Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, các quan hệ dân sự theo nghĩa rộng (bao gồm dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động) có sự tham gia của các thực thể nước ngoài ngày càng gia tăng. Vấn đề giải quyết các tranh chấp và yêu cầu phát sinh từ những quan hệ này trở nên phức tạp, đòi hỏi phải có một cơ chế pháp lý đồng bộ và chuẩn xác. Chế định thẩm quyền của Tòa án nhân dân được xác định là chế định khởi nguồn, mang tính tiền đề cho toàn bộ tiến trình tố tụng; chỉ khi Tòa án xác định chính xác thẩm quyền thụ lý thì các hoạt động tố tụng tiếp theo mới được tiến hành hợp pháp.

Tác giả Phạm Thị Chí lựa chọn đề tài "Thẩm quyền của Tòa án nhân dân đối với các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài" xuất phát từ 3 lý do bối cảnh thực tiễn:

  1. Cơ chế pháp lý giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài mang tính chất phức tạp cả về lý luận và thực tiễn, vượt ra ngoài phạm vi biên giới quốc gia và gắn liền với chủ quyền cũng như quan hệ quốc tế.
  2. Số lượng các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài tăng nhanh dưới tác động của hội nhập kinh tế, đặt ra yêu cầu cấp thiết về mặt hoàn thiện pháp luật và nghiên cứu khoa học pháp lý.
  3. Hệ thống pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia về lĩnh vực này vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập; trong khi đó, các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào thủ tục giải quyết vụ việc cụ thể mà thiếu tính hệ thống toàn diện về thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

  • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về thẩm quyền của Tòa án nhân dân đối với vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài.
  • Phân tích toàn diện các quy định hiện hành trong các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương và pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam về xác định thẩm quyền của Tòa án.
  • Đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật tại các Tòa án, chỉ ra những mặt tích cực, vướng mắc, bất cập và đề xuất các giải pháp, kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện chế định thẩm quyền.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Các quy phạm pháp lý điều chỉnh thẩm quyền của Tòa án nhân dân đối với vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài và thực tiễn áp dụng tại Tòa án.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào việc xác định thẩm quyền của Tòa án theo vụ việc, theo cấp và theo lãnh thổ (thẩm quyền chung và thẩm quyền riêng biệt); không nghiên cứu sâu toàn bộ trình tự, thủ tục tố tụng.
  • Phạm vi thực tiễn: Do các việc dân sự có yếu tố nước ngoài ít phát sinh trên thực tế, tác giả tập trung tiếp cận chủ yếu dưới góc độ các vụ án dân sự có yếu tố nước ngoài.
  • Phạm vi thời gian và văn bản: Nghiên cứu quá trình phát triển pháp luật từ năm 1945, các văn bản pháp lệnh giai đoạn 1989–2004, và trọng tâm là Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành tính đến năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thuộc loại hình nghiên cứu lý luận pháp lý kết hợp phân tích thực tiễn áp dụng quy phạm pháp luật (Doctrinal and Empirical Legal Research).

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Tác giả xây dựng nghiên cứu dựa trên các khái niệm nền tảng của khoa học luật tố tụng dân sự và tư pháp quốc tế:

  • Khái niệm "Vụ việc dân sự": Được định hình từ Điều 1 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011), bao gồm vụ án dân sự (có tranh chấp phát sinh cần giải quyết) và việc dân sự (không có tranh chấp, đương sự yêu cầu Tòa án công nhận một sự kiện pháp lý làm phát sinh quyền, nghĩa vụ).
  • Khái niệm "Yếu tố nước ngoài": Khảo cứu cách tiếp cận của luật học nước ngoài (tiêu chuẩn kinh tế và pháp lý tại Pháp theo án lệ Pelissie du besset 1927; yếu tố "đa chủng" tại Mỹ; 3 căn cứ tại Luật Tố tụng dân sự Trung Quốc) và đối chiếu với pháp luật Việt Nam qua Điều 758 Bộ luật Dân sự năm 2005, Điều 405 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004. Yếu tố nước ngoài được xác định dựa trên 3 căn cứ cốt lõi:
    1. Chủ thể: Có ít nhất một bên là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, cơ quan/tổ chức nước ngoài.
    2. Sự kiện pháp lý: Căn cứ xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ xảy ra ở nước ngoài hoặc theo pháp luật nước ngoài.
    3. Khách thể: Tài sản liên quan đến quan hệ nằm ở nước ngoài tại thời điểm Tòa án thụ lý.
  • Thẩm quyền dân sự của Tòa án: Toàn bộ quyền xem xét, giải quyết và ra quyết định đối với các vụ việc dân sự theo thủ tục tố tụng dân sự, gắn liền với nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự (Điều 5 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004), phân biệt rõ với thẩm quyền xét xử hình sự và thẩm quyền trong tố tụng hành chính.

Hệ thống văn bản pháp luật làm cơ sở

  • Điều ước quốc tế: Các Hiệp định tương trợ tư pháp (HĐTTTP) song phương giữa Việt Nam và các nước (Liên bang Nga, Ba Lan, Cuba, Trung Quốc, Lào, Ukraine, Séc, Hungary, Mông Cổ...).
  • Văn bản quy phạm pháp luật quốc nội: Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011); Bộ luật Dân sự năm 1995 và năm 2005; Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000; Luật Quốc tịch Việt Nam năm 1998 và năm 2008; Luật Đầu tư năm 2005; Pháp lệnh Thương phiếu năm 1999; Pháp lệnh Trọng tài thương mại; Pháp lệnh Nhập cảnh, xuất cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam năm 2000; Nghị định số 138/2006/NĐ-CP; Nghị quyết số 03/2012/NQ-HĐTP; Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

  • Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp phân tích - tổng hợp quy phạm pháp luật; phương pháp so sánh luật học (đối chiếu giữa các hiệp định song phương, giữa pháp luật Việt Nam với một số quốc gia); phương pháp lịch sử cụ thể (khảo cứu qua 3 giai đoạn); phương pháp phân tích thực tiễn án văn (case-study).
  • Nguồn dữ liệu: Các văn bản luật và dưới luật; giáo trình chuyên ngành của Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh và Trường Đại học Luật Hà Nội; bài viết trên các tạp chí chuyên ngành (Tạp chí Tòa án nhân dân, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật); hồ sơ các bản án thực tế (bản án của TAND TP. Hồ Chí Minh, TAND TP. Hà Nội, thực tiễn từ chối thụ lý của TAND tỉnh Khánh Hòa).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về thẩm quyền của Tòa án nhân dân đối với các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài

Chương 1 tập trung xây dựng cơ sở lý luận về vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài và thẩm quyền tài phán của Tòa án:

  • Phân tích khái niệm vụ việc dân sự: Khẳng định khái niệm này lần đầu tiên được quy định chính thức trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 thay cho việc dùng các khái niệm rời rạc trong các Pháp lệnh trước đây.
  • Làm rõ 3 căn cứ xác định yếu tố nước ngoài:
    • Về chủ thể: Phân tích chi tiết khái niệm người nước ngoài (gồm người mang quốc tịch nước ngoài và người không quốc tịch theo Luật Quốc tịch năm 2008), người Việt Nam định cư ở nước ngoài (khoảng 3,2 triệu người sinh sống tại trên 90 quốc gia theo số liệu dẫn chứng năm 2007), và tư cách chủ thể của cơ quan, tổ chức, chi nhánh, văn phòng đại diện nước ngoài.
    • Về sự kiện pháp lý: Phân tích các trường hợp sự kiện làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ xảy ra ở nước ngoài hoặc xác định theo pháp luật nước ngoài.
    • Về khách thể: Xác định yếu tố tài sản ở nước ngoài theo quy định tại khoản 3 Điều 7 Nghị quyết số 03/2012/NQ-HĐTP.
  • Phân biệt thẩm quyền dân sự với thẩm quyền hình sự và hành chính: Trong tố tụng dân sự, thẩm quyền bao gồm cả việc thụ lý, chuẩn bị xét xử và ra quyết định, vận hành dựa trên quyền tự định đoạt của đương sự; khác với tố tụng hình sự (thẩm quyền xét xử tại phiên tòa sau truy tố) và tố tụng hành chính (chỉ phán quyết tính hợp pháp của quyết định/hành vi hành chính mà không thay đổi nội dung quyết định).
  • Lịch sử hình thành chế định: Chia làm 3 giai đoạn:
    1. Giai đoạn 1945 đến trước năm 1989: Quy định tản mạn qua các Sắc lệnh (Sắc lệnh 47/SL năm 1945), Nghị định 87/NĐ/LB năm 1955, Thông tư 96-NCPL năm 1977, Thông tư 11-TATC năm 1974; chưa có quy định tập trung về yếu tố nước ngoài.
    2. Giai đoạn 1989 đến năm 2004: Ban hành các Pháp lệnh tố tụng chuyên ngành (Pháp lệnh giải quyết vụ án dân sự 1989, kinh tế 1994, lao động 1996), bắt đầu quy định thẩm quyền chung và thẩm quyền riêng biệt dựa trên nơi có bất động sản.
    3. Giai đoạn từ năm 2005 trở về sau: Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung 2011) quy định một chương riêng biệt (Chương XXXV, từ Điều 410 đến Điều 413) thể chế hóa Nghị quyết 08/NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị.

Chương 2: Xác định thẩm quyền của Tòa án Việt Nam đối với các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài

Chương 2 là nội dung trọng tâm của khóa luận, phân tích các quy tắc xác định thẩm quyền theo hai nguồn: Hiệp định tương trợ tư pháp và Pháp luật quốc nội.

1. Thẩm quyền theo các Hiệp định tương trợ tư pháp (HĐTTTP)

Căn cứ khoản 3 Điều 2 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, quy định của Điều ước quốc tế được ưu tiên áp dụng. Tác giả phân loại các HĐTTTP thành hai nhóm (nhóm quy định căn cứ chung như HĐTTTP với Trung Quốc, Ukraine; nhóm quy định căn cứ theo từng loại việc như HĐTTTP với Nga, Cuba, Ba Lan...) và tổng hợp 7 căn cứ tài phán phổ biến:

STT Căn cứ xác định thẩm quyền Lĩnh vực / Loại việc áp dụng chủ yếu Ví dụ điều ước dẫn chứng
1 Quốc tịch của đương sự Năng lực hành vi dân sự; Quan hệ nuôi con nuôi Điều 20 HĐTTTP VN - Nga; Điều 20 VN - Cuba; Điều 31 VN - Lào
2 Nơi cư trú của bị đơn Thẩm quyền chung đối với các vụ kiện dân sự Điều 18 HĐTTTP VN - Trung Quốc
3 Nơi ký kết hoặc thực hiện hợp đồng Tranh chấp lao động Áp dụng trong các HĐTTTP song phương
4 Nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng HĐTTTP song phương
5 Nơi có tài sản của bị đơn / tài sản tranh chấp Yêu cầu bồi thường thiệt hại; Tranh chấp tài sản Điều 37 HĐTTTP VN - Nga
6 Nơi có bất động sản Thừa kế bất động sản; Quyền đối với bất động sản Khoản 2 Điều 43 HĐTTTP VN - Nga; Khoản 1 Điều 18 VN - Trung Quốc
7 Thỏa thuận lựa chọn Tòa án Tranh chấp hợp đồng Điều 36 HĐTTTP VN - Nga

2. Thẩm quyền theo pháp luật Việt Nam

Tác giả phân tích cụ thể thẩm quyền chung và thẩm quyền riêng biệt được quy định tại Chương XXXV Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004:

  • Thẩm quyền chung (Khoản 2 Điều 410):

    • Điểm d (Căn cứ theo pháp luật Việt Nam hoặc xảy ra tại Việt Nam): Tác giả đi sâu thảo luận quan điểm học thuật giữa việc "xác định thẩm quyền xét xử trước" hay "chọn luật áp dụng trước", ủng hộ nguyên tắc phải xác định Tòa án có thẩm quyền trước khi giải quyết xung đột pháp luật. Dẫn chứng thực tiễn Bản án số 1509/2008/DS-ST của TAND TP. Hồ Chí Minh về tranh chấp hợp đồng vay ngoại tệ.
    • Điểm đ (Quan hệ theo luật nước ngoài hoặc xảy ra ở nước ngoài nhưng đương sự là công dân/tổ chức Việt Nam): Phân tích điều kiện thụ lý và tính chưa tương thích khi luật chỉ dùng thuật ngữ "cư trú" mà chưa bao quát hết trường hợp trụ sở của tổ chức.
    • Điểm e (Tranh chấp hợp đồng thực hiện tại Việt Nam): Dẫn chứng vụ kiện giữa hai công dân Philippines với Công ty Genisys (Singapore) tại Hà Nội; nhận xét quy định này mở rộng thẩm quyền rất rộng so với thông lệ quốc tế.
    • Điểm g (Vụ việc ly hôn): Phân tích 4 trường hợp thực tế, dẫn chứng Bản án số 1097/2007/HNST của TAND TP. Hồ Chí Minh. Chỉ ra hạn chế: điểm g không trao thẩm quyền cho Tòa án giải quyết trường hợp cả hai bên đều là người nước ngoài cư trú tại Việt Nam, dẫn đến việc TAND tỉnh Khánh Hòa từ chối thụ lý vụ ly hôn giữa Barry Wolf và Deborah Susan Cohan năm 2007.

  • Thẩm quyền riêng biệt (Điều 411):

    • Vụ án liên quan đến bất động sản trên lãnh thổ Việt Nam: Phù hợp với nguyên tắc bảo vệ chủ quyền quốc gia.
    • Tranh chấp hợp đồng vận chuyển mà người vận chuyển có trụ sở/chi nhánh tại Việt Nam: Tác giả đồng tình với quan điểm học thuật phê phán quy định này là gò bó, không hợp lý trong trường hợp người vận chuyển khởi kiện khách hàng hoặc tai nạn xảy ra ở vùng biển quốc tế (dẫn chứng vụ việc tàu của Sadaco bị chìm tại Bombay, Ấn Độ).
    • Vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam và người nước ngoài nếu cả hai cùng cư trú tại Việt Nam.
    • Các việc dân sự thuộc thẩm quyền riêng biệt: Xác định sự kiện pháp lý tại Việt Nam; tuyên bố mất/hạn chế năng lực hành vi dân sự; tuyên bố mất tích hoặc đã chết.

Chương 3: Thực tiễn xác định thẩm quyền của Tòa án đối với vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài và hướng hoàn thiện

Chương 3 tổng kết các hạn chế trong thực tiễn xét xử và đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện:

  • Các vướng mắc thực tiễn được nhận diện:

    • Số lượng HĐTTTP song phương còn ít, chủ yếu ký với các nước xã hội chủ nghĩa trước đây; Việt Nam chưa gia nhập nhiều công ước đa phương về thẩm quyền tài phán.
    • Khoản 2 Điều 405 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 khi định nghĩa đương sự có yếu tố nước ngoài chỉ liệt kê cá nhân mà bỏ sót "cơ quan, tổ chức nước ngoài".
    • Thiếu quy định, tiêu chí rõ ràng để xác định khái niệm "cư trú, sinh sống lâu dài ở nước ngoài" đối với người Việt Nam định cư ở nước ngoài, gây lúng túng cho Tòa án trong việc xác minh.
    • Quy định thẩm quyền riêng biệt đối với hợp đồng vận chuyển (điểm b khoản 1 Điều 411) mang tính áp đặt không cần thiết, làm phát sinh nguy cơ xung đột thẩm quyền tiêu cực và cản trở hoạt động thương mại.
    • Tòa án Việt Nam thiếu thẩm quyền giải quyết ly hôn đối với hai công dân nước ngoài cùng sinh sống, làm việc ổn định tại Việt Nam do giới hạn của điểm g khoản 2 Điều 410.

  • Một số kiến nghị hoàn thiện:

    • Đối với các Hiệp định tương trợ tư pháp: Đẩy mạnh đàm phán, ký kết mới các HĐTTTP song phương với các quốc gia có nhiều giao lưu dân sự, thương mại; nghiên cứu gia nhập các điều ước quốc tế đa phương.
    • Đối với pháp luật quốc nội:
      1. Bổ sung cụm từ "cơ quan, tổ chức nước ngoài" vào định nghĩa tại khoản 2 Điều 405 Bộ luật Tố tụng dân sự.
      2. Bãi bỏ quy định thẩm quyền riêng biệt đối với tranh chấp phát sinh từ hợp đồng vận chuyển tại điểm b khoản 1 Điều 411, chuyển loại tranh chấp này về diện thẩm quyền chung.
      3. Sửa đổi, bổ sung điểm g khoản 2 Điều 410 theo hướng trao thẩm quyền cho Tòa án Việt Nam giải quyết các vụ việc ly hôn mà cả hai bên đương sự là người nước ngoài nhưng có nơi thường trú hoặc tạm trú hợp pháp tại Việt Nam.
      4. Ban hành văn bản hướng dẫn quy trình xác định thẩm quyền Tòa án trước khi xác định pháp luật áp dụng, khắc phục sự mâu thuẫn trong kỹ thuật lập pháp tại điểm d khoản 2 Điều 410.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

  • Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện các quy định về thẩm quyền của Tòa án đối với vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài qua các giai đoạn lập pháp (1945–1989, 1989–2004, và giai đoạn áp dụng Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004).
  • Phân tích và phân loại 7 căn cứ phân định thẩm quyền trong toàn bộ hệ thống các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương mà Việt Nam đã ký kết.
  • Chỉ ra các lỗ hổng kỹ thuật lập pháp trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 thông qua các vụ việc xét xử thực tế tại TAND TP. Hồ Chí Minh (Bản án 1509/2008/DS-ST, Bản án 1097/2007/HNST), TAND TP. Hà Nội (Bản án 88/LHST) và TAND tỉnh Khánh Hòa (vụ việc năm 2007).

Giải pháp và kiến nghị

  • Kiến nghị sửa đổi điều luật cụ thể trong Bộ luật Tố tụng dân sự: sửa khoản 2 Điều 405 (bổ sung tổ chức nước ngoài), sửa điểm g khoản 2 Điều 410 (mở rộng quyền thụ lý ly hôn của người nước ngoài cư trú tại Việt Nam), bãi bỏ điểm b khoản 1 Điều 411 (bỏ thẩm quyền riêng biệt về hợp đồng vận chuyển).
  • Đề xuất hoàn thiện cơ chế xác minh tư cách cư trú của người Việt Nam ở nước ngoài và giải quyết triệt để thứ tự ưu tiên giữa thẩm quyền tố tụng và xung đột pháp luật.

Đóng góp về mặt học thuật

So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào một loại vụ việc cá biệt hoặc quy trình thủ tục đơn lẻ, khóa luận đã cung cấp một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có tính hệ thống cao về phương diện phân định thẩm quyền (theo cấp, lãnh thổ, thẩm quyền chung và riêng biệt) của Tòa án nhân dân trong bối cảnh thực thi Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi năm 2011.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Khóa luận giới hạn phạm vi ở việc xác định thẩm quyền của Tòa án, không đi sâu vào phân tích các giai đoạn tố tụng tiếp theo như thủ tục ủy thác tư pháp, thu thập chứng cứ ở nước ngoài hoặc thủ tục công nhận và cho thi hành bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài.
    • Về dữ liệu thực tiễn, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu các vụ án dân sự (có tranh chấp), chưa thu thập và phân tích sâu về mảng việc dân sự có yếu tố nước ngoài do nguồn án lệ và vụ việc thực tế tại thời điểm nghiên cứu còn hạn chế.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sang cơ chế phối hợp quốc tế trong tương trợ tư pháp tố tụng dân sự và hoàn thiện các quy định về công nhận, cho thi hành phán quyết của Tòa án, Trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng sử dụng:
    • Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Quốc tế, Tư pháp quốc tế tại các cơ sở đào tạo luật.
    • Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Luật sư và chuyên viên pháp chế doanh nghiệp thường xuyên xử lý các tranh chấp, hợp đồng và quan hệ hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài.
  • Nội dung có giá trị tham khảo cao:
    • Phần tổng hợp, so sánh 7 căn cứ xác định thẩm quyền trong các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương (Chương 2).
    • Phân tích chi tiết các tình huống thực tế về ly hôn có yếu tố nước ngoài và án lệ từ chối thụ lý do khoảng trống pháp luật tại Chương 2 và Chương 3.
    • Các luận điểm phản biện khoa học về thẩm quyền riêng biệt đối với hợp đồng vận chuyển và thứ tự xác định thẩm quyền trong tư pháp quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Căn cứ nào được dùng để xác định một vụ việc dân sự có "yếu tố nước ngoài" theo pháp luật Việt Nam?

Theo quy định tại Điều 758 Bộ luật Dân sự năm 2005 và Điều 405 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, yếu tố nước ngoài được xác định dựa trên 3 căn cứ:

  • Về chủ thể: Có ít nhất một bên đương sự là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc cơ quan/tổ chức nước ngoài.
  • Về sự kiện pháp lý: Các bên là công dân, cơ quan, tổ chức Việt Nam nhưng căn cứ xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ phát sinh tại nước ngoài hoặc theo pháp luật nước ngoài.
  • Về khách thể: Các bên là công dân, tổ chức Việt Nam nhưng tài sản liên quan đến quan hệ nằm ở ngoài biên giới lãnh thổ Việt Nam tại thời điểm thụ lý.

2. Các Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và các nước thường áp dụng những căn cứ nào để phân định thẩm quyền Tòa án?

Các hiệp định tương trợ tư pháp song phương áp dụng 7 căn cứ chủ yếu:

  1. Quốc tịch của một hoặc các bên đương sự.
  2. Nơi thường trú hoặc tạm trú của bị đơn.
  3. Nơi ký kết hoặc nơi thực hiện hợp đồng (đối với tranh chấp lao động).
  4. Nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại hoặc nơi phát sinh hậu quả (đối với bồi thường ngoài hợp đồng).
  5. Nơi có tài sản của bị đơn hoặc nơi có tài sản tranh chấp.
  6. Nơi có bất động sản (áp dụng triệt để đối với tranh chấp quyền sở hữu và thừa kế bất động sản).
  7. Thỏa thuận bằng văn bản của các bên đương sự.

3. Tại sao tác giả cho rằng quy định tại điểm d khoản 2 Điều 410 BLTTDS 2004 có điểm bất cập về lý luận tư pháp quốc tế?

Quy định tại điểm d khoản 2 Điều 410 quy định Tòa án Việt Nam có thẩm quyền nếu quan hệ dân sự có căn cứ xác lập, thay đổi, chấm dứt "theo pháp luật Việt Nam". Về mặt lý luận tư pháp quốc tế, việc xác định thẩm quyền tài phán của Tòa án quốc gia phải được tiến hành trước; sau khi Tòa án xác định mình có thẩm quyền thì mới áp dụng quy phạm xung đột để chọn luật áp dụng. Cách quy định tại điểm d đã đảo ngược quy trình khi buộc Tòa án phải xác định luật áp dụng có phải là luật Việt Nam hay không rồi mới quyết định thẩm quyền thụ lý.

4. Thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam đối với vụ án dân sự có yếu tố nước ngoài gồm những trường hợp nào?

Theo khoản 1 Điều 411 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, Tòa án Việt Nam có thẩm quyền xét xử riêng biệt trong 3 trường hợp vụ án:

  • Vụ án dân sự có liên quan đến quyền đối với tài sản là bất động sản có trên lãnh thổ Việt Nam.
  • Vụ án tranh chấp phát sinh từ hợp đồng vận chuyển mà người vận chuyển có trụ sở chính hoặc chi nhánh tại Việt Nam.
  • Vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với công dân nước ngoài hoặc người không quốc tịch, nếu cả hai vợ chồng cùng cư trú, làm ăn, sinh sống ở Việt Nam.

5. Vướng mắc thực tiễn nổi bật khi Tòa án áp dụng quy định về thẩm quyền giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài là gì?

Điểm g khoản 2 Điều 410 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 quy định Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết vụ việc ly hôn khi "nguyên đơn hoặc bị đơn là công dân Việt Nam". Quy định này loại trừ trường hợp cả hai vợ chồng đều là công dân nước ngoài hoặc người không quốc tịch dù họ cư trú, làm ăn, sinh sống ổn định và lâu dài tại Việt Nam. Điển hình là vụ việc năm 2007 giữa hai công dân Mỹ (Barry Wolf và Deborah Susan Cohan) sinh sống tại Khánh Hòa, TAND tỉnh Khánh Hòa đã phải từ chối thụ lý do luật quốc nội không quy định thẩm quyền cho trường hợp này.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Chí đã phân tích và hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn về thẩm quyền của Tòa án nhân dân đối với các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Nghiên cứu chỉ ra những mâu thuẫn, khoảng trống pháp lý trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 và các hiệp định song phương thông qua các vụ án xét xử cụ thể. Các kiến nghị sửa đổi quy định về thẩm quyền chung, bãi bỏ thẩm quyền riêng biệt đối với hợp đồng vận chuyển và mở rộng thẩm quyền thụ lý ly hôn mang giá trị khoa học và thực tiễn thiết thực đối với tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam.