MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Giáo dục và khoa cử Việt Nam thời trung đại là phương thức tuyển lựa nhân sự, nhân tài cho bộ máy chính quyền và là “bước đường đầu tiên của sự nhập thế hành đạo” của kẻ sĩ [295, tr. Mặc dù có nhiều loại hình thi khác nhau, trong khoa cử truyền thống, khoa thi chính yếu và quan trọng là khoa thi Tiến sĩ, gồm 3 cấp thi Hương, thi Hội và thi Đình.
Trong 3 cấp thi này, thi Hương là kỳ thi đầu tiên, tổ chức ở địa phương, chọn ra những người có năng lực lên kinh đô vào thi Hội, thi Đình. Mặc dù thi Hương là kỳ thi cơ bản, quan trọng nhưng dựa vào tính chất và yêu cầu về độ khó tăng dần của các kỳ thi, đa phần các nhà nghiên cứu về giáo dục khoa cử thời trung đại thường tập trung nghiên cứu những khía cạnh khác nhau của thi Hội và thi Đình để từ đó tìm hiểu hình thức, nội dung tư tưởng của Nho giáo cũng như các vấn đề có liên quan đến giáo dục Nho học.1 Vẫn theo hướng tiếp cận này, trong giáo dục Nho học, các học giả, các nhà nghiên cứu có xu hướng nghiêng về tìm hiểu về loại hình trường có chức năng, đào tạo (trường học) như Quốc Tử Giám (Thăng Long, Huế); trường học các cấp phủ, huyện, tổng ở địa phương… mà ít tìm hiểu các trường có nhiệm vụ tổ chức các kỳ thi (trường thi Hương, thi Hội), một phần vì sự thiếu vắng của tư liệu và phần khác là do loại hình trường thi này chiếm tỷ lệ không nhiều so với các trường có chức năng dạy học. Như vậy, có thể thấy, vẫn còn những khoảng trống trong nghiên cứu về giáo dục Nho học ở Việt Nam, đặc biệt ở kỳ thi Hương. Trong nghiên cứu hiện nay, các nghiên cứu về trường thi Hương mới dừng lại ở quy mô các các bài tạp chí chuyên ngành, kỷ yếu hội thảo, hoặc một phần của cuốn sách, mà chưa có một công trình nghiên cứu nào đi vào phân tích, lý giải một cách đầy đủ và hệ thống về quy mô, vị trí, cấu trúc, chức năng của trường thi Hương cũng như những vấn đề có liên quan để có cái nhìn toàn diện về kỳ thi đầu tiên trong kỳ thi Tiến sĩ.
Có những lý do nhất định để chọn thi Hương thời Nguyễn làm đối tượng nghiên cứu. Thi Hương ở Việt Nam bắt đầu từ thời Trần, nhưng dưới thời Trần và thời Lê, cơ bản các tài liệu ghi chép về thi Hương còn lại không nhiều, nếu có thường ở dạng gia phả, hương ước, văn bia… nằm rải rác tại các địa phương nên việc tiếp cận nghiên cứu khó khăn, đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Trong khi đó, triều 1 Có thể kể đến các công trình nghiên cứu như: Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075 – 1919) do Ngô Đức Thọ chủ biên năm 2006, Tiến sĩ Nho học Thăng Long – Hà Nội (1075 – 1919) của Bùi Xuân Đính năm 2003, Bước đầu tìm hiểu văn sách Đình đối thời Nguyễn - luận văn Thạc sỹ khoa học Ngữ văn của Đinh Thanh Hiếu năm 2003, Khoa thi Tiến sĩ cuối cùng trong lịch sử khoa cử Việt Nam (Kỷ Mùi, Khải Định năm thứ tư, 1919) của Phạm Văn Khoái năm 2010, Văn sách thi Đình Thăng Long – Hà Nội trong tủ sách 1000 năm Thăng Long – Hà Nội năm 2010, Nhà nước phong kiến Việt Nam với việc sử dụng các đại khoa học vị Tiến sĩ (1075 – 1919) của Lê Thị Thanh Hòa năm 2011… 1 z Nguyễn là triều đại còn lưu lại khá đầy đủ các tư liệu liên quan đến thi Hương, trong đó phải kể đến bộ Quốc triều Hương khoa lục của Cao Xuân Dục ghi chép họ tên, quê quán, độ tuổi thi đỗ… của hơn 5000 Hương cống/Cử nhân thời Nguyễn. Hơn nữa, là vương triều cuối cùng trong lịch sử phong kiến Việt Nam, triều Nguyễn nằm trong giai đoạn lịch sử khá đặc thù so với các triều đại trước đó.
Đây là triều đại lần đầu tiên lãnh thổ Việt Nam có diện tích lớn nhất, trải dài từ ải Nam Quan tới mũi Cà Mau, với sự đa dạng văn hóa, kinh tế, xã hội của nhiều tộc người, vùng miền. Nếu như ở những thế kỷ trước, Đại Việt về cơ bản chỉ tiếp xúc và giao lưu văn hóa với hai nền văn minh lớn của châu Á là Trung Hoa và Ấn Độ, thế kỷ XIX, triều Nguyễn còn đặt trong bối cảnh tiếp nhận thêm sự tiếp xúc và giao lưu văn hóa, văn minh phương Tây. Do vậy nghiên cứu hoạt động khoa cử của thời kỳ này cung cấp cái nhìn về thực chất của giáo dục Nho học đặt trong mối quan hệ của nó với yêu cầu thực tại của xã hội Việt Nam thế kỷ XIX cũng như góp phần tìm hiểu cơ chế, tâm thức của người Việt trong “guồng máy” học tập và thi cử vốn đã tồn tại trước đó hàng trăm năm. Trong thi Hương thời Nguyễn, luận án chọn nghiên cứu trường thi Hương Hà Nội, Nam Định (sau sáp nhập thành trường Hà Nam) cho phép tìm hiểu hoạt động thi Hương thời Nguyễn trong một chỉnh thể thống nhất về thời gian (từ khoa thi năm 1807 đến năm 1915) cũng như không gian (nằm gọn ở miền Bắc) để có cái nhìn đầy đủ, rõ ràng hơn.
Nghiên cứu giáo dục khoa cử thời Nguyễn, ngoài việc tìm hiểu sự phát triển nội tại của nền giáo dục Nho học Việt Nam, còn góp phần tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa tại Việt Nam bởi Việt Nam có nhiều đặc điểm văn hóa tương đồng với các nước Đông Á, cùng chịu ảnh hưởng văn minh Trung Hoa. Đặt trong bối cảnh, Hàn Quốc chấm dứt nền giáo dục Hán học theo mô hình Trung Quốc vào năm 1894 và bản thân Trung Quốc – nơi khởi nguồn của nền giáo dục Hán học - kết thúc vào năm 1905 thì Việt Nam là nước cuối cùng trong 3 nước Đông Á, chấm dứt khoa cử muộn nhất vào năm 1919. Vì vậy, chọn giáo dục và khoa cử của triều đại cuối cùng trong lịch sử phong kiến Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu ít nhiều góp phần làm rõ diện mạo bức tranh giáo dục khoa cử của các nước chịu ảnh hưởng mô hình giáo dục Hán học của Trung Hoa. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề Giáo dục và khoa cử giai đoạn trung đại là một trong những đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Triều Nguyễn – triều đại cuối cùng trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, chứng kiến sự chấm dứt hoàn toàn của nền giáo dục Hán học, bước sang nền giáo dục cận đại theo mô hình phương Tây nên vấn đề giáo dục thời Nguyễn càng được đặc biệt quan tâm nghiên 2 z cứu. Nhìn tổng quan, có thể chia các công trình nghiên cứu, bài viết về thời Nguyễn và giáo dục thời Nguyễn thành mấy nhóm sau: 2. Các tài liệu thời Nguyễn và trước đó: Trước thời Nguyễn, các quy định, chính sách liên quan đến giáo dục Nho học của các triều Lý, Trần, Lê, Mạc và Lê trung hưng được ghi chép trong nhiều tư liệu lịch sử như: Việt sử lược 越 史 略, Việt sử tiết yếu 越 史 節 要, Đại Việt sử ký toàn thư 大 越 史 記 全 書, Đại Việt sử ký tục biên 大 越 史 記 續 編, Đại Việt sử ký tiền biên 大 越 史 記 前 編… Trong các sách này, hoạt động gắn liền với giáo dục được nhắc đến nhiều nhất là thi Hội, thi Đình rồi mới đến thi Hương. Ngoài các sách nói trên, có thể kể đến những ghi chép, nghiên cứu về giáo dục của Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục 見 聞 小 錄, Đại Việt thông sử 大 越 通 史, Vân đài loại ngữ 蕓 薹 類 語; của Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút 雨 中 隨 筆… Những tư liệu này giúp người nghiên cứu có hiểu biết, hình dung rõ ràng về thi Hương trước thời Nguyễn.
Quyển “Thể lệ thượng” trong Kiến văn tiểu lục cung cấp những thông tin có giá trị về khoa cử bên cạnh một số vấn đề khác như lễ nghi, phong tục, quan chức, bổng lộc, chế độ tuyển dụng… của Đại Việt dưới thời Lý, Trần và Lê sơ [84, tr. Ngoài ra, trong phần “Khoa mục chí” của cuốn Lịch triều hiến chương loại chí 歷 朝 憲 章 類 誌, Phan Huy Chú dành hẳn quyển XXVII để nói về thể lệ thi Hương thời Lê trung hưng. Nhìn chung, do tính chất là kỳ thi đầu tiên, dễ hơn so với thi Hội và thi Đình nên tư liệu về thi Hương thời Lê và trước thời Lê không nhiều và khá rải rác. Thời Nguyễn, việc tìm hiểu, nghiên cứu về giáo dục có thể tìm thấy trong các bộ chính sử do Quốc Sử quán và Nội các triều Nguyễn biên soạn như: Khâm định Việt sử thông giám cương mục 欽 定 越 史 通 鑒 綱 目, Đại Nam thực lục 大 南 寔 錄, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ 欽 定 大 南 會 典 事 例, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên 欽 定 大 南 會 典 事 例 續 編.
, Minh Mệnh chính yếu 明 命 正 要, Đồng Khánh Khải Định chính yếu 同 慶 啟 定 正 要. Các tài liệu này giúp tìm hiểu các quy định của nhà Nguyễn đối với giáo dục khoa cử như: các quy định liên quan đến kỳ thi Hương và các trường thi Hương; chiếu, dụ, sắc chỉ của các vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức về các hoạt động giáo dục, khoa cử liên quan đến sĩ tử và quan trường, cách thức tổ chức thi, chấm bài… Ngoài ra, các tài liệu liên quan đến giáo dục thời Nguyễn còn được nhắc đến trong Đại Nam nhất thống chí 大 南 一 統 誌, Quốc triều Hương khoa lục 國 朝 鄉 科 錄, Quốc triều khoa bảng lục 國 朝 科 榜 錄… mà chúng tôi sẽ phân tích kỹ hơn ở phần nguồn tư liệu của Luận án. Các công trình nghiên cứu từ đầu thế kỷ XX đến nay Liên quan đến các sách, các công trình nghiên cứu và các bài viết chuyên khảo được xuất bản từ đầu thế kỷ XX đến nay có thể chia làm hai nhóm: các công 3 z trình liên quan đến giáo dục thời Nguyễn nói chung và các công trình liên quan đến thi Hương, các trường thi Hương thời Nguyễn. Các công trình nghiên cứu liên quan đến giáo dục thời Nguyễn Ngoài các tài liệu chính sử đã trình bày ở trên, trong khoảng 50 năm đầu của thế kỷ XX xuất hiện một số công trình nghiên cứu về giáo dục khoa cử Việt Nam thời cổ trung đại của các học giả Việt Nam.