pháp nhằm phát triển NLTH môn địa lí trong ôn thi tốt nghiệp THPT PHẦN II: NỘI DUNG C ƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT MÔN ĐỊA LÍ 1.

Đổi mới phƣơng pháp dạy học và kiểm tra đánh giá Tại Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ Tám Ban Chấp hành Trung ƣơng khóa XI ngày 04 tháng 11 năm 2013 đã khẳng định đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, trong đó nêu rõ“Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết qủa giáo dục theo hướng đánh giá năng lực của người học”. “Chiến lƣợc phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020” kèm theo Quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 13/06/2012 của thủ tƣớng chính phủ chỉ rõ “Tiếp tục đổi mới phƣơng pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hƣớng phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực của ngƣời học” Định hƣớng đó tạo tiền đề, cơ sở, điều kiện, môi trƣờng để đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới đồng bộ phƣơng pháp dạy học theo định hƣớng phát triển NL ngƣời học. Dạy học phải thay từ việc quan tâm đến việc HS học đƣợc cái gì bây giờ phải quan tâm HS hình thành NL g để vận dụng, áp dụng vào việc học, đời sống. Để khắc phục điều đó th phải thực hiện thành công việc chuyển từ phƣơng pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện KN, hình NL và phẩm chất.

V vây, để đạt hiệu quả cao trong dạy học ngƣời GV phải có KN vận dụng tốt phƣơng pháp tiên tiến và phƣơng pháp hiện đại vào quá tr nh dạy học, sử dụng sơ đồ tƣ duy vào dạy học. Việc t m ra các biện pháp hữu hiệu tổ chức có hiệu quả hoạt động TH để trang bị cho ngƣời học NLTH là nhu cầu cấp thiết và có ý nghĩa lâu dài. Đổi mới kì thi tốt nghiệp THPT môn Địa lí Thi trắc nghiệm là h nh thức khá phổ biến trên thế giới, tuy nhiên ở Việt Nam th chỉ mới triển khai trong vài năm gần đây. Từ năm 2008-2015, các thí sinh vẫn phải thi 2 kỳ thi riêng biệt (thi tốt nghiệp và Đại học - Cao đẳng), trong đó h nh thức thi trắc nghiệm với 4 môn thi trắc nghiệm: Lý, Hóa, Sinh, Ngoại ngữ.

Năm 2015, 2016, Việt Nam đã bắt đầu áp dụng kỳ thi chung. Thí sinh dự thi sẽ dùng kết quả thi tốt nghiệp THPTQG để xét tuyển vào các trƣờng Đại học - Cao đẳng v vậy mỗi ngƣời chỉ cần chọn thêm những môn liên quan đến khối thi (ngoài Toán, Văn, Anh) để đủ điều kiện xét tuyển. Từ năm 2017 trở lại, thí sinh dự thi phải trải qua 4 môn thi, trong đó 3 môn bắt buộc là Toán, Văn, Anh và 1 môn tổ hợp là Tự nhiên (Lý, Hóa, Sinh) hoặc Xã hội (Sử, Địa, GDCD) trong đó chỉ duy nhất môn Ngữ Văn thi theo h nh thức tự luận. Từ năm 2020, kỳ thi đổi tên thi tốt nghiệp THPT dùng để để xét tốt nghiệp, các trƣờng Đại học - Cao đẳng chủ động trong tuyển sinh (có thể sử dụng kết quả thi tốt nghiệp để xét tuyển vào các trƣờng Đại học - Cao đẳng, một số trƣờng không sử dụng ĐH kết quả thi tốt nghiệp để xét tuyển mà tổ chức k thi đánh giá NL).

Kiểm tra trắc nghiệm có nhiều ƣu điểm ngăn chặn t nh trạng gian lận, tiêu cực trong phòng thi. Thi trắc nghiệm cũng buộc học sinh phải học đều chƣơng tr nh, tránh học tủ, học lệch. Địa lí là một môn thành phần thuộc tổ hợp khoa học xã hội bắt đầu chuyển sang thi trắc nghiệm từ năm 2017. Đề thi gồm 40 câu với thời gian làm bài 50 phút, dạng câu trắc nghiệm 4 đáp án lựa chọn 1 phƣơng án đúng đánh giá cả lí thuyết lẫn thực hành theo 4 mức độ nhận thức: Nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao.

- Mức độ nhận biết là kiến thức cơ bản về Địa lí trong chƣơng tr nh, SGK nhớ lại các dữ liệu, thông tin đã có trƣớc đây, có nghĩa là có thể nhận biết thông tin, tái hiện, ghi nhớ lại,. Đây là mức độ, yêu cầu thấp nhất của tr nh độ nhận thức thể hiện ở chỗ HS có thể và chỉ cần nhớ hoặc nhận ra khi đƣợc đƣa ra hoặc dựa trên thông tin có tính đặc thù của một khái niệm, sự vật hiện tƣợng. Mức độ nhận biết cụ thể hoá là kiểm tra: HS nhận ra, nhớ lại các khái niệm, biểu tƣợng, sự vật, hiện tƣợng hay một thuật ngữ địa lí nào đó,. ; HS nhận dạng: hình thể, địa hình, vị trí,.

; HS liệt kê và xác định các vị trí tƣơng đối, các mối quan hệ đã biết giữa các yếu tố, các hiện tƣợng. Mức độ nhận biết là các câu hỏi dễ, ở mức độ này chỉ yêu cầu HS tƣ duy đơn giản: ghi nhớ, tính toán, áp dụng công thức khái niệm, kiến thức sơ cấp, trực quan, không phức tạp và trừu tƣợng. - Mức độ thông hiểu là hiểu biết, giải thích và chứng minh đƣợc các sự vật và hiện tƣợng địa lí. HS có khả năng diễn đạt đƣợc kiến thức đã học theo ý hiểu của mình, sử dụng đƣợc kiến thức và kĩ năng trong t nh huống quen thuộc.

Ở mức độ này đòi hỏi HS phải hiểu bản chất và mối quan hệ của các các sự vật và hiện tƣợng địa lí. Mức độ thông hiểu cụ thể là: Hiểu đƣợc về khái niệm, tính chất của sự vật hiện tƣợng, biểu thị, minh hoạ, giải thích đƣợc ý nghĩa của các khái niệm, hiện tƣợng, lựa chọn, sắp xếp lại những thông tin cần thiết để giải quyết một vấn đề nào đó. - Mức độ vận dụng thấp NL, phẩm chất của HS (theo hƣớng mở, tích hợp, liên môn, gắn với các vấn đề thực tiễn). HS có khả năng sử dụng các kiến thức đã học vào một hoàn cảnh cụ thể mới: vận dụng nhận biết, hiểu biết thông tin để giải quyết vấn đề đặt ra; là khả năng đòi hỏi HS phải biết vận dụng kiến thức, biết sử dụng phƣơng pháp, nguyên lý hay ý tƣởng để giải quyết một vấn đề nào đó.

Mức độ vận dụng thấp HS sẽ: so sánh các phƣơng án giải quyết vấn đề; phát hiện lời giải có mâu thuẫn, sai lầm và chỉnh sửa đƣợc; giải quyết đƣợc những tình huống mới bằng việc vận dụng các khái niệm, biểu tƣợng, đặc điểm đã biết.; khái quát hoá, trừu tƣợng hoá từ tình huống quen thuộc, tình huống đơn lẻ sang tình huống mới, tình huống phức tạp hơn. Mức vận dụng thấp th HS bƣớc đầu phân tích, tổng hợp, áp dụng công thức tính toán 1 đến 2 bƣớc, lập luận, giải thích mối quan hệ trực tiếp, kiến thức cơ bản, chƣa phức tạp và trừu tƣợng quá. - Mức độ vận dụng cao HS có khả năng sử dụng các khái niệm cơ bản, các KN, kiến thức để giải quyết một vấn đề mới chƣa đƣợc học hay chƣa trải nghiệm trƣớc đây (sáng tạo). Vận dụng vấn đề đã học để giải quyết các vấn đề thực tiễn cuộc sống.

Mức độ vận dụng cao HS khả năng phân tích (HS khả năng nhận biết chi tiết, phát hiện và phân biệt các bộ phận cấu thành của thông tin hay tình huống), tổng hợp ( khả năng hợp nhất các thành phần để tạo thành một tổng thể, sự vật lớn), đánh giá (khả năng phán xét giá trị sử dụng thông tin theo tiêu chí thích hợp). Mức độ vận dụng cao bằng các câu hỏi khó đòi hỏi tƣ duy cao trong việc phân tích, đánh giá, tổng hợp và sự sáng tạo, kiến thức khá sâu sắc, trừu tƣợng và đòi hỏi tính toán, lời giải từ 2 bƣớc trở lên. Nhƣ vậy, những điểm mới trong phƣơng án thi tốt nghiệp THPT liên quan trực tiếp đến bộ môn Địa lí là cơ sở lý luận quan trọng cho việc đổi mới PPGD của GV môn Địa lí là ở trƣờng THPT hiện nay.Các khái niệm cơ bản 1.1 Tự học, tự học địa lí a. Tự học * Khái niệm Tự học là cụm từ mà từ trƣớc đến nay có rất nhiều nhà khoa học, nghiên cứu đƣa ra theo nhiều chiều hƣớng khác nhau.

Hồ Chí Minh là một tấm gƣơng sáng, đồng thời là nhà lý luận về giáo dục, về TH. Ngƣời định nghĩa: Tự học là “tự động học tập”. “Tự động học tập” có nghĩa là việc học tập do chính bản thân ngƣời học quyết định, ngƣời học tự giác, tự chủ không cần sự nhắc nhở, giao nhiệm vụ của ngƣời khác, tự m nh nhận thấy nhu cầu của bản thân để rồi từ đó tiến hành việc tự học. Bác giải thích: “Tự động là không tựa vào ai, là tự m nh biết biến báo xoay xở, tự m nh biết thực hành công tác theo nhiều h nh thức mới mẻ, phong phú”.

Nhƣ vậy, theo Hồ Chí Minh, tự học là tự m nh quản lý việc học tập, lĩnh hội tri thức của bản thân. Ngƣời học tự vạch ra kế hoạch học tập cho chính m nh, kiên tr và nhẫn nại thực hiện kế hoạch đó một cách bài bản, sau đó ngƣời học tự kiểm tra đánh giá kết quả đã đạt đƣợc, rút kinh nghiệm cho bản thân m nh. Theo GS-TS KH Thái Duy Tuyên “Tự học là hành động đọc lập chiếm lĩnh kiến thức, KN, kỹ xảo là tự m nh động não suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) cùng các phẩm chất động cơ, t nh cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay kinh nghiệm lịch sử, xã hội nhân loại .” Trong tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 7/1998 khi bàn về tự học của tác giả Nguyễn Kỳ “Tự học là ngƣời học tích cực, chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh nghiệm bằng những hành động chính của mình, tự thể hiện mình. TH là tự đặt mình vào những tình huống học, vào vị trí nghiên cứu, xử lý các tình huống, giải quyết vấn đề, thử nghiệm các giải pháp.

Tự học phụ thuộc vào các quá trình cá nhân hóa việc học”.