Chương I. TỔNG QUAN VỀ KIẾN TẠO TÍNH HẤP DẪN KHÔNG GIAN KHU ĐÔ THỊ MỚI Ở HÀ NỘI 1. Tổng quan về tính hấp dẫn không gian của môi trường cư trú 1. Tính hấp dẫn Hấp dẫn, hiểu đơn giản nhất là “thu hút người khác”.
Cụ thể hơn, tính hấp dẫn (attractiveness) có nghĩa là gây hứng thú, thích thú và lôi kéo ai đó về phía một sự vật, hiện tượng bằng những phẩm chất riêng của sự vật, hiện tượng đó, đặc biệt là những phẩm chất tích cực và đáng ngưỡng mộ. Tính hấp dẫn là một hiện tượng nghiên cứu chính trong các lĩnh vực hành vi của tâm lý xã hội, giao lưu xã hội và hành vi tổ chức. Xét trên phương diện thương mại, trong bất kỳ mối quan hệ giao dịch nào cũng đều có hai chiều: (1) tính hấp dẫn của khách hàng theo cảm nhận của nhà cung cấp; và (2) tính hấp dẫn của nhà cung cấp theo cảm nhận của khách hàng. Việc kiến tạo tính hấp dẫn có thể quản lý được, nghĩa là một chủ thể có thể điều khiển sức hấp dẫn của mình đối với một chủ thể khác thông qua ba yếu tố: (1) Tạo dựng giá trị: Giá trị được tạo ra bởi chủ thể này sẽ tác động trực tiếp vào chủ thể kia, và giá trị này sẽ bao gồm giá trị trực tiếp (dễ nhìn thấy, dễ định lượng và có ảnh hưởng ngay lập tức đến khả năng chủ thể) và giá trị gián tiếp (khó nhìn thấy, khó định lượng và có ảnh hưởng lâu dài đến khả năng chủ thể).
(2) Phát triển tương tác: Tương tác tạo ra sự cam kết và tin tưởng. Cam kết thể hiện sự gắn bó của chủ thể trong việc hỗ trợ sự duy trì của mối quan hệ trao đổi. Niềm tin và sự hài lòng được xem là hệ quả của sự cam kết đó. (3) Mang đến các cảm xúc đọng lại: Cảm xúc được mang lại bởi sự trải nghiệm thực tế của chủ thể, từ đó chủ thể quyết định các hành động phản ứng tiếp theo.
Cảm xúc tạo ra cảm giác, được xem là những nhận thức có ý thức. Các hiệu quả tích cực trên là động lực khiến con người chủ động kiến tạo tính hấp dẫn, nhất là trong các lĩnh vực thương mại khi người bán hàng mong muốn thu hút được nhiều khách hàng sử dụng sản phẩm của mình. Tính hấp dẫn và tinh thần địa điểm của môi trường cư trú Tính hấp dẫn địa điểm (place attractiveness) là khả năng thu hút con người đến một địa điểm thông qua những giá trị (hay còn gọi là vẻ đẹp) vật chất (giá trị hiển thị) và tinh thần (giá trị tiềm năng) được tạo ra thông qua nhận thức của con người về địa điểm đó, cũng như khả năng thỏa mãn nhu cầu của họ. luan an 8 Có hai luồng quan điểm nghiên cứu về tính hấp dẫn của địa điểm: (1) Quan điểm thứ nhất xác định tính hấp dẫn địa điểm dựa trên các thuộc tính vật lý của địa điểm thông qua các giá trị tài sản, được xem như tài nguyên của địa điểm.
(2) Quan điểm thứ hai đề cập đến tính hấp dẫn địa điểm trên cơ sở nhận thức hình ảnh của con người về địa điểm đó. Tích hợp hai luồng quan điểm này, các yếu tố hấp dẫn của địa điểm là rất quan trọng đối với cả việc hình thành hình ảnh và khả năng ghi nhớ của trải nghiệm địa điểm. Như vậy, kiến tạo tính hấp dẫn địa điểm sẽ được xác định bởi ba yếu tố quan trọng: (1) Hình thái không gian và hình thức tổ chức kiến trúc đặc trưng cho địa điểm (để phân biệt với địa điểm khác); (2) Công năng, tiện nghi của địa điểm (để mang lại cảm giác thỏa mãn cho con người khi trải nghiệm địa điểm); (3) Nhận thức hình ảnh của con người về địa điểm (để tạo ra ký ức trải nghiệm). Sau khi trải nghiệm một địa điểm, từ những giá trị được khám phá thông qua quá trình tương tác với địa điểm, con người sẽ có những cảm xúc để tạo ra các cảm giác về địa điểm, từ đó hình thành nên tinh thần địa điểm.
Yi-Fu Tuan chia cảm giác trải nghiệm của con người chủ yếu thành (1) sự yêu mến địa điểm (gọi là topophilia) và (2) sự sợ hãi địa điểm (gọi là topophobia), trong đó “Topophilia là mối quan hệ tình cảm giữa con người và địa điểm hoặc sự sắp đặt” [125]. Những mối quan hệ như thế khác nhau về cường độ, sự tinh tế và cách diễn đạt. Các phản hồi đối với môi trường có thể mang tính thẩm mỹ, xúc giác, hoặc tình cảm. Cảm giác (về) địa điểm là một khái niệm có tính tương tác, bao gồm cả những trải nghiệm có ý thức và những ảnh hưởng vô thức làm cho con người chống lại những yếu tố nhất định trong địa điểm.
Một cách khác, Harry Launce Garnham xác định những yếu tố tạo ra những cảm nhận đặc biệt về địa điểm, ví dụ phong cách kiến trúc, giá trị con người, khung cảnh tự nhiên [78]. Khi con người tham quan các địa điểm, họ luôn mang những tâm trạng khác nhau khi trải nghiệm tạo nên những cảm nhận khác nhau của từng người. Tuy nhiên, một địa điểm với những đặc trưng mạnh mẽ có thể sẽ mang lại những cảm nhận giống nhau đối với tất cả những người đến nơi đó. Như vậy, có cảm nhận về địa điểm là yếu tố nền tảng của kiến tạo địa điểm và ở mức độ cao hơn là ý nghĩa và bản sắc của địa điểm.
Khái niệm tinh thần của địa điểm phản ánh khả năng có thể phân biệt, nhận biết được sự khác biệt giữa các địa điểm khác nhau. Về lý thuyết, cảm nhận được tinh thần địa điểm, tức là một người, với tất cả các giác quan của mình, có thể định hướng được bản thân trong môi trường không gian tại địa điểm đó. Có thể định nghĩa tinh thần của một địa điểm là những đặc điểm thực thể hoặc văn hóa được tích lũy và hình thành theo thời gian và từ đó gợi nên những ký ức, tình cảm của con người về nơi đó. Đó là những phẩm chất quyết định bản sắc của một địa điểm và giúp chúng ta phân biệt nơi đó với những nơi khác.
Như vậy tinh thần của địa điểm có thể xem là khái niệm phản ánh mức độ gắn bó sâu sắc và rõ rệt về cảm xúc của con người đối với một địa điểm. Tinh thần địa điểm có thể hiểu được bằng cách xác định các yếu tố nền tảng tạo cho một cá nhân một trải nghiệm tích cực, có tính chất lâu dài và thường xuyên với địa điểm. Đối với các môi trường cư trú, sự thu hút con người đến các địa điểm hấp dẫn có thể là vĩnh viễn (chuyển đến sinh sống ở trong môi trường đó) cũng có thể là theo thời điểm (vẫn ở ngoài môi trường nhưng sẽ đến thăm, chơi ở một số thời điểm) hoặc chỉ là những ước ao, mong muốn từ xa. Tuy nhiên, con người ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm cư trú độc đáo không chỉ đơn thuần là tiêu dùng sản phẩm (bất động sản) hoặc dịch vụ.
Do đó, các nhà đầu tư, chủ dự án luôn mong muốn tạo điều kiện thuận lợi để tạo ra những trải nghiệm cư trú tích cực, đáng nhớ. Tuy nhiên, do những trải nghiệm mang tính chủ quan cao và xảy ra trong các khung thời gian khác nhau với cường độ khác nhau nên các nhà đầu tư, chủ dự án có thể tăng xác suất của những trải nghiệm đáng nhớ bằng cách cung cấp các nguồn lực hấp dẫn về địa điểm, mà chủ yếu nhất là tập trung vào khả năng tiếp cận, tiện nghi và cơ sở hạ tầng, cảnh quan và cộng đồng dân cư của môi trường cư trú đó. Tính hấp dẫn của không gian công cộng trong môi trường cư trú Nằm giữa những công trình kiến trúc, KGCC trong môi trường cư trú được xem là nơi diễn ra các hoạt động hết sức đa dạng của người dân, từ những hoạt động của từng cá thể cho đến hoạt động của cộng đồng, nhóm xã hội, giúp họ có thêm tình cảm gắn bó với nơi cư trú, sự giao tiếp xã hội được diễn ra thường xuyên hơn, mang lại một môi trường sống tốt và có bản sắc cho khu dân cư và cho thành phố [79]. Chất lượng sử dụng KGCC (cả quy mô và tính chất) chính là thước đo lòng tin, sự hứng khởi của người dân đối với chính quyền đô thị.
Giữa KGCC với cộng đồng và chính quyền đô thị có mối quan hệ ràng buộc hữu cơ khá phức tạp, nhưng vì KGCC đóng vai trò vừa phục vụ chính quyền đô thị, lại vừa phục vụ người dân, nên bản chất của tổ chức KGCC vừa phải thể hiện được tính chính thức (official) lại vừa phải thỏa mãn nhu cầu dân sự (civic). Như luan an 10 vậy, thực chất của tổ chức KGCC là tổ chức các không gian hoạt động ngoài nhà theo hướng đa dạng, linh hoạt, phục vụ cộng đồng và chính quyền đô thị [28]. KGCC thu hút cộng đồng với nhiều hoạt động giao lưu, đa dạng và phong phú. Ngoài sự hấp dẫn “truyền thống” của môi trường cư trú qua chất lượng nhà ở tiện nghi, thoải mái, các nghiên cứu cho thấy các môi trường cư trú đang ngày càng hấp dẫn hơn bởi những không gian xung quanh nhà ở, nơi diễn ra các mối quan hệ xã hội của con người, tạo nên địa điểm thứ ba với tám đặc điểm theo quan điểm của Oldenburg [104]: (1) Khu vực trung lập - những người sử dụng địa điểm thứ ba có ít hoặc không có nghĩa vụ phải ở đó, được tự do đến và đi khi họ muốn; (2) Bình đẳng (một nơi không có khác biệt xã hội) - tình trạng kinh tế hoặc xã hội của một người nào đó không quan trọng ở địa điểm thứ ba; (3) Cuộc trò chuyện (vui vẻ và hạnh phúc) - là hoạt động chính, mặc dù không bắt buộc phải là hoạt động duy nhất; (4) Khả năng tiếp cận và sự thuận tiện - địa điểm thứ ba thỏa mãn mong muốn của cư dân, và tất cả cư dân cảm thấy nhu cầu của họ được đáp ứng; (5) Những quy ước - địa điểm thứ ba chứa một số quy ước giúp tạo phong thái cho không gian và giúp thiết lập tinh thần và đặc điểm của khu vực; (6) Yêu cầu không cao - địa điểm thứ ba chấp nhận tất cả các loại cá nhân, từ nhiều tầng lớp khác nhau của cuộc sống; (7) Tinh thần vui vẻ - địa điểm thứ ba có bản tính vui tươi; (8) “Tự nhiên như ở nhà” - những người sử dụng địa điểm thứ ba thường sẽ có cùng cảm xúc như họ ở trong chính ngôi nhà của mình.