1 §Æt vÊn ®Ò Viªm mµng bå ®µo (MB§) lµ mét bÖnh nÆng, thêng hay t¸i ph¸t vµ cã nhiÒu biÕn chøng. T¨ng nh·n ¸p (NA) lµ mét trong nh÷ng biÕn chøng nÆng nhÊt cã thÓ x¶y ra g©y nhiÒu tæn h¹i cho m¾t. T¨ng NA thø ph¸t cã thÓ x¶y ra ®ång thêi víi viªm MB§ cÊp hoÆc ®· æn ®Þnh phÇn lín bÖnh nh©n bÞ t¨ng NA thø ph¸t do viªm MB§ trong n¨m ®Çu tiªn (40 – 60%) [ 10 ]. Theo Marayo, Power (1999) t¨ng NA thø ph¸t do viªm MB§ chiÕm 9,6% trong sè viªm MB§ [ 26 ].
Theo Gordon (1963) cã 25% bÖnh nh©n viªm MB§ cã t¨ng NA thø ph¸t. Theo mét sè t¸c gi¶ níc ngoµi kh¸c [ 16 ] tû lÖ t¨ng NA trong viªm MB§ thay ®æi tuú tõng nguyªn nh©n g©y bÖnh. Theo Obenanf (1987) tû lÖ t¨ng NA lµ 10,9% trong sè bÖnh nh©n viªm MB§ do Sarcoidose. Theo Key (1975) Kanski (1977), Wolf tû lÖ tõ 14 – 27% trong viªm khíp d¹ng thÊp ë thanh thiÕu niªn.
Tû lÖ t¨ng NA thø ph¸t do viªm MB§ ë khoa ®¸y m¾t BÖnh viÖn M¾t Trung ¬ng trong 3 n¨m 1973 – 1974 vµ 6 th¸ng ®Çu n¨m 1976 lµ 27,5% [ 11 ] Trong 2 n¨m 2001 vµ 2002, t¹i khoa glocom BÖnh viÖn M¾t Trung ¬ng tæng sè bÖnh nh©n glocom lµ 2631 bÖnh 2 nh©n trong ®ã glocom thø ph¸t chiÕm 29% trong ®ã glocom thø ph¸t do viªm MB§ lµ 11,1% [ 4 ]. Theo Hoµng ThÞ H¹nh: c¸c trêng hîp viªm MB§ ®iÒu trÞ néi tró t¹i khoa ®¸y m¾t BÖnh viÖn M¾t Trung ¬ng trong 5 n¨m (1992 – 1996) kh«ng kÓ nh÷ng viªm MB§ ë trÎ em, do chÊn th¬ng hoÆc phÉu thuËt, do viªm loÐt gi¸c m¹c tû lÖ viªm MB§ lµ 1,65 sè bÖnh nh©n ®iÒu trÞ néi tró toµn viÖn. BiÕn chøng lµ 19,1%. Trong ®ã t¨ng NA thø ph¸t chiÕm 5,8% [5 ].
§iÒu trÞ t¨ng nh·n ¸p thø ph¸t do viªm MB§ rÊt khã kh¨n v× dï nh·n ¸p ®îc ®iÒu chØnh nhng hËu qu¶ cña qu¸ tr×nh viªm vÉn tiÕp tôc g©y bÝt, nghÏn ®êng lu th«ng thuû dÞch chÝnh nh·n ¸p t¨ng cao vµ s¶n phÈm cña qu¸ tr×nh viªm lµm cho chøc n¨ng thÞ gi¸c gi¶m sót nhanh, dÉn ®Õn mï loµ cho ngêi bÖnh. Trong ph¹m vi thêi gian vµ sè l iÖu nhÊt ®Þnh cña luËn v¨n môc tiªu nghiªn cøu cña chóng t«i lµ: 1. Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng cña t¨ng nh·n ¸p thø ph¸t do mµng bå ®µo vµ viªm néi nh·n néi sinh. NhËn xÐt kÕt qu¶ ®iÒu trÞ.
3 Ch¬ng 1 Tæng quan 1. Mét sè ®Æc ®iÓm gi¶i phÉu liªn quan ®Õn vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. §Æc ®iÓm gi¶i phÉu vïng gãc tiÒn phßng vµ nh·n ¸p 1. §Æc ®iÓm gi¶i phÉu gãc tiÒn phßng (TP) [2 ] Gãc TP cßn gäi lµ gãc thÈm ®îc t¹o bëi sù kÕt hîp cña r×a gi¸c m¹c – cñng m¹c, thÓ mi vµ ch©n mèng m¾t.
Vïng r×a gi¸c m¹c: vïng r×a lµ chç tiÕp gi¸p gi÷a gi¸c m¹c ë phÝa tríc vµ cñng m¹c ë phÝa sau, vïng r×a cã h×nh nh·n réng ë phÝa trªn (1,5mm) vµ phÝa díi (1mm) cßn 2 bªn th× hÑp h¬n (0,8mm). VÒ mÆt tæ chøc häc vïng r×a cã 4 líp ®i tõ n«ng tíi s©u: Líp biÓu m« cña vïng r×a – líp liªn kÕt díi biÓu m« - líp m« nhôc gi¸c m¹c – líp trabecolumm. Vïng bÌ (Trabeculumm): Vïng bÌ lµ mét d¶i h×nh l¨ng trô tam gi¸c n»m trong chiÒu s©u cña r×a cñng gi¸c m¹c. MÆt c¾t cña vïng bÌ cã h×nh tam gi¸c vµ ®Ønh quay vÒ phÝa chu biªn cña gi¸c m¹c.
§¸y dùa trªn cùa cñng m¹c vµ thÓ mi. MÆt ngoµi vïng bÌ tiÕp gi¸p víi èng Schlemm. Cßn mÆt trong lµ giíi h¹n cña tiÒn phßng. Vïng bÌ cã 3 phÇn cÊu tróc kh¸c nhau.
Tõ trong ra ngoµi lµ: bÌ mµng bå ®µo – bÌ gi¸c cñng m¹c – bÌ c¹nh èng Schlemm. 4 èng Schlemm: èng Schlemm cã h×nh vßng ch¹y song song víi vïng r×a bao quanh phÝa ngoµi cña vïng bÌ, èng dµi kho¶ng 40mm vµ ®êng kÝnh 0,282mm. Chç nèi mèng m¾t – thÓ mi: ch©n mèng m¾t dÝnh vµo ®¸y cña thÓ mi vµ ngay phÝa sau cña cùa cñng m¹c phÝa tríc c¬ thÓ mi vµ vßng ®éng m¹ch cña mèng m¾t. Nh·n ¸p vµ ®éng lùc thuû dÞch [1 ] Thuû dÞch do c¸c tÕ bµo biÓu m« kh«ng s¾c tè ë c¸c nÕp thÓ mi s¶n xuÊt ra.
PhÇn lín ®i qua khe gi÷a mÆt tríc thÓ thñy tinh vµ mÆt sau mèng m¾t qua ®ång tö vµo tiÒn phßng. Thñy dÞch ®îc dÉn lu ra khái TP ë gãc mèng m¾t - gi¸c m¹c qua vßng bÌ (Trabeculum) vµ «ng Schlemm sau ®ã ®i theo tÜnh m¹ch níc ®æ vµo ®¸m rèi tÜnh m¹ch thîng cñng m¹c råi vµo hÖ tuÇn hoµn chung v× vïng bÌ ho¹t ®éng theo kiÓu van 1 chiÒu cho phÐp mét lîng lín thñy dÞch tho¸t ra khái m¾t nhng l¹i h¹n chÕ dßng ch¶y ngîc l¹i. §©y lµ ®êng dÉn lu chÝnh (80%) thñy dÞch. Mét phÇn (20%) thñy dÞch ®îc dÉn lu ra ngoµi theo con ®êng MB§ - cñng m¹c chñ yÕu qua thí c¬ thÓ mi vµo khoang trªn thÓ mi vµ thîng h¾c m¹c ®Õn khoang díi cñng m¹c sau ®ã theo c¸c m¹ch m¸u cñng m¹c vµo hèc m¾t.
Lu lîng thuû dÞch, trë lu thñy dÞch vµ ¸p lùc tÜnh m¹ch thîng cñng m¹c ¶nh hëng quyÕt ®Þnh tíi NA, mèi quan hÖ gi÷a ba yÕu tè nµy ®îc thÓ hiÖn b»ng ph¬ng tr×nh Goldmann: P0 = D. R + Pv Trong ®ã: P0 : Nh·n ¸p 5 D : Lu lîng thñy dÞch R : Trë lu thuû dÞch Pv : ¸p lùc tÜnh m¹ch thîng cñng m¹c Qua ph¬ng tr×nh trªn chóng ta nhËn thÊy NA t¨ng lªn khi mét trong ba thµnh phÇn D, R, Pv t¨ng. VÒ mÆt l©m sµng, ph¬ng tr×nh Goldmann gióp ta thÊy ®îc nguyªn nh©n chÝnh g©y t¨ng nh·n ¸p kÓ c¶ nguyªn ph¸t vµ thø ph¸t. D t¨ng lªn trong glocom da tiÕt.
Pv t¨ng lªn trong glocom ngo¹i lu R t¨ng lªn trong hÇu hÕt c¸c h×nh th¸i glocom. TrÞ sè NA b×nh thêng ë ngêi ViÖt Nam trëng thµnh dao ®éng trong kho¶ng 19,4 2,5mm Hg (NA kÕ Maclakov qu¶ c©n 10g) vµ thay ®æi kh«ng qu¸ 5mm Hg trong 1 ngµy ®ªm. Theo T«n ThÊt Ho¹t vµ Phan DÉn (1962), P = 19,4 5mmHg. Theo Ng« Nh Hoµ (1970) P = 19,4 2 mmHg.
Nh vËy ®èi víi ngêi ViÖt Nam: NA 25mmHg lµ t¨ng NA. §Æc ®iÓm gi¶i phÉu vµ sinh lý MB§ [2 ] MB§ cã 3 phÇn tõ tríc ra sau gåm: mèng m¾t, thÓ mi vµ h¾c m¹c. Mèng m¾t: MM h×nh ®ång xu cã 1 lç thñng ë trung t©m gäi lµ ®ång tö. MM n»m ngay tríc thuû tinh thÓ 6 (TTT) ng¨n c¸ch gi÷a tiÒn phßng ë phÝa tríc vµ hËu phßng ë phÝa sau.
Ch©n MM tiÕp gi¸p víi thÓ mi tõ tríc ra sau MM cã 5 líp tæ chøc: néi m« - líp giíi h¹n tríc – líp ®Öm – líp mµng sau. C¸c m¹ch m¸u cña mèng m¾t xuÊt ph¸t tõ vßng ®éng m¹ch lín cña mèng m¾t n»m trong thÓ mi. C¸c d©y thÇn kinh cña mèng m¾t: d©y thÇn kinh c¶m gi¸c lµ nh¸nh thÇn kinh mi dµi thuéc d©y V1. C¸c d©y thÇn kinh vËn ®éng tõ d©y thÇn kinh mi ng¾n ®i tõ h¹ch mi chi phèi c¬ vßng cña mèng m¾t lµm co ®ång tö.
C¸c nh¸nh thÇn kinh giao c¶m ®i tõ h¹ch cæ trªn chi phèi c¬ xoÌ cña mèng m¾t lµm gi·n ®ång tö vµ vËn m¹ch. Chøc n¨ng: Mèng m¾t cã nhiÖm vô nh mét mµn ch¾n ®Ó ®iÒu chØnh lîng ¸nh s¸ng vµo trong nh·n cÇu. ThÓ mi Lµ phÇn nh« lªn cña mµng bå ®µo n»m gi÷a mèng m¾t ë phÝa tríc vµ h¾c m¹c ë phÝa sau. ThÓ mi cã hai chøc n¨ng chÝnh: - §iÒu tiÕt: gióp m¾t nh×n râ c¸c vËt ë gÇn.
- TiÕt ra thñy dÞch nhê c¸c tÕ bµo lËp ph¬ng ë tua mi. ThÓ mi gåm 7 líp tõ ngoµi vµo trong: líp trªn thÓ mi, líp c¬ thÓ mi, líp m¹ch m¸u thÓ mi, líp mµng kÝnh cña thÓ mi, líp biÓu m« s¾c tè, líp biÓu m« thÓ mi, líp giíi h¹n trong. H¾c m¹c H¾c m¹c lµ phÇn sau cña MB§ cã chøa nhiÒu m¹ch m¸u ®Ó nu«i dìng nh·n cÇu vµ nhiÒu tÕ bµo mang s¾c tè ®en hÊp thu tia s¸ng tõ ngoµi vµo lµm thµnh buång tèi trong m¾t t¹o ®iÒu kiÖn cho ¶nh hiÖn râ trªn vâng m¹c. H¾c m¹c cã 3 líp tõ ngoµi vµo trong lµ: khoang thîng h¾c m¹c, líp h¾c m¹c chÝnh danh, mµng Bruch.
BÖnh viªm MB§ 1.1 §Þnh nghÜa viªm MB§ Theo ®Þnh nghÜa cña Cataln R. Viªm MB§ lµ mét tªn gäi chung vÒ h×nh th¸i viªm nhiÔm cña MB§. Sù viªm nhiÔm kh«ng chØ giíi h¹n trong cÊu tróc cña MB§ mµ cßn bao gåm c¸c cÊu tróc kh«ng ph¶i cña MB§ nh 8 dÞch kÝnh, vâng m¹c, m¹ch m¸u vâng m¹c, trong m« s¾c tè vâng m¹c, cñng m¹c vµ thîng cñng m¹c. C¬ chÕ bÖnh sinh viªm MB§ [ 9 ] [12 ] [13 ] [19 ] [ 23 ] [24 ] [28 ] Sù th©m nhiÔm viªm dÉn ®Õn m¹ch m¸u bÞ c¬ng tô, tiÕp theo lµ d·n m¹ch, nghÏn m¹ch, t¨ng tÝnh thÊm, rß protein, tÕ bµo xuyªn m¹ch g©y nªn ®ôc thuû dÞch.
§ã còng lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh ph¸ vì hµng rµo m¸u – thñy dÞch. TÕ bµo b¹ch cÇu vµ c¸c tÕ bµo kh¸c lµm nªn dÊu hiÖu Tyldall, tña sau gi¸c m¹c, m¸u tiÒn phßng, mñ tiÒn phßng, l¾ng ®äng c¸c tÕ bµosau thÓ thñy tinh vµ trong dÞch kÝnh. C¸c tÕ bµo viªm, m¶nh vïng tÕ bµo, tæ chøc tho¸i ho¸ l¾ng ®äng mÆt sau gi¸c m¹c: theo c¸c t¸c gi¶ lµ sù nãng lªn cña thñy dÞch khi ®i qua mèng m¾t vµ gÆp gi¸c m¹c l¹nh h¬n t¹o nªn tña lo¹i nµy. Ngoµi ra cßn h×nh thµnh dÝnh tríc vµ dÝnh sau mèng m¾t.
C¸c s¾c tè xuÊt hiÖn mÆt tríc, sau thÓ thuû tinh vµ dÞch kÝnh. Viªm giai ®o¹n ®Çu kÝch thÝch thÓ mi t¨ng tiÕt do vËy nh·n ¸p cao t¹m thêi. Khi g©y viªm teo thÓ mi th× NA cã thÓ thÊp. NA cã thÓ t¨ng nhanh nÕu c¸c m¶nh vôn viªm bÝt t¾c vïng bÌ vµ bÝt ®ång tö.
Sù th©m nhiÔm cã thÓ lµm thÓ mi phï vµ kÝch thÝch xu©t tiÕt proteinvµ hËu phßng vµ dÞch kÝnh tríc. Trong viªm h¾c m¹c m¹ch m¸u gi·n g©y tho¸t m¹ch, m¹ch m¸u cã h×nh bäc tr¾ng do c¸c tÕ bµo viªm vµ xuÊt tiÕt ë xung quanh m¹ch. Sù viªm nhiÔm phÇn sau thêng kÐo theo gi¶m thuû lùc, nh×n h×nh biÕn d¹ng to ra hoÆc nhá l¹i [9] [19] [23] [24]. C¬ chÕ bÖnh sinh cña VNNNS Theo Greenwald vµ céng sù [ ]: Trong VNNNS, vi sinh vËt x©m nhËp vµo hÖ m¹ch vâng m¹c, h¾c m¹c mét c¸ch r¶i r¸c hoÆc thµnh mét ®¸m lín g©y t¾c mao m¹ch.
§Ó x©m nhËp vµo nh·n cÇu vµ g©y nhiÔm khuÈn, nh÷ng VSV nµy ph¶i vît qua hµng rµo m¸u - m¾t vµ t¹o thµnh mét æ nhiÔm khuÈn trong lßng m¹ch vâng m¹c.