Tổng quan nghiên cứu

Quản lý và kiểm soát chi ngân sách nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm nhằm đảm bảo an ninh tài chính quốc gia, đặc biệt tại cấp cơ sở nơi trực tiếp hiện thực hóa các chính sách an sinh xã hội. Tại huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng – một huyện miền núi đặc thù với 12 trên tổng số 14 xã thuộc diện vùng III đặc biệt khó khăn (chiếm tỷ lệ 85,71%) – công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã đóng vai trò quyết định đến hiệu lực bộ máy công quyền. Trong giai đoạn 2021 – 2023, tổng chi ngân sách xã qua Kho bạc Nhà nước Thạch An tăng từ 62.447 triệu đồng lên 77.135 triệu đồng, trong đó tỷ trọng chi thường xuyên luôn duy trì ở mức rất cao, dao động từ 80,78% đến 89,98%.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của đề án là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã tại Kho bạc Nhà nước Thạch An giai đoạn 2021 – 2023, từ đó chỉ rõ các nút thắt về phân bổ dự toán, chứng từ thanh toán và quy trình nghiệp vụ. Đề án xác định phạm vi nghiên cứu chuyên sâu về nghiệp vụ kiểm soát chi đối với 14 đơn vị ngân sách cấp xã trực thuộc địa bàn huyện Thạch An, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn cao định hướng đến năm 2030. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn quan trọng, giúp tối ưu hóa việc sử dụng từng đồng vốn ngân sách, giảm thiểu tỷ lệ hủy dự toán vốn còn chiếm tới 3.555 triệu đồng vào năm 2023, đồng thời nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản trị tài chính công địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản trị tài chính công hiện đại và lý thuyết kiểm soát nội bộ trong khu vực công. Khung lý thuyết tập trung vào mối quan hệ giữa cơ quan quản lý quỹ ngân sách nhà nước (Kho bạc Nhà nước) và đơn vị sử dụng ngân sách (Ủy ban nhân dân cấp xã), đảm bảo nguyên tắc kỷ luật tài khóa tổng thể và hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Ba khái niệm cốt lõi được vận dụng xuyên suốt bao gồm:

  • Chi thường xuyên ngân sách xã: Các khoản nhiệm vụ chi phục vụ duy trì hoạt động quản lý hành chính của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, tổ chức chính trị - xã hội và thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế, trật tự trị an cơ sở.
  • Kiểm soát chi ngân sách nhà nước qua Kho bạc: Quy trình cơ quan Kho bạc thẩm định, kiểm tra tính hợp pháp, hợp lệ của hồ sơ, chứng từ theo định mức, chế độ pháp luật quy định trước và sau khi xuất quỹ.
  • Phương thức thanh toán trực tiếp và tạm ứng: Nguyên tắc chuyển tiền trực tiếp từ Kho bạc cho người thụ hưởng lương hoặc nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ; tạm ứng chỉ thực hiện theo tỷ lệ quy định tối đa không quá 50% giá trị hợp đồng đối với các gói thầu trên 50 triệu đồng theo quy định tại Nghị định số 11/2020/NĐ-CP.

Hệ thống pháp lý tham chiếu chặt chẽ theo Luật Ngân sách Nhà nước số 83/2015/QH13, Thông tư số 344/2016/TT-BTC, Thông tư số 62/2020/TT-BTC và quy định xử lý hồ sơ trong thời hạn 01 ngày làm việc trên cổng Dịch vụ công trực tuyến.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2021 – 2023. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 14 trên 14 đơn vị ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Thạch An (gồm 12 xã vùng III và 2 xã vùng I), cùng toàn bộ 79 đơn vị dự toán giao dịch tại Kho bạc Nhà nước Thạch An. Phương pháp chọn mẫu tổng thể (100%) được lựa chọn nhằm phản ánh bức tranh toàn diện, tránh sai số do chọn mẫu ngẫu nhiên khi số lượng đơn vị hành chính cấp xã có quy mô vừa phải.

Dữ liệu thứ cấp được trích xuất trực tiếp từ các báo cáo quyết toán chi ngân sách xã do Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Thạch An cung cấp, hệ thống số liệu kế toán Tabmis và cổng Dịch vụ công trực tuyến của Kho bạc Nhà nước Thạch An. Phương pháp thống kê mô tả và so sánh tương đối, tuyệt đối được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc chỉ rõ biến động cơ cấu chi, tốc độ tăng trưởng chi tiêu qua các năm và đo lường khoảng chênh lệch giữa dự toán giao so với thực tế chấp hành ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng kiểm soát chi tại Kho bạc Nhà nước Thạch An giai đoạn 2021 – 2023 mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

  1. Tỷ trọng chi thường xuyên chiếm ưu thế tuyệt đối trong cơ cấu ngân sách xã: Năm 2021, chi thường xuyên đạt 50.444 triệu đồng (chiếm 80,78% tổng chi ngân sách xã); con số này tăng lên 55.927 triệu đồng (chiếm 89,98%) vào năm 2022 và đạt 69.067 triệu đồng (chiếm 89,54%) vào năm 2023. Ngược lại, chi đầu tư phát triển giảm sâu từ 6.584 triệu đồng (10,54%) năm 2021 xuống vỏn vẹn 879 triệu đồng (1,14%) năm 2023.
  2. Nhiệm vụ chi tập trung cao độ tại các xã khu vực III đặc biệt khó khăn: Khoản chi tại 12 xã vùng III chiếm tới 85,7% tổng quy mô chi ngân sách xã toàn huyện (năm 2023 đạt 53.847 triệu đồng), trong khi 2 xã khu vực I chỉ chiếm 14,3% (đạt 8.133 triệu đồng).
  3. Chi thanh toán cho cá nhân chiếm tỷ phần áp đảo nhưng đang có xu hướng tái cơ cấu tích cực: Chi trả lương, phụ cấp và các khoản đóng góp năm 2021 là 28.276 triệu đồng (chiếm 56,05% tổng chi thường xuyên), năm 2022 là 31.323 triệu đồng (56,00%) và năm 2023 là 32.281 triệu đồng (46,74%). Tỷ trọng này giảm gần 10% trong năm 2023 nhờ tinh giản biên chế và sắp xếp lại đội ngũ cán bộ không chuyên trách thôn bản (chi 8.083 triệu đồng năm 2023).
  4. Chênh lệch dự toán giao và thực hiện còn lớn: Năm 2021, số dự toán bị hủy lên tới 10.782 triệu đồng (chiếm 17,6% dự toán giao). Nhờ sự siết chặt kiểm soát của Kho bạc, số dự toán bị hủy giảm 65,2% xuống còn 3.752 triệu đồng năm 2022 và tiếp tục giảm xuống 3.555 triệu đồng năm 2023.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chi thường xuyên tăng mạnh (tăng 23,49% trong năm 2023) xuất phát từ nguyên nhân khách quan do việc thực hiện chính sách cải cách tiền lương của Chính phủ, cụ thể là điều chỉnh lương tối thiểu vùng theo Nghị định số 38/2022/NĐ-CP và tăng mức lương cơ sở lên 1,8 triệu đồng/tháng theo Nghị định số 24/2023/NĐ-CP. Chi nghiệp vụ chuyên môn cũng tăng từ 10.776 triệu đồng (năm 2021) lên 15.177 triệu đồng (năm 2023) nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý hành chính và duy tu công trình cơ sở hạ tầng.

Khi thảo luận về chất lượng dữ liệu, việc trình bày số liệu qua bảng so sánh đa chiều giữa dự toán và thực chi, kết hợp biểu đồ cơ cấu chi thường xuyên giúp phát hiện nhanh các sai lệch chứng từ. Việc đối chiếu với bài học kinh nghiệm tại Kho bạc Nhà nước Tràng Định (Lạng Sơn) và Trùng Khánh (Cao Bằng) cho thấy, Kho bạc Nhà nước Thạch An vẫn gặp khó khăn trong việc kiểm soát các khoản chi công tác phí, chi bù tiền ăn hội nghị và thanh toán sửa chữa nhỏ dưới 50 triệu đồng do đơn vị chỉ nộp bảng kê mà không kèm chứng từ gốc. Đội ngũ giao dịch viên Kho bạc chỉ gồm 10 người nhưng phải phục vụ 79 đơn vị, tạo nên áp lực kiểm soát rất lớn trong thời hạn xử lý 24 giờ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã tại Kho bạc Nhà nước Thạch An giai đoạn 2024 – 2026, định hướng 2030, các giải pháp cụ thể được đề xuất:

  • Nâng cao tính tuân thủ và chất lượng lập dự toán: Ủy ban nhân dân 14 xã chủ trì phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch thực hiện lập dự toán chi tiết bám sát thực tế phát sinh ngay từ tháng 10 hàng năm. Mục tiêu giảm tỷ lệ dự toán bị hủy xuống dưới mức 2% trên tổng dự toán giao vào năm 2025.
  • Chuẩn hóa và số hóa 100% quy trình kiểm soát qua Dịch vụ công trực tuyến: Kho bạc Nhà nước Thạch An áp dụng hệ thống phân luồng rủi ro đối với hồ sơ thanh toán. Đối với các khoản chi hội nghị, công tác phí, mua sắm vật tư dưới 50 triệu đồng, giao dịch viên thực hiện hậu kiểm ngẫu nhiên định kỳ 6 tháng một lần đối với 100% các xã.
  • Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong khu vực công: Kho bạc phối hợp các ngân hàng thương mại trên địa bàn chuyển đổi 100% các khoản chi thanh toán cá nhân, phụ cấp cán bộ không chuyên trách thôn bản và chi trả nhà cung ứng qua tài khoản thanh toán cá nhân trước quý IV/2025.
  • Tăng cường đào tạo chuyên môn và tự kiểm tra nội bộ: Ban Lãnh đạo Kho bạc Nhà nước Thạch An tổ chức ít nhất 01 hội nghị tập huấn nghiệp vụ mỗi năm cho toàn bộ Chủ tịch và kế toán Ủy ban nhân dân 14 xã. Đồng thời, nâng cao năng lực cho 10 công chức nghiệp vụ về kỹ năng phân tích rủi ro tài chính điện tử.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Đề tài mang lại giá trị học thuật và giải pháp ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

  • Lãnh đạo và công chức hệ thống Kho bạc Nhà nước: Tài liệu cung cấp góc nhìn sâu sắc về nghiệp vụ kiểm soát chi tại các địa bàn miền núi đặc thù, hỗ trợ việc chuẩn hóa quy trình xử lý hồ sơ dịch vụ công trực tuyến và giảm thiểu rủi ro thanh toán.
  • Lãnh đạo Ủy ban nhân dân và Kế toán ngân sách cấp xã: Hướng dẫn chi tiết các tiêu chuẩn, định mức chi tiêu công, quy chế chi tiêu nội bộ và phương pháp lập dự toán sát thực tế, hạn chế tình trạng hồ sơ bị trả lại hoặc bị hủy dự toán cuối năm.
  • Cơ quan Tài chính - Kế hoạch cấp huyện: Làm căn cứ khoa học để tham mưu Ủy ban nhân dân huyện trong công tác phân bổ dự toán, hướng dẫn định mức chi thường xuyên phù hợp cho từng phân vùng kinh tế xã vùng I và vùng III.
  • Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu: Tài liệu tham khảo chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Quản lý công với bộ dữ liệu thực chứng đầy đủ, phương pháp luận chặt chẽ về quản trị ngân sách địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã tại Kho bạc Nhà nước gồm những nội dung trọng tâm nào?

Kho bạc thực hiện kiểm soát tính pháp lý của mẫu dấu, chữ ký số; kiểm soát điều kiện chi theo dự toán được phê duyệt; kiểm tra hồ sơ thanh toán cá nhân (lương, phụ cấp), chi chuyên môn nghiệp vụ (hội nghị, công tác phí, vật tư) và chi mua sắm tài sản công theo Quyết định số 50/2017/QĐ-TTg.

Tại sao tỷ trọng chi thường xuyên ngân sách xã tại huyện Thạch An lại chiếm tới gần 90% tổng chi?

Thạch An là huyện miền núi có 12/14 xã thuộc vùng III đặc biệt khó khăn. Nguồn thu tại chỗ hạn chế, ngân sách chủ yếu phụ thuộc trợ cấp cân đối từ cấp trên để duy trì bộ máy quản lý nhà nước, thực hiện chính sách hỗ trợ an sinh xã hội và chi trả chế độ theo mức lương cơ sở mới.

Quy định về hạn mức và điều kiện tạm ứng chi thường xuyên ngân sách xã được áp dụng như thế nào?

Theo Nghị định số 11/2020/NĐ-CP, đối với hợp đồng trên 50 triệu đồng, mức tạm ứng tối đa không quá 50% giá trị hợp đồng tại thời điểm ký kết. Đối với các khoản chi không có hợp đồng hoặc dưới 50 triệu đồng, mức tạm ứng căn cứ theo văn bản đề nghị của đơn vị trong phạm vi dự toán giao.

Thời hạn xử lý hồ sơ kiểm soát chi thường xuyên trên hệ thống Dịch vụ công trực tuyến là bao lâu?

Kho bạc Nhà nước thực hiện kiểm soát và thanh toán các khoản chi thường xuyên trong thời hạn tối đa 01 ngày làm việc kể từ thời điểm nhận đủ hồ sơ, chứng từ hợp lệ của đơn vị sử dụng ngân sách trên hệ thống dịch vụ công trực tuyến.

Bài học kinh nghiệm thực tiễn nào có thể nhân rộng cho các Kho bạc huyện miền núi?

Mô hình tổ chức hội nghị tập huấn nghiệp vụ thường niên giữa Kho bạc, Phòng Tài chính và kế toán xã; đồng thời xây dựng cuốn sổ tay hướng dẫn danh mục chứng từ mẫu cho từng khoản chi giúp giảm trên 50% số lượng hồ sơ sai sót bị trả lại.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã qua hệ thống Kho bạc Nhà nước trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số.
  • Phân tích chi tiết thực trạng tài chính tại Kho bạc Nhà nước Thạch An giai đoạn 2021 – 2023, chỉ ra sự tăng trưởng chi thường xuyên từ 50.444 triệu đồng lên 69.067 triệu đồng và sự chi phối của 12 xã vùng III.
  • Làm rõ những bất cập về độ lệch dự toán khiến số kinh phí bị hủy năm 2021 lên tới 10.782 triệu đồng và áp lực thẩm định hồ sơ của 10 công chức nghiệp vụ.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về nâng cao tính tuân thủ dự toán, thanh toán không dùng tiền mặt, kiểm soát rủi ro dịch vụ công trực tuyến và đào tạo cán bộ với lộ trình thực hiện đến năm 2030.
  • Các nhà quản lý tài chính công, đơn vị sử dụng ngân sách xã và các nhà nghiên cứu hãy vận dụng ngay những phát hiện cùng bộ giải pháp trong công trình này để nâng cao hiệu quả quản trị ngân sách nhà nước tại địa phương.