phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Truyện ngắn Nguyễn Dậu trong diện mạo truyện ngắn Việt Nam đƣơng đại Chƣơng 2: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Dậu Chƣơng 3: Một số phƣơng diện nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Dậu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TRUYỆN NGẮN NGUYỄN DẬU TRONG DIỆN MẠO TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 1. Diện mạo truyện ngắn Việt Nam đƣơng đại 1. Bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa Đời sống xã hội luôn vận hành theo quy luật của sự biến đổi. Ở mỗi giai đoạn lịch sử, nhà văn với tƣ cách chủ thể sáng tạo luôn là nhân tố chịu sự va đập của đời sống.
Mỗi ngƣời viết với bản lĩnh và tài năng, vốn sống, vốn văn hóa, tri thức và sự trải nghiệm sẽ chịu những ảnh hƣởng tác động khác nhau. Từ thực tiễn đời sống vào sáng tác là cả một quá trình thẩm thấu và khúc xạ qua lăng kính của ngƣời nghệ sĩ. Mỗi giai đoạn văn học luôn có những đặc thù do sự quy định của lịch sử, đời sống tinh thần, ý thức nghệ thuật và khả năng sáng tạo của ngƣời cầm bút. Văn học Việt Nam đƣơng đại trải qua bốn thập kỉ ghi dấu nhiều đổi thay, trong đó sự biến động của đời sống lịch sử, xã hội, văn hóa đóng một vai trò quan trọng lên thành tựu của văn học đƣơng đại nói chung, truyện ngắn đƣơng đại nói riêng.
Trƣớc hết, phải kể đến ngọn nguồn những điều kiện thuận lợi từ truyền thống văn học nƣớc nhà mà truyện ngắn Việt Nam đƣơng đại đƣợc thừa hƣởng. Từ những năm đầu của thế kỉ XX, chữ Quốc ngữ đã thay thế chữ Nôm, chữ Hán trong sáng tác văn học. Đây đƣợc xem nhƣ là dấu hiệu đầu tiên của quá trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc. Sang đến những năm 30 của thế kỷ XX, cùng với quá trình hiện đại hóa văn học, truyện ngắn đã có những bƣớc chuyển rõ rệt trở thành một bộ phận quan trọng, làm nên diện mạo của nền văn học dân tộc.
Nhờ tiếp thu kinh nghiệm của phƣơng Tây, truyện ngắn đƣợc viết theo lối mới, mới từ cách xây dựng nhân vật đến nghệ thuật kể chuyện, ngôn ngữ… Truyện ngắn trong giai đoạn 1930 – 1945 chƣa bao giờ phong phú và đặc sắc nhƣ thế, với nhiều tác giả, tác phẩm có dấu ấn, phong cách riêng. Truyện ngắn trữ tình của Thạch Lam, Thanh Tịnh; truyện 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngắn phong tục của Bùi Hiển, Kim Lân; truyện ngắn hiện thực phê phán của Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Nguyên Hồng. Văn học hiện thực tập trung phơi bày thực trạng bất công thối nát của xã hội, đi sâu phản ánh tình cảnh khốn khổ của tầng lớp nhân dân với sự cảm thông sâu sắc. Đã có những trang miêu tả phân tích tâm lý đạt tới trình độ bậc thầy nhƣ truyện ngắn của Nam Cao.
Chủ đề thế sự đƣợc các nhà văn đã đề cập đến với thái độ phê phán xã hội trên tinh thần dân chủ và nhân đạo. Chỉ sau hơn một thập niên, chúng ta đã thấy xuất hiện nhiều tác phẩm đặc sắc. Với một bề dày truyền thống nhƣ thế, truyện ngắn đƣơng đại có đƣợc một điều kiện khá thuận lợi để tạo đà phát triển sau này. Sau năm 1975, đặc biệt từ sau thời kì đổi mới, truyện ngắn với những cách tân về nội dung, hình thức đã mang đến cho nền văn học Việt Nam thêm nhiều khí sắc mới.
Văn xuôi nƣớc nhà từ đây đã có nhiều “thay da đổi thịt”. Bên cạnh đội ngũ nhà văn trƣởng thành từ hai cuộc chiến nhƣ Ma Văn Kháng, Nguyễn Minh Châu là sự xuất hiện của hàng loạt cây bút trẻ đầy triển vọng nhƣ Võ Thị Hảo, Hồ Anh Thái, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tƣ, Đỗ Hoàng Diệu… Sự phát triển đó một phần chính là nhờ nền tảng, nhƣ một sức bật đƣợc tạo đà từ những thành tựu văn xuôi đầu thế kỷ XX. Một yếu tố quan trọng khác phải kể đến là những biến động xã hội sau cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nƣớc, bối cảnh đó đã làm nảy nở nhu cầu đƣợc đổi mới trên mọi mặt đời sống xã hội, trong đó có nghệ thuật. Đại thắng mùa xuân năm 1975 kết thúc thắng lợi, mở ra một thời kì mới trong lịch sử dân tộc.
Niềm vui chƣa trọn vẹn khi ta phải đối mặt với nhiều thách thức, biến động thời hậu chiến. Đời sống khó khăn, niềm tin vào lí tƣởng lung lay, sự khập khiễng cách sống Nam Bắc sau thống nhất, những yếu tố đó đã tác động đến xã hội nói chung và đến lực lƣợng văn nghệ sĩ nói riêng. Với sự nhạy cảm riêng có, những nhà văn có sự thay đổi từ trong nhận thức, những va đập 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mạnh mẽ từ cuộc sống thôi thúc họ thay đổi cách nhìn, cách thể hiện đời sống vào văn học. Trong bối cảnh đó, tháng 12 năm 1986, đại hội VI của Đảng cộng sản Việt Nam đề ra chƣơng trình đổi mới toàn diện, kêu gọi toàn Đảng, toàn dân nhìn thẳng vào sự thật của đất nƣớc và cuộc sống nhân dân, đáp ứng mọi đòi hỏi của thời đại.
Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng Cộng sản Việt Nam về “đổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý văn học, nghệ thuật và văn hóa, phát huy khả năng sáng tạo, đƣa văn học nghệ thuật phát triển lên một bƣớc” ra đời đúng lúc. Đây chính là vận hội cho một nền văn học đang khát khao đổi mới. Một dấu mốc quan trọng là cuộc gặp gỡ của Tổng bí thƣ Đảng Cộng sản Việt Nam Nguyễn Văn Linh với gần 200 nghệ sỹ trí thức đại diện cho các ngành điện ảnh sân khấu vào tháng 10 năm 1987 tại Hà Nội. Tại đây, Tổng bí thƣ đã phát biểu và chỉ rõ đặc điểm và hiện trạng văn hóa, nghệ thuật nƣớc ta.
Tổng Bí thƣ đã chỉ ra: nhìn từ nhiều năm qua, Đảng chƣa thật sự coi trọng vai trò của văn hóa, hoạt động nghệ thuật phải chịu sƣ áp đặt, không có tính dân chủ. Đây chính là những nguyên nhân gây nên sự khó khăn trong đời sống nghệ thuật. Tổng bí thƣ Nguyễn Văn Linh kêu gọi các nghệ sĩ hãy thay đổi cách viết cho phù hợp với tình hình đất nƣớc. Cuộc sống đổi thay sẽ kéo theo sự thay đổi nhu cầu thẩm mỹ và nhu cầu thƣởng thức.
Bối cảnh xã hội mới là ngọn nguồn cảm hứng sáng tạo mới cho nghệ sĩ. Nó còn có ý nghĩa khi các nhà văn đang ôm ấp những hoài bão, khát vọng sáng tạo. Với tinh thần đó, nhà văn nhƣ đƣợc cởi trói, có điều kiện để viết một cách tự do hơn. Tự do trong sáng tác là một động lực quan trọng cho sự xuất hiện một lực lƣợng nhà văn mới đông đảo.
Bên cạnh đó, Việt Nam với sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đang đẩy nhanh tốc độ đô thị hoá, một mặt giúp kinh tế phát triển, mặt khác, đƣa lại nhiều hệ lụy về xã hội, đời sống. Sự đầu tƣ về cơ sở hạ tầng tỉ lệ thuận với sự xuất hiện và phát triển của các trung tâm kinh tế, văn hoá. Các đô thị ồn ã, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đông đúc với những toà nhà cao tầng san sát mọc lên lấn dần và thay thế những vùng ngoại ô trong mát, những làng quê yên bình trƣớc đây. Nền kinh tế theo cơ chế thị trƣờng đƣợc hình thành về cơ bản là một trong những thành tựu đáng ghi nhận.
Đồng thời chính nó lại khiến cho sự chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn. Điều này ảnh hƣởng không nhỏ đến đời sống tinh thần, tình cảm của con ngƣời. Quan hệ cộng đồng khép kín trong luỹ tre làng với làng xã, xóm giềng, dòng họ vốn rất bền chặt cũng theo đó rạn nứt, lỏng lẻo đi. Quan hệ tình nghĩa tƣơng thân tƣơng ái vốn là quan hệ chủ yếu giữa con ngƣời với con ngƣời trƣớc đây cũng bị quan hệ buôn bán thị trƣờng xâm lấn mà mất đi vẻ đẹp truyền thống của nó.
Trong xu thế mở cửa, việc giao lƣu với các nền văn hoá trên thế giới đƣợc Đảng và nhà nƣớc ta khuyến khích. Nhờ phƣơng tiện giao thông thuận lợi cũng nhƣ sự bùng nổ của truyền thông đại chúng mà việc hội nhập đa phƣơng với thế giới bên ngoài trở nên dễ dàng hơn. Lối sống Tây phƣơng theo con đƣờng đó du nhập ồ ạt vào nƣớc ta. Không khí cởi mở có đƣợc sau chủ trƣơng đổi mới của Đảng cộng với tinh thần dân chủ du nhập theo các trào lƣu tƣ tƣởng và lối sống Tây Âu là điều kiện dẫn đến dân chủ hóa trở thành xu thế lớn của xã hội và trong đời sống tinh thần của con ngƣời từ những năm 80 trở đi.
Đồng thời, trong xu thế mở cửa, toàn cầu hoá, chúng ta cũng phải đối diện với những biến động dữ dội trong nền chính trị thế giới, những vấn đề nóng bỏng mà nhân loại đang phải cùng nhau tìm cách giải quyết. Con ngƣời, đặc biệt ở các đô thị lớn đƣợc sống trong một thế giới tiện nghi, một đời sống vật chất đầy đủ và giữa rất nhiều luồng thông tin đa chiều. Những biến đổi trong xã hội cũng khiến cho nhịp sống chậm của nền nông nghiệp lúa nƣớc trƣớc đây đang đƣợc dần thay thế bởi nhịp sống hối hả, nhanh gấp của guồng máy công nghiệp. Những điều kiện vật chất và tinh thần 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com này ảnh hƣởng không nhỏ đến đời sống của con ngƣời Việt Nam, đặc biệt là thanh thiếu niên.
Những biến động trong hoàn cảnh xã hội tác động sâu sắc đến trạng thái tâm lí, cách nghĩ, cách cảm của con ngƣời Việt Nam. Một mặt con ngƣời đƣợc sống trong không khí dân chủ, không bị ràng buộc, bó hẹp nhƣ trƣớc đây. Con ngƣời đƣợc tự do bộc lộ cái tôi cá nhân của mình, đƣợc nói lên quan điểm, tƣ tƣởng của mình một cách thoải mái hơn. Nhƣng mặt khác, trƣớc sự xô bồ của cuộc sống vận động theo cơ chế thị trƣờng, trong thế giới của tiện nghi, đồ vật và trong sự hỗn dung của vô vàn các nguồn thông tin, con ngƣời bỗng trở nên bé nhỏ, đơn độc.
Con ngƣời ngày càng hoang mang, hoài nghi, âu lo trƣớc hiện thực đầy bất trắc. Trong thời mở cửa, với không khí dân chủ hoá thì việc giao lƣu văn hóa, văn học với nƣớc ngoài ở nƣớc ta càng trở nên dễ dàng.