CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TẠO ĐỘNG LỰC LAO ĐỘNG 1. Một số khái niệm có liên quan Công tác tạo động lực lao động đang là mối quan tâm của rất nhiều nhà lãnh đạo và quản lý bởi kích thích lao động có thể giúp tăng năng suất lao động nhằm tạo ra lợi nhuận cao hơn, hiệu quả hoạt động của tổ chức cao hơn trên cơ sở trang thiết bị và vốn sẵn có. Khi tham gia vào quá trình lao động, các yếu tố thuộc về cá nhân người lao động cũng đóng góp một phần quan trọng trong việc tạo động lực làm việc cho chính họ để đạt được kết quả công việc tốt với năng suất lao động cao như: nhu cầu, động cơ lao động, động lực lao động, các quan niệm về giá trị, lý tưởng… Nhu cầu tạo ra động cơ lao động, khi nhu cầu được đáp ứng ở một mức độ nào đó thì người lao động nhận được lợi ích, mà chính lợi ích tạo ra động lực lao động, lợi ích đạt được càng cao thì động lực lao động càng lớn. Để tạo động lực lao động thì tổ chức phải có những biện pháp, cách ứng xử nhằm tạo ra động lực lao động.
Để hiểu rõ hơn về tạo động lực lao động, việc phân tích các yếu tố liên quan đến tạo động lực lao động là hết sức cần thiết. Nhu cầu, động lực lao động 1. Nhu cầu Năng suất, chất lượng lao động của mỗi người lao động khác nhau bởi họ có động cơ lao động khác nhau, động cơ lao động càng cao thì năng suất, chât lượng lao động càng cao và ngược lại. “Động cơ lao động của người lao động xuất phát từ việc mong muốn thỏa mãn các nhu cầu thiết yếu cơ bản của người lao động như: nhu cầu ăn, mặc, ở, đi lại, phát triển, được tôn trọng…” [6, tr142].
7 Hiểu một cách khác, động cơ là mục đích chủ quan của hoạt động con người (cộng đồng, tập thể, xã hội), là động lực thúc đẩy con người hành động nhằm đáp ứng các nhu cầu đặt ra “Nhu cầu được hiểu là sự không đầy đủ về vật chất hay tinh thần mà làm cho một số hệ quả (tức là hệ quả của việc thực hiện nhu cầu) trở nên hấp dẫn” [11, tr. Nhu cầu gắn liền với sự tồn tại và phát triển của con người cũng như cộng đồng và tập thể xã hội. Hệ thống nhu cầu rất phong phú và đa dạng, song cơ bản, nó được chia thành 02 nhóm chính là: Nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. Nhu cầu vật chất: là những nhu cầu sinh lý như ăn, mặc, ở, đi lại… Nhu cầu tinh thần: là những nhu cầu xã hội (nhu cầu giao tiếp), nhu cầu được tôn trọng, nhu cầu tự hoàn thiện… Nội hàm của các nhu cầu này luôn vận động, biến đổi và cùng với thời gian, có thể phát sinh thêm các nhu cầu mới.
Người lao động luôn mong muốn được thỏa mãn càng nhiều nhu cầu càng tốt, nhưng việc thỏa mãn chúng phụ thuộc vào nhiều yếu tố và không phải lúc nào họ cũng được thỏa mãn nhu cầu đầy đủ. Mức độ đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần do công việc tạo ra đó gọi là lợi ích mà người lao động nhận được. Có 2 dạng lợi ích đó là lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần; trong hầu hết trường hợp, lợi ích càng cao thì động lực lao động càng lớn. Động lực lao động “Động lực lao động là sự khao khát tự nguyện của người lao động để tăng cường nỗ lực nhằm hướng tới việc đạt các mục tiêu của tổ chức” [1, tr 128] 8 Như vậy cũng có thể hiểu: động lực lao động xuất phát từ trong nội tâm của người lao động chứ không phải xuất phát từ bất kỳ một sự cưỡng chế nào, nó không biểu hiện bằng lời nói mà qua các hành động cụ thể.
Động lực lao động không phải là tính cách cá nhân, nó có thể thay đổi thường xuyên phụ thuộc vào các yếu tố khách quan trong công việc và trong trường hợp các nhân tố khác không thay đổi, động lực lao động cao sẽ dẫn đến năng suất và hiệu quả công việc cao hơn. Tạo động lực lao động “Tạo động lực lao động là tổng hợp các biện pháp và cách ứng xử của tổ chức, của các nhà quản lý nhằm tạo ra sự khao khát và tự nguyện của người lao động cố gắng phấn đấu để đạt được các mục tiêu của tổ chức” [6, 145]. Như vậy, vấn đề tạo động lực lao động chủ yếu là vấn đề thuộc về sự chủ động của tổ chức. Để tạo được động lực lao động cho người lao động, tổ chức phải đưa ra những chính sách, cách thức triển khai những chính sách đó để người lao động thực hiện nó một cách tự nguyện và tổ chức phải làm sao để người lao động thực hiện được những ước mơ, hoài bão, kế hoạch trong tương lai của họ, giúp họ thỏa mãn nhu cầu, đạt được những lợi ích nhất định.
Để tạo được sự phát triển trong tương lai, tổ chức không thể không quan tâm đến vấn đề tạo động lực lao động. Tuy nhiên, tổ chức sẽ phải lựa chọn những vấn đề ưu tiên giải quyết trước trong phạm vi nguồn lực hạn chế của mình để các phương pháp tạo động lực lao động có thể thực hiện được và đạt được mục tiêu của tổ chức. Kích thích vật chất Kích thích vật chất là những biện pháp kích thích lao động sử dụng các biện pháp có liên quan đến tài chính để giúp cho người lao động đảm bảo 9 cuộc sống của họ và gia đình họ như: tiền lương, phụ cấp lương tiền thưởng, các chế độ phúc lợi… Kích thích vật chất là một động lực quan trọng thúc đẩy người lao động làm việc nhiệt tình, có trách nhiệm, phấn đấu nâng cao hiệu quả công việc. Tiền lương được sử dụng như một công cụ cơ bản để kích thích vật chất đối với người lao động bởi tiền lương là bộ phận chủ yếu trong thu nhập và biểu hiện rõ ràng nhất lợi ích kinh tế của người lao động, nó nên được sử dụng như là một đòn bẩy kinh tế mạnh mẽ nhất để kích thích người lao động.
Tiền lương phải được trả thỏa đáng so với sự đóng góp của người lao động và phải công bằng. Sử dụng hợp lý các hình thức khuyến khích vật chất như: tăng lương tương xứng với việc thực hiện công việc, tiền thưởng, các hình thức trả công khuyến khích,… để nâng cao sự nỗ lực và thành tích lao động của người lao động. Kích thích tinh thần Kích thích tinh thần là những biện pháp kích thích lao động sử dụng các biện pháp phi tài chính để thỏa mãn nhu cầu tinh thần của người lao động như: tổ chức thi đua, khen thưởng, xây dựng bầu không khí tâm lý - xã hội tốt trong tập thể lao động, cơ hội đào tạo, phát triển… Trên thực tế không thể tách rời các đòn bẩy kích thích vật chất và tinh thần với nhau bởi khi người lao động được kích thích vật chất thì họ sẽ được thỏa mãn những nhu cầu vật chất của mình, từ đó tinh thần của người lao động sẽ được thúc đẩy nếu họ đạt thành tích cao và ngược lại, khi người lao động được kích thích về tinh thần, họ sẽ làm việc với tinh thần thoải mái hơn từ đó dẫn đến việc họ sẽ đạt được thành tích cao trong công việc và được hưởng thu nhập cao. 10 Điều này cho thấy, việc thực hiện kết hợp các đòn bẩy kích thích vật chất và tinh thần sẽ tạo ra kết quả thực hiện công việc cao do sự “cộng hưởng” của hai loại đòn bẩy này.
Nội dung tạo động lực lao động 1. Xác định nhu cầu Nhu cầu tạo ra động cơ lao động, khi nhu cầu được đáp ứng ở một mức độ nào đó thì người lao động nhận được lợi ích, mà chính lợi ích tạo ra động lực lao động, lợi ích đạt được càng cao thì động lực lao động càng lớn. Mỗi tổ chức khi lựa chọn các phương pháp tạo động lực lao động cho người lao động phù hợp và có hiệu quả cao thì cần phải tìm hiểu nhu cầu của người lao động. Theo nhà tâm lý học người Mỹ Abraham Maslow (1908 - 1970), nhu cầu của con người phù hợp với sự phân cấp từ nhu cầu thấp nhất đến nhu cầu cao nhất.
Khi một nhóm các nhu cầu được thỏa mãn thì loại nhu cầu này không còn là động cơ thúc đẩy nữa. Nhu cầu tự hoàn Nhuthiện cầu tự hoàn thiện Nhu cầu được tôn trọng Nhu cầu được tôn trọng Nhu cầu xã hội Nhu cầu xã hội Nhu cầu an toàn Nhu cầu an toàn Nhu cầu sinh lý Nhu cầu sinh lý Hình 1. Tháp nhu cầu của A.Maslow “Nguồn: PGS.TS Lê Thanh Hà (2009), Giáo trình quản trị nhân lực (tập II), NXB Lao động - Xã hội, Hà Nội, tr158” 11 Tuy nhiên, theo cách hiểu thông thường, không phải không có những trường hợp ngoại lệ. Chẳng hạn, có những cá nhân người lao động vẫn chăm chỉ làm việc khi mà cả nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần đều không được thỏa mãn vì họ làm việc vì lý tưởng, hoài bão nào đó.
Mỗi một người lao động lại có những hệ thống nhu cầu khác nhau, nhưng tựu chung lại, nhu cầu của người lao động có 2 nhu cầu chính: nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. Do đó, việc tổ chức thấu hiểu nhu cầu của từng nhóm người lao động, thậm chí là từng người lao động sẽ giúp tổ chức tìm ra được những phương pháp thích hợp thỏa mãn được nhu cầu của người lao động, có sự ghi nhận đóng góp công sức, nỗ lực của họ, từ đó kích thích được sự nhiệt tình, hăng say trong công việc của họ. Chỉ có như vậy, người lao động mới tận tâm, nỗ lực trong công việc và gắn kết với tổ chức giúp nâng cao năng suất lao động làm tăng doanh thu và hiệu quả hoạt động của tổ chức. Từ việc xác định được nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần của người lao động, tổ chức sẽ có căn cứ để xác định phương pháp tạo ra lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần phù hợp nhằm thỏa mãn nhu cầu của người lao động, điều này cũng có nghĩa, xác định nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần của từng nhóm người lao động để tổ chức đưa ra được những phương pháp kích thích vật chất và kích thích tinh thần phù hợp, hiệu quả trong công tác tạo động lực lao động của tổ chức.