đặt vấn đề: Kết quả của GDPT là gì? GDPT giúp gì cho người học sinh sau này? Ðể trả lời, tác giả giúp người đọc phân tích các yếu tố của con người, mà trong đó quan trọng nhất là yếu tố văn hóa xã hội và kinh tế xã hội. Mục đích của GDPT không phải là đào tạo những con người có khả năng làm việc - một cách trọn vẹn - ngoài đời, cũng không phải là đào tạo nên những người có năng lực tư duy hay có khả năng tạo nghiệp mà là “giúp người học nắm vững các tri thức phổ thông cơ bản” [67, tr. Từ việc phân tích mục đích, ý nghĩa của GDPT, tác giả xác định nhiệm vụ của GDPT là cần làm cho học sinh hiểu họ học các môn học để làm gì: tại sao cần học Văn, tại sao phải học Toán, hay môn thể dục… để giáo viên sẽ không lệnh "con đường" giảng dạy của mình và học sinh sẽ không bị lệch đi "con đường" học tập của mình. Phạm Minh Hạc, tác giả của các cuốn sách viết về giáo dục, như:“45 năm phát triển nền giáo dục Việt Nam” [55];“Sơ thảo lịch sử giáo dục Việt Nam (1945 - 1990)” [56]… Đây là những công trình khoa học được tác giả nghiên cứu sâu sắc, thấu đáo về khoa học giáo dục, nền giáo dục quốc dân Việt Nam phát triển qua 45 năm.
Tác giả đánh giá: “hệ thống giáo dục ở nước ta đã khá hoàn chỉnh từ bậc mầm non đến sau đại học; hầu hết các bản, làng, xã, phường đều có trường lớp tiểu học; trường trung học cơ sở được xây dựng ở các xã hoặc cụm liên xã; trường 11 z trung học phổ thông được xây ở các huyện, một số huyện có từ 2 đến 3 trường. Hệ thống giáo dục ở nước ta về cơ bản đã đáp ứng được nhu cầu học tập của nhân dân. Đến nay, hầu hết người dân trong độ tuổi đi học đều được đến trường” [56]. Đạt được thành tựu trên đây trước hết là đường lối đúng đắn của Đảng, sự nỗ lực to lớn của toàn dân đối với sự nghiệp phát giáo dục của nước nhà.
Tuy vậy, tác giả cũng nêu rõ, bên cạnh những thành tựu to lớn, giáo dục Việt Nam vẫn đang tồn tại nhiều vấn đề rất bất cập, đó là: Nền giáo dục chưa dựa trên nền tảng lý luận vững chắc, lúng túng trong việc tìm ra lý thuyết phát triển giáo dục; vẫn chủ yếu tập trung vào truyền đạt kiến thức cho học sinh, mà chưa làm cho cho học sinh, sinh viên biết cách học, cách làm người, có óc phê phán và sáng tạo, sẵn sàng chấp nhận mạo hiểm, không ngại gian khổ hy sinh để có những thành công trong cuộc sống. Để khắc phục những khuyết điểm nêu trên, theo tác giả giáo dục ở Việt Nam cần: Tập trung nghiên cứu đưa ra triết lý giáo dục cho phù hợp với yêu cầu của thời đại; thực hiện tốt chính sách công bằng, dân chủ trong giáo dục; bảo đảm cho mọi công dân quyền bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ trong học tập để mọi người, dù giàu nghèo đều có cơ hội học tập và thành đạt ngang nhau; giáo dục phải tôn trọng, phát triển cá tính, phải mở ra nhiều con đường, nhiều hướng, tạo nhiều cơ hội lựa chọn cho thế hệ trẻ phát triển tài năng, bồi dưỡng nhân tài. Đặc biệt chú ý đến giáo dục nhân cách và phương pháp tự học, phát huy khả năng tư duy sáng tạo cho học sinh. Các trường từ phổ thông đến đại học cần giáo dục cho học sinh có lòng ham mê khoa học và rèn luyện thói quen tự học, tự đọc, tự tìm thông tin để nâng cao sự hiểu biết.
“Lịch sử giáo dục Việt Nam” của tác giả Bùi Minh Hiền biên soạn [59] là cuốn sách gồm 8 chương, công trình nghiên cứu có giá trị về sự hình thành, phát triển của giáo dục, trong đó chương 6 về giáo dục Việt Nam những năm 1954 - 1975. Trong chương này, tác giả trình bày chi tiết về sự phát triển của GDPT gắn liền với cuộc KCCM và xây dựng CNXH ở miền Bắc. Thành tựu nổi bật của giáo dục thời kỳ này được tác giả trình bày, đó là ngành giáo dục vẫn tổ chức dạy và học phù hợp với điều kiện cả nước có chiến tranh, quy mô giáo dục được mở rộng; cải tiến nội dung, phương pháp phù hợp; tăng cường công tác giáo dục tư tưởng chính trị cho giáo viên, học sinh; đẩy mạnh phong trào thi đua xây dựng nhà 12 z trường là đơn vị chống Mỹ cứu nước; giáo dục năng khiếu để chuẩn bị nhân tài cho đất nước… Những lá cờ đầu điển hình tiên tiến xuất sắc trong ngành giáo dục như: trường phổ thông cấp II Bắc Lý; trường Thanh niên lao động XHCN thị xã Hòa Bình; phong trào giáo dục xã Cẩm Bình; cấp I Hải Nhân - Thanh Hóa, trường cấp III Phủ Lý - Hà Nam… “Nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông” là bài viết của tác giả Phạm Vũ Hà, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 29 [53]. Tác giả phân tích, trong hệ thống giáo dục quốc dân, GDPT đóng vai trò đặc biệt quan trọng, là nền tảng đầu tiên và là bước chuẩn bị tốt nhất cho con người ở những bước phát triển tiếp theo trong cuộc đời.
Trong 2 cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, GDPT góp phần cùng với toàn ngành giáo dục đào tạo ra lớp người có phẩm chất đạo đức, có tri thức phục vụ Tổ quốc. Tác giả khẳng định, cần chú trọng nâng cao hơn nữa chất lượng GDPT một cách toàn diện, gồm: giáo dục đạo đức, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành; đảm bảo công bằng xã hội trong giáo dục và cơ hội học tập cho mọi người dân; từng bước hình thành xã hội học tập. Năm 1980, Nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội xuất bản cuốn sách “35 năm phát triển giáo dục phổ thông” của tác giả Võ Thuần Nho [73]. Cuốn sách gồm 2 tập trình bày quá trình hình thành, phát triển GDPT Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám, năm 1945 đến năm 1980.
Tác giả cuốn sách đề cập đến các cuộc cải cách giáo dục Việt Nam trong đó có cải cách GDPT. Tác giả khẳng định rằng, mục tiêu cải cách phù hợp với nền giáo dục mới phục vụ mục tiêu tiến hành hai cuộc chiến tranh giải phóng và bảo vệ Tổ quốc. Tác giả Võ Thuần Nho mô tả khá kỹ về hai cuộc cải cách giáo dục (năm 1950, và năm 1956), nhất là những cải cách liên quan đến việc điều chỉnh thời gian học tập ở các bậc học. Đóng góp nổi bật nhất của công trình nằm ở việc tác giả đã đánh giá tương đối khách quan những thành tựu của GDPT những năm 1945 - 1980; đồng thời, nêu những hạn chế yếu kém và những giải pháp để nâng cao chất lượng GDPT Việt Nam.
Năm 2008, cuốn sách “Đảng Cộng sản Việt Nam với sự nghiệp giáo dục và đào tạo” do Phan Ngọc Liên chủ biên được xuất bản [66]. Cuốn Sách gồm hai phần, trong đó giới thiệu một số văn kiện Đảng về công tác giáo dục và đào 13 z tạo dưới sự lãnh đạo của Đảng qua các thời kỳ. Đặc biệt, có một số bài viết đề cập đến lĩnh vực GDPT của các tác giả Nguyễn Thiện Nhân, Nguyễn Anh Dũng đã khái quát cơ bản những vẫn đề chung về GDPT thời kỳ này nhưng chưa sâu sắc và toàn diện. Cũng trong năm 2008, đề tài cấp Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh “Lịch sử các trường học sinh miền Nam trên đất Bắc (1954 - 1975)” [75] do PGS.
Nguyễn Tấn Phát làm chủ nhiệm đã mô tả khá thành công bức tranh giáo dục cho học sinh miền Nam trên đất Bắc. Đề tài khẳng định: Trong hàng chục năm, miền Bắc đã nuôi dưỡng, giáo dục học sinh miền Nam thành một đội ngũ cán bộ hoạt động trên nhiều lĩnh vực khác nhau, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ miền Bắc, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Kết quả nghiên cứu của đề tài là nguồn tư liệu quan trọng để tác giả hiểu một cách toàn diện về công tác đào tạo học sinh miền Nam tại thành phố Hải Phòng những năm 1963-1975. Năm 2013, đề tài cấp Bộ “Giáo dục Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975” [58] là một công trình nghiên cứu tương đối công phu về giáo dục Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975.
Trong khuôn khổ của đề tài, GDPT đã được đề cập đến với những thành tích cơ bản. Công trình cũng đã khai thác được một số tài liệu lưu trữ Trung ương. Tuy nhiên, cũng như các công trình nghiên cứu về giáo dục nói chung, những chủ trương, chính sách và quá trình thực hiện các biện pháp cụ thể, việc đánh giá về các thành tựu và hạn chế, đặc điểm, bài học kinh nghiệm của GDPT thời kỳ này cũng chưa được đề cập đến. Những năm Việt Nam tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, giáo dục cũng từng bước chuyển mình theo; do đó, xuất hiện khá nhiều các công trình viết về giáo dục và khoa học giáo dục như:“Vấn đề giáo dục và khoa học giáo dục” của GS Phạm Minh Hạc [54]; Phạm Minh Hà với cuốn sách:“Phát triển giáo dục, phát triển con người phục vụ phát triển kinh tế xã hội” [52];“Nhà trường phổ thông Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử” của Nguyễn Đăng Tiến [110]; “Đổi mới có tính cách mạng nền giáo dục và đào tạo của nước nhà” của Đại tướng Võ Nguyên Giáp đăng trên Báo Sài Gòn Giải phóng ngày 10/9/2007 [50]; “Nhân tố mới về giáo dục và đào tạo trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa” do GS Phạm 14 z Minh Hạc chủ biên [57]… Đây là những tác phẩm nghiên cứu lý luận về giáo dục, thể hiện những quan điểm, những nhận định chung nhất về giáo dục Việt Nam, về GDPT trong thời kỳ đổi mới đất nước.
Các tác giả đề cập đến GDPT với tư cách là một bậc học cần có nhiều sự quan tâm để đáp ứng yêu cầu của phát triển kinh tế - xã hội. Kinh nghiệm ở các nước trên thế giới cho thấy, hầu hết các quốc gia hiện nay đang lấy GDPT làm nền tảng cho việc đào tạo nguồn nhân lực, nhằm thích ứng với bối cảnh toàn cầu hoá và phù hợp vào điều kiện kinh tế - xã hội của mình. Những tài liệu này là một hệ thống những quan điểm, tư tưởng khoa học, bao gồm cả khái niệm, mục đích, nội dung, cách dạy, cách học, cách quản lý, cách lãnh đạo ngành giáo dục.