ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA ĐÔNG PHƢƠNG HỌC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƢỜNG NĂM 2015 Tên công trình: TÌM HIỂU TẬP TỤC MA CHAY CỦA NGƢỜI NÙNG TẠI THỊ TRẤN LIÊN NGHĨA, HUYỆN ĐỨC TRỌNG, TỈNH LÂM ĐỒNG Sinh viên thực hiện: Chủ nhiệm: Phạm Thành Anh TQ11 2011-2015 Thành viên: Phạm Thị Ly TQ11 2011-2015 Vũ Thị Dung TQ11 2011-2015 Phạm Thị Duyên Thắm TQ11 2011-2015 Ngƣời hƣớng dẫn: ThS. Du Quế Tiên Lĩnh vực chuyên môn: Châu Á học Đơn vị công tác: Khoa Đông phương học TÓM TẮT CÔNG TRÌNH Thị trấn Liên Nghĩa là một vùng đất màu mỡ của huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng, có nhiều điều kiện thuận lợi về phƣơng diện tự nhiên, đồng thời tập trung rất nhiều đồng bào dân tộc anh em cùng sinh sống, đây đƣợc xem nhƣ là một nơi có tiềm năng phát triển tốt, một khu vực đa dạng về bản sắc văn hóa. Trong số các dân tộc sinh sống ở đây, ngoại trừ ngƣời Kinh chiếm hơn 50%, thì các dân tộc khác nhƣ Hoa, Nùng, Tày, Thái, Thổ là chiếm số lƣợng tƣơng đối, các dân tộc tuy cùng sống chung ở một vùng đất nhƣng lại có những nét văn hóa rất khác nhau. Với một số lƣợng dân cƣ tƣơng đối, sinh sống qui tụ lại với nhau, ngƣời Nùng cũng có những nét văn hóa đặc sắc của riêng mình.
Xuất phát từ việc muốn tìm hiểu những giá trị văn hóa lâu đời của ngƣời Nùng nơi đây, nhóm tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu “Tìm hiểu tập tục ma chay của ngƣời Nùng tại thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng” với mong muốn đƣợc đi sâu vào tìm hiểu những nét đẹp trong văn hóa tâm linh của họ, đồng thời đƣợc khám phá những nét văn hóa độc đáo thông qua các nghi lễ truyền thống. Qua đó có thể góp phần nào đó vào việc bảo tồn những giá trị văn hóa nơi đây. Đề tài này đƣợc nhóm chủ yếu thực hiện trong phạm vi ngƣời Nùng đang sinh sống trong khu vực thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng. Ở đề tài này, nhóm chủ yếu làm rõ các yếu tố: thứ nhất khái quát về ngƣời Nùng, thứ hai đi sâu vào tìm hiểu các nghi lễ, tập tục ma chay, cuối cùng là tìm hiểu về hiện trạng bảo tồn của chính quyền địa phƣơng và ngƣời dân trong ngƣời Nùng.
Kết quả đề tài là quá trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc của nhóm tác giả. Với sự hiểu biết và kinh nghiệm nghiên cứu còn hạn chế, đề tài sẽ không tránh khỏi những sai sót. Tuy nhiên, thành công lớn lao nhất mà nhóm đạt đƣợc đó là những kinh nghiệm thực hiện nghiên cứu khoa học, kinh nghiệm làm việc nhóm. Hy vọng trong tƣơng lai nhóm tác giả sẽ có cơ hội đề sửa chữa, hoàn thành và khắc phục những thiếu sót để đề tài đƣợc hoàn thiện hơn nữa.
MỤC LỤC DẪN LUẬN. 1 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGƢỜI NÙNG VÀ NGƢỜI NÙNG Ở THỊ TRẤN LIÊN NGHĨA, HUYỆN ĐỨC TRỌNG, TỈNH LÂM ĐỒNG .1 Ngƣời Nùng ở Việt Nam .2 Quá trình hình thành và phát triển .2 Ngƣời Nùng ở thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng .1 Không gian sinh sống - thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng 9 1.1 Điều kiện tự nhiên .2 Điều kiện kinh tế - xã hội .2 Quá trình di cƣ, định cƣ và phát triển .3 Những nét văn hóa đặc trƣng trong đời sống của ngƣời Nùng ở thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng .1 Đời sống vật chất. 15 CHƢƠNG 2 TẬP TỤC MA CHAY CỦA NGƢỜI NÙNG Ở THỊ TRẤN LIÊN NGHĨA, HUYỆN ĐỨC TRỌNG, TỈNH LÂM ĐỒNG .1 Quan niệm về tang ma của ngƣời Nùng .1 Ý nghĩa của tang ma .2 Thầy cúng – ngƣời chỉ huy trong tang lễ của ngƣời Nùng .2 Qui trình tổ chức tang lễ của ngƣời Nùng .1 Quá trình chuẩn bị .2 Các nghi thức trong tang lễ .3 Các nghi lễ sau khi chôn. 37 CHƢƠNG 3 HIỆN TRẠNG BẢO TỒN TẬP TỤC MA CHAY CỦA NGƢỜI NÙNG Ở THỊ TRẤN LIÊN NGHĨA, HUYỆN ĐỨC TRỌNG, TỈNH LÂM ĐỒNG.1 Các chính sách bảo tồn.1 Từ phía lãnh đạo địa phƣơng .2 Nhận thức của bản thân tộc ngƣời Nùng .2 Mâu thuẫn trong ý thức của ngƣời Nùng về việc gìn giữ tập tục ma chay truyền thống.
46 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 DẪN LUẬN 1. Lý do chọn đề tài Việt Nam có 54 dân tộc anh em, trong đó dân tộc Nùng đứng thứ 7 về dân số. Với dân số đông và thời gian sinh sống lập nghiệp hàng trăm năm,ngƣời Nùng phân bố rải rác ở khắp nơi trên cả nƣớc, tập trung chủ yếu là ở vùng Đông Bắc Việt Nam, ngoài ra về sau này ngƣời Nùng còn di cƣ xuống phía Nam sinh sống, tập trung chủ yếu ở các vùng Tây Nguyên nhƣ Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng…Cũng nhƣ các dân tộc khác, dân tộc Nùng có nền văn hóa mang nét đặc sắc riêng biệt của mình đƣợc thể hiện qua nhiều mặt của đời sống văn hoá vật chất, văn hoá tinh thần và qua các quan hệ xã hội… Trải qua một thời gian dài định cƣ và sinh sống, tùy theo từng vùng, từng địa bàn cƣ trú, chịu ảnh hƣởng của văn hóa ngƣời Kinh, nhiều nét văn hóa truyền thống của ngƣời Nùng đã bị mất đi. Và hiện nay trƣớc sự hiện đại hóa không ngừng của xã hội, những nét văn hóa truyền thống của họ càng ngày càng bị mai mọt.
Vì vậy việc cấp thiết trƣớc mắt là phải làm sao để giữ gìn và bảo tồn lại đƣợc những nét văn hóa truyền thống ấy. Trong số những nét văn hóa truyền thống đặc sắc của ngƣời Nùng, tục ma chay đƣợc coi nhƣ là một nét văn hóa truyền thống mang đậm yếu tố tâm linh, nó lƣu giữ lại những nghi lễ, nghi thức mang đậm bản sắc của ngƣời Nùng và là một trong những tập tục không thể thiếu trong đời sống tinh thần của họ. Để tìm hiểu về tập tục ma chay của ngƣời Nùng, nhóm tác giả quyết định tiến hành nghiên cứu đề tài “Tìm hiểu tập tục ma chay của người Nùng tại thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng”. Sở dĩ chúng tôi chọn địa bàn ở thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồngđể nghiên cứu là vì đây là nơi có nhiều ngƣời Nùng tập trung sinh sống, đồng thời tỉnh Lâm Đồng là nơi có điều kiện thuận lợi, dễ tiếp xúc và thu thập thông tin phục vụ cho quá trình nghiên cứu.
Với đề tài nghiên cứu này, bên cạnh việc hiểu rõ hơn về nét văn hóa truyền thống của một dân tộc, chúng tôi còn mong muốn có thể cung cấp, cũng nhƣ đóng góp một phần nào đó tƣ liệu cho các công trình nghiên cứu sau này, góp phần bổ sung vào kho tàng văn hóa phong phú của 54 dân tộc trên khắp đất nƣớc Việt Nam. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Liên quan đến việc nghiên cứu về ngƣời Nùng hay tập tục ma chay của ngƣời Nùng ở Việt Nam, thì đây là một đề tài đã từng có nhiều học giả trong nƣớc nghiên cứu qua. Trong bài nghiên cứu của tác giả Nguyễn Huy Khuyến, 2013, “Nghi lễ tang ma truyền thống của người Nùng (khảo sát ở huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng)” đăng trên Tạp chí Khoa học Trƣờng Đại học Cần Thơ, tác giả đã tập trung vào nghiên cứu về các nghi thức, nghi lễ trong tang ma của ngƣời Nùng ở huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng, đồng thời tác giả cũng nhận định rằng “Tang ma là một trong những nghi lễ vòng đời quan trọng theo quan niệm của người Nùng. Người chết không phải là hết mà là đi về cõi tiên, ngao du trong cõi tiên cảnh.
Vì vậy, trong nghi lễ tang ma của người Nùng được tổ chức rất nghiêm chỉnh và phức tạp.” Trong khóa luận tốt nghiệp đại học của Nguyễn Thị Thu Hƣơng, 2010, “Tìm hiểu người Nùng ở thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng”, tác giả đã nghiên cứu một cách tổng quan về ngƣời Nùng ở nơi đây, bao gồm nguồn gốc, đời sống vật chất, đời sống tinh thần và các tập tục truyền thống trong đời sống của họ, trong đó có cả tập tục ma chay. Trong đề tài nghiên cứu khoa học của ThS. Du Quế Tiên, 2010, “Tập tục ma chay của người Nùng và người Hoa gốc Quảng Đông ở thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng”, tác giả chủ yếu đi vào nghiên cứu về tập tục thờ cúng ngƣời chết, ma chay của ngƣời Nùng và ngƣời Hoa gốc Quảng Đông ở đây, nhằm tìm ra điểm tƣơng đồng và dị biệt trong sinh hoạt tín ngƣỡng của họ, để biết đƣợc từ một xuất phát điểm giống nhau là cƣ dân Trung Hoa, qua quá trình di cƣ, giao lƣu, tiếp biến văn hóa hai nhóm ngƣời này đã có những thay đổi nhƣ thế nào. Trong sách “Hôn nhân và gia đình các dân tộc thiểu số Việt Nam” của nhiều tác giả, NXB Văn hóa dân tộc, các tác giả nghiên cứu về tập tục ma chay chung của ngƣời Nùng.
Mục đích nghiên cứu Với sự hiện đại hóa nhanh chóng của thời đại, nhiều nét văn hóa truyền thống của các dân tộc đang dần bị mất đi, tộc ngƣời Nùng cũng không phải là một trƣờng hợp ngoại lệ. Xã hội càng hiện đại, càng tân tiến thì có thể những nét văn hóa truyền thống sẽ càng khó mà giữ lại trọn vẹn đƣợc.Vì vậy việc nghiên cứu về tập tục ma chay của ngƣời Nùng ở thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng mong muốn cung cấp những kiến thức bổ ích và cũng nhƣ nhắc nhở bản thân ngƣời dân địa phƣơng và chính quyền tại chỗ có những biện pháp hữu hiệu để có thể kịp thời lƣu giữ lại một nét đẹp trong văn hóa truyền thống các tộc ngƣời. Công trình nghiên cứu hy vọng cung cấp thêm nguồn tƣ liệu có tích lƣu trữ đƣợc bằng văn bản, hạn chế sự thất truyền về sau. Mục tiêu nghiên cứu Tiến hành thực địa, khảo sát về địa bàn sinh sống cũng nhƣ là điều kiện sinh sống, cơ sở vật chất của ngƣời Nùng ở thị trấn Liên Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng, để mô tả đƣợc không gian sinh sống của họ.
Tìm hiểu và mô tả lại tập tục ma chay trong cộng đồng của họ. Tìm hiểu về những chính sách bảo tồn của địa phƣơng đối với những nét văn hóa truyền thống của ngƣời Nùng ở đây, cũng nhƣ tìm hiểu về ý thức tự bảo tồn và gìn giữ văn hóa truyền thống trong cộng đồng của họ. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu: tập tục ma chay của ngƣời Nùng.