Tần Suất Ngưng Thở Khi Ngủ Do Tắc Nghẽn Ở Bệnh Nhân Tăng Huyết Áp Và Hiệu Quả Điều Trị Bằng CPAP

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tần suất ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn ở bệnh nhân tăng huyết áp và hiệu quả điều trị bằng CPAP lên huyết áp.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Phương Thư
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Quốc Hòa
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Nội Tim Mạch
• Đề tài: Tần Suất Ngưng Thở Khi Ngủ Ở Bệnh Nhân Tăng Huyết Áp Và Hiệu Quả Điều Trị CPAP
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục đối chiếu thuật ngữ Anh – Việt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình, biểu đồ, sơ đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn
• 1.2. Mối liên quan giữa ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn và tăng huyết áp
• 1.3. Các nghiên cứu trên thế giới và trong nước có liên quan đến vấn đề nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Cỡ mẫu của nghiên cứu
• 2.5. Xác định các biến số độc lập và phụ thuộc
• 2.6. Phương pháp và công cụ đo lường, thu thập số liệu
• 2.7. Quy trình thực hiện nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 2.9. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Tần suất ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm buồn ngủ ban ngày quá mức
• 3.2. Mối liên quan giữa ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn với các đặc điểm dân số học, nhân trắc học và lâm sàng ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm buồn ngủ ban ngày quá mức
• 3.3. Hiệu quả điều trị bằng thông khí áp lực dương liên tục (CPAP) lên huyết áp sau 12 tháng ở bệnh nhân tăng huyết áp và ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tần suất ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm buồn ngủ ban ngày quá mức
• 4.2. Mối liên quan giữa ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn với các đặc điểm dân số học, nhân trắc học và lâm sàng ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm buồn ngủ ban ngày quá mức
• 4.3. Hiệu quả điều trị bằng thông khí áp lực dương liên tục (CPAP) lên huyết áp sau 12 tháng ở bệnh nhân tăng huyết áp và ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn
• ĐIỂM MẠNH VÀ HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Bệnh án nghiên cứu
• Bệnh án tái khám
• Phụ lục 2: Thông tin về nghiên cứu và Giấy chấp thuận tham gia nghiên cứu
• Phụ lục 3: Hình ảnh kết quả đa ký giấc ngủ, hiệu quả CPAP lên AHI và kết quả theo dõi huyết áp liên tục 24 giờ ở nhóm CPAP
• Hình ảnh kết quả đa ký giấc ngủ và kết quả theo dõi huyết áp liên tục 24 giờ ở nhóm Không CPAP
• Phụ lục 4: Danh sách bệnh nhân nghiên cứu
• Chấp thuận (cho phép) của Hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tần suất ngưng thở khi ngủ ở bệnh nhân tăng huyết áp

Nghiên cứu xác định tần suất ngưng thở khi ngủ (NTKNDTN) ở bệnh nhân tăng huyết áp (THA) kèm buồn ngủ ban ngày quá mức. Kết quả cho thấy tỷ lệ NTKNDTN cao, đặc biệt ở nhóm bệnh nhân THA không kiểm soát tốt huyết áp. Ngưng thở khi ngủ là một rối loạn giấc ngủ phổ biến, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tim mạch. Nghiên cứu sử dụng phương pháp đa ký giấc ngủ để chẩn đoán chính xác NTKNDTN, qua đó làm rõ mối liên hệ giữa rối loạn giấc ngủ và huyết áp.

1.1. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế cắt ngang, thu thập dữ liệu từ bệnh nhân THA có triệu chứng buồn ngủ ban ngày quá mức. Đa ký giấc ngủ được áp dụng để đo lường chỉ số AHI (Apnea-Hypopnea Index), xác định mức độ NTKNDTN. Kết quả cho thấy tỷ lệ NTKNDTN ở nhóm bệnh nhân THA cao hơn so với dân số chung, đặc biệt ở những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao.

1.2. Kết quả và phân tích

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tần suất ngưng thở khi ngủ ở bệnh nhân THA là 47,3%, cao hơn so với các nghiên cứu trước đây. Bệnh nhân tăng huyết áp có nguy cơ cao bị NTKNDTN do các yếu tố như béo phì, tuổi cao và giới tính nam. Phân tích sâu hơn cho thấy mối liên hệ giữa NTKNDTN và các đặc điểm lâm sàng như chỉ số huyết áp ban đêm cao hơn ban ngày.

II. Hiệu quả điều trị CPAP ở bệnh nhân tăng huyết áp

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả điều trị bằng CPAP (Continuous Positive Airway Pressure) trên bệnh nhân THA kèm NTKNDTN. Kết quả cho thấy CPAP giúp cải thiện đáng kể chỉ số huyết áp, đặc biệt là huyết áp ban đêm. CPAP therapy được xem là phương pháp điều trị hiệu quả, giúp giảm tần suất ngưng thở khi ngủ và cải thiện chất lượng giấc ngủ.

2.1. Phương pháp điều trị CPAP

Bệnh nhân được điều trị bằng CPAP trong 12 tháng, với liều lượng và thời gian sử dụng được điều chỉnh phù hợp. Kết quả theo dõi huyết áp liên tục 24 giờ cho thấy sự cải thiện rõ rệt ở nhóm sử dụng CPAP so với nhóm không điều trị. CPAP giúp giảm áp lực đường thở, cải thiện tình trạng ngưng thở khi ngủ và ổn định huyết áp.

2.2. Kết quả và ứng dụng thực tế

Sau 12 tháng điều trị, nhóm bệnh nhân sử dụng CPAP có chỉ số huyết áp trung bình giảm đáng kể, đặc biệt là huyết áp tâm thu và tâm trương. Nghiên cứu khẳng định hiệu quả điều trị của CPAP trong việc kiểm soát huyết áp và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân THA kèm NTKNDTN. Đây là phương pháp điều trị tiềm năng, cần được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn lâm sàng.

III. Mối liên quan giữa NTKNDTN và tăng huyết áp

Nghiên cứu phân tích mối liên quan giữa ngưng thở khi ngủ và tăng huyết áp, qua đó làm rõ cơ chế bệnh sinh và tác động của NTKNDTN lên hệ tim mạch. Kết quả cho thấy NTKNDTN gây tăng hoạt động hệ thần kinh giao cảm, dẫn đến tăng huyết áp và các biến chứng tim mạch khác.

3.1. Cơ chế bệnh sinh

NTKNDTN gây ra tình trạng thiếu oxy máu, kích thích hệ thần kinh giao cảm và dẫn đến tăng huyết áp. Hệ hô hấp bị ảnh hưởng nghiêm trọng, gây ra các đợt ngưng thở lặp đi lặp lại trong khi ngủ. Nghiên cứu chỉ ra rằng NTKNDTN là yếu tố nguy cơ độc lập của THA, cần được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

3.2. Ứng dụng lâm sàng

Nghiên cứu khuyến nghị sàng lọc NTKNDTN ở tất cả bệnh nhân THA, đặc biệt là những người có triệu chứng buồn ngủ ban ngày quá mức. Điều trị CPAP không chỉ cải thiện tình trạng ngưng thở khi ngủ mà còn giúp kiểm soát huyết áp hiệu quả. Đây là hướng đi mới trong việc quản lý bệnh nhân THA kèm NTKNDTN.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tăng huyết áp (THA) và ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (NTKNDTN - Obstructive Sleep Apnea) là hai gánh nặng bệnh tật hàng đầu tác động nghiêm trọng đến hệ tim mạch toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, THA gây ra hơn 17,3 triệu ca tử vong mỗi năm với hơn 1,3 tỷ người mắc. Tại Việt Nam, "thống kê năm 2015 của Hội tim mạch học quốc gia Việt Nam ở người từ 25 tuổi trở lên cho thấy tỷ lệ THA rất cao, vào khoảng 47,3%". Dù các liệu pháp dược lý liên tục được cập nhật, tỷ lệ kiểm soát huyết áp tối ưu vẫn ở mức dưới 50%, chủ yếu do sự hiện diện của các bệnh đồng mắc chưa được chẩn đoán và xử trí thấu đáo, trong đó NTKNDTN nổi lên như một yếu tố nguy cơ tim mạch độc lập và là nguyên nhân hàng đầu gây THA kháng trị.

Luận án Tiến sĩ Y học của Nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Phương Thư với đề tài "Tần suất của ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn ở bệnh nhân tăng huyết áp và hiệu quả của điều trị bằng CPAP lên huyết áp" (Chuyên ngành: Nội Tim mạch, Mã số: 62720141, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, năm 2019, người hướng dẫn khoa học: PGS. Hoàng Quốc Hòa) được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống khoa học về dịch tễ và can thiệp điều trị tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) xác định rõ: phần lớn dữ liệu trước đây chỉ tập trung vào nhóm bệnh nhân đơn lẻ hoặc thiếu theo dõi dọc kéo dài để đánh giá toàn diện hiệu quả huyết áp suốt 24 giờ bằng thiết bị chuẩn mực. Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1: Tần suất thực sự của NTKNDTN ở bệnh nhân THA có triệu chứng buồn ngủ ban ngày quá mức (thang đo Epworth > 10 điểm) tại Việt Nam là bao nhiêu khi xác định bằng đa ký giấc ngủ (Polysomnography - PSG)? Giả thuyết 1: Tần suất NTKNDTN ở quần thể này chiếm tỷ lệ vượt trội so với cộng đồng thông thường.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2: Những yếu tố nhân trắc học, dân số học và lâm sàng nào có giá trị độc lập liên quan và dự báo nguy cơ NTKNDTN ở người THA? Giả thuyết 2: Các chỉ số vòng cổ, chu vi bụng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và phân độ khẩu hầu Mallampati tương quan thuận độc lập với mức độ nặng của chỉ số ngưng-giảm thở (Apnea-Hypopnea Index - AHI).
3. Câu hỏi nghiên cứu 3: Liệu pháp thông khí áp lực dương liên tục (Continuous Positive Airway Pressure - CPAP) duy trì trong 12 tháng có tạo ra sự cải thiện có ý nghĩa thống kê trên huyết áp ban đêm, huyết áp ban ngày, huyết áp 24 giờ và phục hồi trũng huyết áp sinh lý (nocturnal dipping profile) hay không? Giả thuyết 3: Can thiệp CPAP đúng chuẩn giúp hạ huyết áp toàn diện và tái lập cấu trúc huyết áp trũng ban đêm ở bệnh nhân THA kèm NTKNDTN.

Nghiên cứu ứng dụng khung lý thuyết bệnh sinh thần kinh thể dịch - huyết động học, đối chiếu trực tiếp với "Khuyến cáo lần 7 của Liên Ủy ban quốc gia về phòng ngừa, phát hiện, đánh giá và điều trị tăng huyết áp (JNC 7)" và hướng dẫn đồng thuận của Hội Tăng huyết áp Châu Âu kết hợp Hội Hô hấp Châu Âu (ESH/ERS 2013). Quy mô nghiên cứu được tiến hành bài bản với quy trình theo dõi đa mốc thời gian (T0: ban đầu, T1: 1 tháng, T2: 3 tháng, T3: 6 tháng, T4: 12 tháng), mang lại bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho chuyên ngành Tim mạch học và Y học giấc ngủ.

Literature Review và Positioning

Y văn thế giới đã chứng minh mối liên hệ mật thiết giữa NTKNDTN và THA qua nhiều thập kỷ. Các thử nghiệm kinh điển trên động vật của Brooks và cộng sự (1997) gây tắc khí quản từng cơn trên chó và Fletcher cùng cộng sự (1992) gây giảm oxy máu từng cơn trên chuột đã xác lập cơ chế trực tiếp làm huyết áp tăng vọt cả ban ngày lẫn ban đêm. Về mặt dịch tễ học lâm sàng, nghiên cứu đoàn hệ Wisconsin (Peppard PE et al., 2000, n = 709) khẳng định nguy cơ THA tăng gấp 2 lần (OR = 2,0; KTC 95%: 1,3 - 3,2) ở nhóm AHI từ 5 - 14,9 và tăng gấp 2,9 lần (OR = 2,9; KTC 95%: 1,5 - 5,6) ở nhóm AHI ≥ 15 sau 4 năm theo dõi. Tương tự, nghiên cứu Sleep Heart Health Study (Nieto FJ et al., 2000, n = 6.424) xác nhận mối liên hệ tuyến tính giữa chỉ số AHI và nguy cơ phát triển THA.

Tuy nhiên, tồn tại sự tranh luận học thuật sâu sắc (Contradictions/Debates) liên quan đến hiệu quả của CPAP lên huyết áp giữa các thử nghiệm lâm sàng:

• Một luồng quan điểm từ các thử nghiệm quy mô vừa và thời gian ngắn như Pankow và cộng sự (2003, n = 32) ghi nhận hạ rõ rệt huyết áp tâm thu (HATT) và huyết áp tâm trương (HATTr) sau điều trị CPAP (giảm HATT ban đêm 7 mmHg, p = 0,001; 24 giờ giảm 5 mmHg, p = 0,004), hay Dhillon và cộng sự (2005, n = 50, theo dõi 12,1 tháng) ghi nhận HATT ban ngày giảm 11,2 mmHg (p < 0,001).
• Ngược lại, thử nghiệm đa trung tâm quốc tế quy mô lớn SAVE (McEvoy RD et al., 2016, n = 2.717 theo dõi 3,7 năm) lại ghi nhận biến thiên huyết áp ban ngày không có ý nghĩa thống kê (p ≥ 0,05). Sự bất đồng này bắt nguồn từ tỷ lệ tuân thủ CPAP thấp ở nghiên cứu SAVE (chỉ đạt 42% với thời gian dùng trung bình 3,3 giờ/đêm), đối tượng nghiên cứu loại trừ nhóm buồn ngủ ngày nặng (ESS < 15), và phương pháp đo huyết áp chỉ sử dụng máy đo cơ tại phòng khám thay vì theo dõi huyết áp liên tục 24 giờ (HALT - Ambulatory Blood Pressure Monitoring).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Dương Quý Sỹ (2013, 2016) trên bệnh nhân THA mới chẩn đoán ghi nhận tần suất NTKNDTN từ 81,7% đến 84%; Nguyễn Thanh Bình (2014) ghi nhận 75%; Hoàng Anh Tiến và Huỳnh Văn Minh (2014) ghi nhận 83,6%; Võ Thị Kim Anh (2017) ghi nhận 81,2% trên THA kháng trị. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở thiết kế cắt ngang hoặc can thiệp ngắn hạn. Luận án của NCS. Nguyễn Ngọc Phương Thư định vị chính xác vị trí khoa học bằng cách kết hợp chẩn đoán chuẩn vàng PSG (Somnolab 2 Weinmann), đo huyết áp chuẩn mực HALT 24 giờ (Spacelab Healthcare) và thiết kế can thiệp theo dõi dọc thuần tập đối chứng kéo dài trọn vẹn 12 tháng (T0 đến T4), giải quyết triệt để vấn đề tuân thủ CPAP và đánh giá sự thay đổi của cấu trúc trũng huyết áp ban đêm.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án củng cố và mở rộng lý thuyết sinh lý bệnh học tim mạch - giấc ngủ của Somers VK, Kohler M và Parati G thông qua việc làm sáng tỏ cơ chế 4 nhánh tương hỗ:

1. Chu kỳ giảm oxy máu ngắt quãng (Intermittent Hypoxia): Kích thích thụ thể hóa học tại xoang cảnh, hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm quá mức (Sympathetic Overdrive), làm tăng nồng độ catecholamine trong máu cả ngày lẫn đêm.
2. Vi thức giấc lặp đi lặp lại (Sleep Fragmentation/Arousals): Làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ sâu (giai đoạn 3) và giấc ngủ cử động mắt nhanh (REM), xóa bỏ sự ức chế giao cảm sinh lý ban đêm, dẫn đến hiện tượng huyết áp không trũng (non-dipping profile).
3. Áp lực xuyên thành âm sâu trong lồng ngực (Negative Intrathoracic Pressure): Gắng sức hít vào chống lại đường thở hẹp tạo áp lực âm từ -60 đến -80 mmHg, làm tăng hậu tải thất trái, căng giãn nhĩ và thúc đẩy tái cấu trúc cơ tim, xơ cứng thành mạch.
4. Mất cân bằng oxy hóa và viêm toàn thân (Oxidative Stress & Systemic Inflammation): Tăng sản sinh các gốc tự do (ROS), cytokine tiền viêm (IL-6, TNF-alpha), suy giảm nitric oxide (NO) dẫn đến rối loạn chức năng tế bào nội mạc mạch máu (Endothelial Dysfunction).

Chu kỳ Ngưng/Giảm thở (OSA) 

Mô hình lý thuyết của luận án chứng minh rằng loại bỏ tắc nghẽn cơ học bằng áp lực dương liên tục (CPAP) sẽ cắt đứt mắt xích khởi đầu của chuỗi phản ứng bệnh lý này, từ đó phục hồi trương lực nội mạc và điều hòa lại hệ thần kinh tự chủ.

Khung phân tích độc đáo

Nghiên cứu tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Huyết động học Tim mạch, Cơ học đường dẫn khí trên (Upper Airway Mechanics) và Thần kinh Thể dịch Giấc ngủ. Khung phân tích độc đáo thiết lập mối quan hệ định lượng đa biến giữa các biến số nhân trắc học giải phẫu (Vòng cổ, BMI, Mallampati, Friedman) với chỉ số biến cố hô hấp (AHI) và biến thiên huyết áp huyết động 24 giờ.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) được xác định rõ ràng: Áp dụng trên nhóm bệnh nhân tăng huyết áp có nguy cơ cao biểu hiện qua triệu chứng buồn ngủ ban ngày (thang điểm Epworth > 10) và dung nạp điều trị duy trì CPAP tối thiểu 4 giờ/đêm nhằm loại trừ các yếu tố nhiễu do không tuân thủ thiết bị.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo lập trường thực chứng luận (Positivism), sử dụng thiết kế kết hợp hai giai đoạn:

1. Giai đoạn 1: Cắt ngang mô tả phân tích nhằm xác định tần suất NTKNDTN và các yếu tố liên quan trên đoàn hệ bệnh nhân THA kèm buồn ngủ ban ngày quá mức.
2. Giai đoạn 2: Thử nghiệm can thiệp lâm sàng tiến cứu có nhóm đối chứng (Prospective Controlled Trial) theo dõi dọc 12 tháng, so sánh hiệu quả hạ áp giữa nhóm đồng ý điều trị CPAP (Nhóm CPAP) và nhóm không chấp thuận điều trị máy chỉ dùng thuốc hạ áp đơn thuần (Nhóm Không CPAP).

Tiêu chuẩn chọn bệnh chính xác: Bệnh nhân THA (theo chuẩn JNC 7/ESH), tuổi trưởng thành, có triệu chứng buồn ngủ ngày quá mức (điểm Epworth Sleepiness Scale - ESS > 10 điểm). Tiêu chuẩn loại trừ chặt chẽ: Bệnh nhân có chống chỉ định CPAP (tràn khí màng phổi, chấn thương vỡ xoang mặt phức tạp), suy tim ứ huyết nặng (NYHA III-IV), tai biến mạch máu não cấp, suy thận mạn giai đoạn cuối, suy hô hấp mạn tính hoặc nghiện rượu nặng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và đo lường số liệu tuân thủ các chuẩn mực quốc tế cao nhất:

• Đánh giá Lâm sàng và Nhân trắc học: Đo huyết áp phòng khám chuẩn mực, đo chu vi vòng cổ, vòng eo, vòng mông, tính chỉ số khối cơ thể (BMI). Khám chuyên khoa tai mũi họng đánh giá giải phẫu hẹp đường thở theo thang điểm Mallampati (Độ I đến IV) và phân độ to amiđan theo thang điểm Friedman (Độ I đến IV).
• Chẩn đoán chuẩn vàng bằng Đa ký giấc ngủ (Polysomnography - PSG): Sử dụng hệ thống máy Somnolab 2 (Weinmann, Đức) ghi nhận đồng thời 16 kênh sinh lý: điện não (EEG), điện mắt (EOG), điện cơ cằm (EMG), điện tâm đồ (ECG), luồng khí qua mũi bằng cảm biến nhiệt, cử động ngực-bụng qua phế động ký (Pneumograph), nồng độ bão hòa oxy máu mao mạch (SpO2) và cảm biến tiếng ngáy. Phân loại mức độ theo AASM (2009): Bình thường (AHI < 5), Nhẹ (5 ≤ AHI < 15), Trung bình (15 ≤ AHI ≤ 30), Nặng (AHI > 30 lần/giờ).
• Theo dõi Huyết áp Liên tục 24 giờ (HALT): Sử dụng máy Spacelab Healthcare tự động bơm đo mỗi 15 - 30 phút vào ban ngày và mỗi 30 - 60 phút vào ban đêm. Xác định các chỉ số HATT, HATTr, HATrB trung bình 24 giờ, ban ngày, ban đêm và tính toán phần trăm sụt giảm huyết áp đêm để phân định trũng huyết áp (Dipping: giảm 10 - 20%) và không trũng (Non-dipping: giảm < 10%).
• Quy trình chuẩn độ và can thiệp CPAP: Áp dụng phác đồ chuẩn độ áp lực bằng Auto-CPAP (Resmed S9/AirSense hoặc Philips Respironics System One) sau đó cài đặt chế độ Fixed CPAP hoặc duy trì Auto-CPAP tối ưu. Bệnh nhân được trang bị mặt nạ thích hợp (mặt nạ mũi, mũi-miệng hoặc gối-mũi), hướng dẫn kiểm soát biến chứng (khô niêm mạc, xì khí) và theo dõi độ tuân thủ qua thẻ nhớ máy định kỳ tại T1 (1 tháng), T2 (3 tháng), T3 (6 tháng) và T4 (12 tháng).

Bệnh nhân THA + Buồn ngủ ngày (ESS > 10)

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê y học chuyên sâu (SPSS). Các kỹ thuật phân tích tiên tiến bao gồm:

• Thống kê mô tả: Tần số, tỷ lệ phần trăm, trung bình và độ lệch chuẩn ($\bar{X} \pm SD$).
• Phân tích đơn biến: Chi-square test, Fisher's exact test cho biến định tính; Student t-test hoặc Mann-Whitney U test cho biến định lượng.
• Hồi quy Logistic đa biến (Multivariate Logistic Regression): Xây dựng mô hình tối ưu dự báo các yếu tố độc lập liên quan đến sự hiện diện của NTKNDTN, báo cáo tỷ số số chênh hiệu chỉnh (Adjusted Odds Ratio - aOR) kèm khoảng tin cậy 95% (95% CI).
• Hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression): Phân tích hiệu quả độc lập của việc sử dụng CPAP lên mức giảm HATT, HATTr ban đêm, ban ngày và 24 giờ tại mốc T4 sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu (tuổi, giới, số lượng thuốc hạ áp đang dùng, BMI nền và AHI ban đầu).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tần suất NTKNDTN đặc biệt cao ở nhóm nguy cơ: Tần suất mắc NTKNDTN ở bệnh nhân THA kèm buồn ngủ ban ngày quá mức (ESS > 10) đạt mức rất cao (trên 70-80%), khẳng định NTKNDTN không phải là hiện tượng hiếm gặp mà là rối loạn phổ biến áp đảo trong phân nhóm bệnh nhân tim mạch này.
2. Xác lập mô hình các yếu tố nhân trắc - giải phẫu dự báo độc lập: Phân tích hồi quy Logistic đa biến chỉ ra chu vi vòng cổ lớn (nam > 43 cm, nữ > 41 cm), chỉ số BMI cao, triệu chứng ngáy to kéo dài kèm ngưng thở được người ngủ cùng chứng kiến và phân độ Mallampati III-IV là những yếu tố độc lập làm tăng nguy cơ mắc NTKNDTN nặng (p < 0,05).
3. Hiệu quả hạ huyết áp ngoạn mục và bền vững sau 12 tháng điều trị CPAP: Ở nhóm tuân thủ CPAP (dùng trung bình ≥ 4 giờ/đêm), mức giảm HATT và HATTr ban đêm, ban ngày và 24 giờ vượt trội có ý nghĩa thống kê so với nhóm Không CPAP (p < 0,001). Cụ thể, CPAP giúp giảm áp lực mạch máu hệ thống ban đêm sâu hơn đáng kể so với chỉ dùng thuốc hạ áp đơn thuần.
4. Khôi phục hình thái trũng huyết áp ban đêm (Restoration of Nocturnal Dipping): Điều trị CPAP dài hạn 12 tháng làm chuyển đổi tỷ lệ lớn bệnh nhân từ dạng huyết áp nguy hiểm "không trũng" (non-dipper) trở về dạng "có trũng" sinh lý (dipper), làm giảm tải áp lực huyết động lên thành mạch não và mạch vành trong giấc ngủ.
5. Cải thiện đồng thời chỉ số biến cố hô hấp và thang điểm ESS: Chỉ số AHI giảm triệt để từ mức nặng (> 30 lần/giờ) về mức bình thường hoặc nhẹ (< 5 - 10 lần/giờ) xuyên suốt các lần tái khám T1 đến T4, đi kèm với sự triệt tiêu triệu chứng ngủ gà ban ngày, gia tăng chất lượng cuộc sống.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật (Theoretical Advances): Minh chứng thuyết phục cho mô hình giải phẫu - cơ học kết hợp rối loạn thần kinh tự chủ; khẳng định vai trò của áp lực dương đường thở trong việc tái lập cân bằng giao cảm - phó giao cảm và bảo vệ tính toàn vẹn của nội mạc.
• Đột phá phương pháp luận (Methodological Innovations): Xây dựng quy trình phối hợp liên chuyên khoa Tim mạch - Hô hấp - Thần kinh giấc ngủ chuẩn mực; kết hợp đồng thời PSG chuẩn vàng và HALT 24 giờ làm khuôn mẫu chuẩn cho các nghiên cứu can thiệp tim mạch can thiệp giấc ngủ tại các nước đang phát triển.
• Ứng dụng thực hành lâm sàng (Practical Applications): Khuyến cáo bác sĩ tim mạch không chỉ tăng liều thuốc hạ áp khi đối mặt với THA kháng trị mà bắt buộc phải chỉ định tầm soát bằng bảng câu hỏi Epworth và đo đa ký giấc ngủ để điều trị tận gốc bằng máy CPAP.
• Chính sách y tế công cộng (Policy Recommendations): Đề xuất đưa kỹ thuật đo đa ký giấc ngủ và liệu pháp CPAP vào danh mục được bảo hiểm y tế chi trả một phần nhằm giảm thiểu chi phí biến chứng tim mạch và đột quỵ quốc gia.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có các hạn chế khoa học cần được ghi nhận trung thực:

• Giới hạn chọn mẫu: Đối tượng nghiên cứu tập trung vào phân nhóm bệnh nhân THA có triệu chứng buồn ngủ ban ngày quá mức (ESS > 10 điểm), do đó chưa đại diện cho toàn bộ quần thể THA không triệu chứng hoặc NTKNDTN tiềm ẩn thể không buồn ngủ (non-sleepy OSA).
• Thiết kế can thiệp không ngẫu nhiên tuyệt đối (Non-randomized allocation): Do rào cản về chi phí trang thiết bị máy CPAP tại Việt Nam thời điểm 2019, việc phân nhóm can thiệp phụ thuộc vào sự đồng thuận chi trả và tuân thủ của người bệnh, tạo ra nguy cơ thiên lệch chọn lựa (selection bias).
• Chưa can thiệp giả dược (Sham-CPAP): Không thể thiết kế nhóm đối chứng sử dụng máy CPAP áp lực giả do vấn đề đạo đức y sinh trong theo dõi kéo dài 12 tháng.

Hướng nghiên cứu tương lai:

1. Mở rộng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đa trung tâm (RCT) trên các phân nhóm THA đặc biệt (THA kháng trị, THA người trẻ, THA thể không trũng ban đêm).
2. Định lượng các dấu ấn sinh học chuyên sâu (hs-CRP, Interleukin-6, Endothelin-1, VEGF, microRNA) trước và sau can thiệp CPAP để lượng giá mức độ phục hồi nội mạc ở cấp độ phân tử.
3. So sánh hiệu quả hạ áp giữa các dòng máy Auto-CPAP thế hệ mới tích hợp thuật toán thích ứng thông minh so với các khí cụ đưa hàm dưới ra trước (Mandibular Advancement Devices - MAD).
4. Đánh giá tỷ suất chi phí - hiệu quả (Cost-effectiveness analysis) dài hạn 5 - 10 năm của liệu pháp CPAP trong phòng ngừa biến cố tim mạch chính (MACE) tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn trích dẫn nền tảng cho các hướng dẫn thực hành lâm sàng của Hội Tim Mạch học và Hội Y học Giấc ngủ Việt Nam; xác lập bộ cơ sở dữ liệu dịch tễ chuẩn mực về NTKNDTN trên bệnh nhân tim mạch trong nước.
• Chuyển đổi thực hành chuyên ngành: Thúc đẩy sự thành lập các đơn vị Thăm dò giấc ngủ (Sleep Lab) tại các bệnh viện tim mạch tuyến trung ương và địa phương; chuẩn hóa chỉ định dùng máy CPAP trong phác đồ điều trị THA kháng trị.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Việc kiểm soát huyết áp bền vững và triệt tiêu biến cố ngưng thở giúp giảm thiểu nguy cơ tai nạn giao thông do ngủ gật (nguy cơ vốn tăng gấp 2 - 3 lần ở người NTKNDTN), đồng thời hạ thấp chi phí điều trị nhập viện do đột quỵ và nhồi máu cơ tim.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp dữ liệu dịch tễ đặc thù của người Đông Nam Á (chỉ số BMI thấp hơn người da trắng nhưng cấu trúc xương sọ mặt ngắn tạo nguy cơ tắc nghẽn tương đương) vào kho tàng dữ liệu y học giấc ngủ toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Bác sĩ Nội trú: Tiếp cận khung phương pháp luận kết hợp tim mạch - giấc ngủ chuẩn mực và các mô hình thống kê đa biến tối ưu.
• Bác sĩ Chuyên khoa Tim mạch & Hô hấp: Nhận diện công cụ chẩn đoán sớm (Epworth, Mallampati, HALT 24h) để cá thể hóa điều trị cho bệnh nhân THA đáp ứng kém với thuốc.
• Các nhà hoạch định chính sách Y tế: Sở hữu căn cứ khoa học vững chắc để phê duyệt danh mục kỹ thuật và xây dựng chính sách hỗ trợ thiết bị thở CPAP tại cộng đồng.
• Bệnh nhân Tăng huyết áp: Nâng cao nhận thức về mối nguy hiểm của ngáy và ngưng thở đêm, tiếp cận phương pháp điều trị giúp kiểm soát huyết áp tận gốc và phục hồi chất lượng giấc ngủ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì?

Luận án đã mở rộng lý thuyết tích hợp Thần kinh Giao cảm - Nội mạc Mạch máu của Somers và Parati bằng cách chứng minh trên lâm sàng thực tế rằng việc kiểm soát tắc nghẽn cơ học đường thở bằng CPAP không chỉ đơn thuần làm giảm AHI mà trực tiếp khôi phục cấu trúc trũng huyết áp ban đêm (nocturnal dipping), xác lập vai trò tối thượng của việc giải phóng áp lực âm lồng ngực và dập tắt các đợt vi thức giấc trong việc điều hòa trương lực vận mạch hệ thống.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với nghiên cứu của Lavie (1984, n = 16) chỉ đo huyết áp ngắt quãng hay nghiên cứu đa trung tâm SAVE của McEvoy (2016, n = 2.717) chỉ dùng máy đo cơ tại phòng khám với độ tuân thủ CPAP thấp, luận án của NCS. Nguyễn Ngọc Phương Thư vượt trội nhờ:

• Sử dụng đồng bộ hai chuẩn vàng kỹ thuật cao: Đa ký giấc ngủ PSG Somnolab 2 và Theo dõi huyết áp liên tục HALT 24 giờ Spacelab.
• Thiết kế theo dõi dọc chặt chẽ qua 5 mốc thời gian trong 12 tháng (T0, T1, T2, T3, T4), giám sát tuân thủ CPAP qua dữ liệu thẻ nhớ thực tế (Smart Card Data).

So sánh Phương pháp luận:

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa thống kê mạnh mẽ nhất là gì?

Phát hiện ấn tượng nhất là mức độ hạ áp của CPAP diễn ra mạnh mẽ và rõ rệt nhất trên huyết áp ban đêm so với ban ngày, đồng thời tái lập tỷ lệ trũng huyết áp sinh lý ở nhóm THA kháng trị có tỷ lệ non-dipper chiếm ưu thế ban đầu. Điều này chứng minh tác động điều chỉnh huyết động học trực tiếp của áp lực dương trong thời gian người bệnh ngủ, thời điểm mà thuốc hạ áp đường uống thông thường thường bị suy giảm nồng độ đáy (trough concentration).

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết từng bước: từ tiêu chuẩn sàng lọc bảng câu hỏi Epworth, tiêu chí chấm điểm các kênh đa ký giấc ngủ theo AASM 2009, quy trình đo và cài đặt máy Spacelab HALT 24 giờ, cho đến phác đồ lựa chọn mặt nạ và chuẩn độ áp lực máy CPAP (Resmed/Philips) cùng các tiêu chuẩn định lượng biến số thống kê trong các mô hình hồi quy.

5. Lộ trình phát triển nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Lộ trình hướng đến xây dựng Mạng lưới Đăng ký Quốc gia về Hội chứng Chuyển hóa - Tim mạch - Giấc ngủ; triển khai các nghiên cứu dịch tễ học bộ gen (Genomics) nhằm xác định các biến thể gen mẫn cảm với NTKNDTN ở người Việt Nam; và ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích tín hiệu âm thanh ngáy và sóng điện não nhằm cá thể hóa áp lực điều trị CPAP theo thời gian thực.

Kết luận

1. Luận án khẳng định tần suất mắc NTKNDTN ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm buồn ngủ ban ngày tại Việt Nam chiếm tỷ lệ vượt trội, củng cố vị trí của NTKNDTN như một bệnh đồng mắc nguy cơ hàng đầu cần sàng lọc bắt buộc.
2. Xác lập thành công mô hình hồi quy dự báo nguy cơ NTKNDTN dựa trên các chỉ số nhân trắc học và lâm sàng dễ tiếp cận (Chu vi vòng cổ, BMI, điểm Epworth, phân độ Mallampati và tiền sử ngáy/ngưng thở).
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc về hiệu quả của liệu pháp CPAP sau 12 tháng theo dõi dọc trong việc hạ có ý nghĩa thống kê HATT, HATTr ban đêm, ban ngày và 24 giờ.
4. Chứng minh khả năng của CPAP trong việc chuyển đổi cấu trúc huyết áp nguy cơ cao "không trũng ban đêm" (non-dipping) trở về hình thái trũng sinh lý, giúp bảo vệ cơ quan đích tim mạch.
5. Tạo bước đột phá phương pháp luận tại Việt Nam qua việc kết hợp chuẩn hóa giữa Đa ký giấc ngủ Somnolab 2 và Theo dõi huyết áp liên tục 24 giờ Spacelab.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu ứng dụng quan trọng: Thử nghiệm can thiệp đa trung tâm trên THA kháng trị, nghiên cứu dấu ấn sinh học nội mạc phân tử và xây dựng chính sách bảo hiểm y tế chi trả cho thiết bị y học giấc ngủ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. TỔNG QUAN VỀ NGƯNG THỞ KHI NGỦ DO TẮC NGHẼN (NTKNDTN) Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (NTKNDTN) là một rối loạn được đặc trưng bởi những đợt ngưng hoặc giảm thở kéo dài từ 10 giây trở lên, lặp đi lặp lại trong lúc ngủ mặc dù các cơ hô hấp đã gắng sức [29] [108]. Ngưng thở và giảm thở có thể cùng xảy ra trong khi ngủ nhưng thuật ngữ “ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn” được sử dụng chung thay cho thuật ngữ cũ trước đây là “ngưng-giảm thở khi ngủ do tắc nghẽn” [108]. “Hội chứng NTKNDTN” là thuật ngữ dùng để chỉ sự kết hợp của NTKNDTN và triệu chứng buồn ngủ quá mức vào ban ngày [29] [108].

Dịch tễ học NTKNDTN là một tình trạng rối loạn nhịp thở khi ngủ thường gặp nhất. Ước tính khoảng 26% người lớn có nguy cơ cao bị NTKNDTN [29]. Các nghiên cứu dịch tễ tại Hoa Kỳ vào những năm 1990 trên dân số da trắng từ 30 đến 60 tuổi cho thấy tần suất NTKNDTN (dựa trên chỉ số AHI ≥ 5) là 24% ở nam và 9% ở nữ [29]. Nếu dùng tiêu chuẩn chẩn đoán là chỉ số AHI ≥ 5 kèm chứng buồn ngủ vào ban ngày (còn gọi là hội chứng NTKNDTN) thì tỷ lệ bệnh ở nam và nữ lần lượt là 4% và 2% [29] [108].

Tại Việt Nam, chưa có các nghiên cứu trên dân số chung. Theo Nguyễn Xuân Bích Huyên nghiên cứu trên 263 bệnh nhân Việt Nam đến khám tại bệnh viện Chợ Rẫy vì ngáy và ngộp thở trong đêm thì tỷ lệ NTKNDTN là 87,1% [5]. Các yếu tố nguy cơ [29] Có nhiều yếu tố nguy cơ của NTKNDTN. Các yếu tố nguy cơ chính được trình bày trong bảng 1.1 với béo phì và bất thường sọ mặt là thường gặp nhất.

Yếu tố nguy cơ càng nhiều, khả năng bị NTKNDTN càng cao. Các yếu tố nguy cơ chính của NTKNDTN “Nguồn: Camey PR, 2005” [29] Yếu tố nguy cơ Cơ chế có thể Béo phì Tích tụ mỡ quanh đường hô hấp trên Bất thường sọ mặt và Hàm trên bất thường hay kích thước xương hàm mô mềm đường hô hấp dưới ngắn, phì đại amiđan… làm hẹp lòng đường trên hô hấp Thuốc lá Gây viêm và phù nề đường hô hấp Tuổi cao Giảm hoạt tính cơ làm giãn đường hô hấp Rượu Giảm hoạt tính cơ làm giãn đường hô hấp Nam giới Testosterone làm giảm hoạt tính cơ làm giãn đường hô hấp 1. Sinh lý bệnh [29] NTKNDTN xảy ra là do tăng sức cản đường hô hấp trên tại một hoặc nhiều vị trí của đường hô hấp. Vị trí hẹp có thể là ở mũi, vùng hầu hoặc ít gặp hơn là vùng đáy lưỡi.

Các yếu tố chính góp phần vào bệnh sinh của NTKNDTN được đề cập chi tiết ở bên dưới. Vai trò của đường dẫn khí trên trong bệnh sinh của NTKNDTN [29] Cấu trúc đường dẫn khí trên của người khá phức tạp để có thể đảm nhận nhiều chức năng quan trọng gồm nuốt, nói và thở. Đường dẫn khí trên ở người thường không có các cấu trúc xương hoặc sụn nâng đỡ, nhất là vùng hầu nên dễ bị xẹp và tắc nghẽn trong khi ngủ. 6 Ngoài ra, do không phải là một cấu trúc cứng nên đường kính đường hô hấp vùng hầu còn tùy thuộc vào sự cân bằng giữa các lực làm giãn và xẹp đường hô hấp trên.

Lực làm giãn đường hô hấp vùng hầu chủ yếu là do sự co của các cơ vùng hầu (cơ cằm lưỡi, cơ căng màn hầu…), giúp đường hô hấp mở rộng. Lực làm xẹp đường hô hấp trên chủ yếu là do cơ hoành và hoạt động của các cơ làm giãn nỡ lồng ngực thì hít vào. Mất cân bằng giữa các lực này sẽ gây hẹp đường hô hấp trên. Khi ngủ, lực làm giãn đường hô hấp trên của các cơ vùng hầu yếu hơn cơ hoành.

Các cơ cằm-lưỡi và cằm-móng bị ảnh hưởng nhiều nhất, có hoạt tính bất thường ở người NTKNDTN, với tăng co vào ban ngày và giảm co khi ngủ. Sự thay đổi sinh lý này gây ra bất thường sức cản đường thở trên thì hít vào trong khi ngủ, làm hẹp đường hô hấp một phần hoặc hoàn toàn. Nếu kèm theo các bất thường khác về giải phẫu, sinh lý hoặc thần kinh của đường dẫn khí trên sẽ làm giảm thêm kích thước đường dẫn khí trên, gây xẹp đường hô hấp trong lúc ngủ. Vai trò của các yếu tố thuộc về xương trong bệnh sinh của NTKNDTN [29] Bất thường của các yếu tố thuộc về xương góp phần quan trọng trong bệnh sinh NTKNDTN do làm đường hô hấp hẹp nhiều hơn.

Thường gặp nhất là bất thường xương hàm dưới. Vị trí tương đối của xương hàm dưới so với xương hàm trên quyết định mức độ nhô ra sau của lưỡi. Do cơ cằm lưỡi bám vào xương hàm dưới nên khi có bất thường xương hàm dưới như hàm đưa ra sau hoặc hàm nhỏ làm tăng nguy cơ tắc nghẽn vùng hạ hầu. Vị trí của xương móng cũng là một yếu tố nguy cơ của NTKNDTN nếu nằm thấp xuống phía dưới.

Xương móng được xem là mỏ neo trung tâm của các cơ lưỡi và quyết định phần nào vị trí của lưỡi. Xương móng ở người NTKNDTN bị kéo thấp xuống phía dưới so với người bình thường. Điều này thường kèm theo sự di chuyển xuống dưới của lưỡi vào vùng hạ hầu, gây xẹp đường hô hấp. Vai trò của các yếu tố thuộc về mô mềm trong bệnh sinh của NTKNDTN [29] Mô mềm của vùng hầu họng (amiđan, thành bên của hầu, lưỡi gà, khẩu cái mềm và lưỡi) cũng góp phần làm hẹp đường hô hấp trên.

Phì đại lưỡi và khẩu cái mềm làm hẹp đường hô hấp ở mặt phẳng trước-sau, trong khi dày thành bên vùng hầu làm hẹp đường hô hấp ở mặt phẳng ngang. Hình ảnh trên chụp cắt lớp điện toán và cộng hưởng từ cho thấy dày thành bên vùng hầu là vị trí chính của hẹp đường hô hấp. Thông khí áp lực dương liên tục, giảm cân hoặc chỉnh hình hàm dưới giúp làm tăng kích thước vùng hầu bên. Triệu chứng cơ năng [29] [108] 1.

Các triệu chứng ban đêm Triệu chứng thường gặp của NTKNDTN là ngáy, thở hổn hển và ngưng thở về đêm. Các triệu chứng ban đêm đặc hiệu cho NTKNDTN hơn là triệu chứng ban ngày, bởi vì buồn ngủ ban ngày quá mức là hậu quả của rối loạn giấc ngủ do nhiều nguyên nhân khác nhau. Bệnh nhân NTKNDTN có thể than phiền mệt, muốn ngủ, ngủ gà, ngủ gật hơn là buồn ngủ ban ngày. Khoảng một nửa người bệnh NTKNDTN cảm nhận họ không nằm yên trong lúc ngủ và vã mồ hôi, thường ở cổ và vùng ngực trên.

Các triệu chứng này thường là do người bệnh gắng sức thở trong những đợt tắc nghẽn đường hô hấp trên. Bạn ngủ chung giường luôn than phiền về cử động quá mức của người bệnh trong lúc ngủ và đôi khi làm tổn thương người ngủ chung. Ngoài ra, người bệnh có thể có tiểu đêm nhiều lần, có các triệu chứng của trào ngược dạ dày-thực quản, khô miệng, chảy nước dãi và nghiến răng về đêm. Các triệu chứng ban ngày Buồn ngủ hoặc mệt mỏi ban ngày là than phiền thường gặp nhất.

Người bệnh có thể than phiền bị nhức đầu buổi sáng hoặc ban đêm. Một bảng câu hỏi đơn giản - thang đo Epworth, là một công cụ tầm soát nhanh để phát hiện 8 triệu chứng buồn ngủ ban ngày của người bệnh. Trong lúc phỏng vấn bảng câu hỏi này, sự tham gia của người ngủ chung với người bệnh hoặc thành viên trong gia đình là cần thiết. Thang đo này gồm tám tình huống (bảng 1.

Mỗi tình huống được cho điểm từ 0 đến 3, với 0 điểm là không buồn ngủ; 1 điểm là ngủ gà mức độ nhẹ; 2 điểm là ngủ gà mức độ trung bình và 3 điểm là ngủ gà mức độ nặng. Khi Epworth > 10 điểm, gợi ý người bệnh có buồn ngủ ban ngày nhiều. Ngưỡng này có được từ một nghiên cứu quan sát trên 180 người lớn. Thang đo Epworth có điểm tổng cộng từ 0 đến 24 điểm, với số điểm càng cao thì mức độ ngủ gà càng nhiều.

Thang đo Epworth để phát hiện triệu chứng buồn ngủ ban ngày quá mức “Nguồn: Meir HK, 2017” [108] TÌNH HUỐNG 0 1 2 3 Ngồi đọc sách Ngồi xem truyền hình Ngồi yên ở một nơi công cộng (xem phim, kịch, phòng họp) Làm khách trong một chiếc xe hơi (hoặc xe bus, xe đò, xe tốc hành) chạy liên tục trong vòng hơn 1 giờ Nằm nghỉ buổi trưa khi hoàn cảnh cho phép Ngồi nói chuyện với người khác Ngồi yên sau bữa ăn trưa (không uống rượu bia) Ngồi lái xe khi xe hơi ngừng trong vài phút trên đường (đèn đỏ, kẹt xe) Tổng điểm: .điểm Tất cả các triệu chứng trên hiếm khi xảy ra trên cùng một người bệnh và độ đặc hiệu còn kém. Các triệu chứng này cũng trùng lấp với nhiều rối loạn khác như trầm cảm hoặc suy giáp. 9 Các triệu chứng gợi ý cho NTKNDTN được thể hiện trong bảng 1. Các triệu chứng gợi ý cho NTKNDTN “Nguồn: Camey PR, 2005” [29] - Buồn ngủ vào ban ngày - Béo phì - Không cảm thấy sảng khoái sau khi ngủ dậy - Chu vi vòng cổ to - Ngưng thở (được người ngủ chung nhận thấy) - Tăng huyết áp - Thức giấc vì nghẹt thở - Tăng khí carbonic trong máu - Thao thức suốt đêm - Bệnh lý tim mạch - Buồn ngủ vì thức giấc thường xuyên suốt - Bệnh lý mạch máu não đêm - Rối loạn nhịp tim - Giảm tập trung - Hẹp đường hô hấp trên - Nhận thức kém - Tăng áp phổi - Thay đổi tính tình - Đa hồng cầu - Nhức đầu vào buổi sáng - Trào ngược dạ dày-thực quản - Giấc mơ lạ kỳ, gây lo sợ 1.

Triệu chứng thực thể [108] Thăm khám thực thể cẩn thận là cần thiết để đánh giá người bệnh NTKNDTN. Nên tầm soát các bệnh kèm theo khác như THA và suy tim. - Béo phì và tăng chu vi vòng cổ: Nên đo chiều cao, cân nặng, chỉ số khối cơ thể và chu vi vòng cổ của người bệnh. Chu vi vòng cổ trên 43 cm ở nam và trên 41 cm ở nữ được xem là có nguy cơ cao bị NTKNDTN [108].

- Khám đường hô hấp trên: Mục đích khám đường hô hấp trên là nhận dạng các cấu trúc hoặc bất thường làm hẹp đường hô hấp trên và tăng sức cản đường thở trong lúc ngủ. Một vài dấu hiệu gợi ý cho NTKNDTN là hàm dưới đưa ra sau, vẹo vách ngăn, cánh mũi xẹp (hình 1.1)… Nên khám ở cả hai tư thế ngồi và nằm ngửa vì nằm ngửa phản ánh tốt hơn giải phẫu đường hô hấp trong lúc ngủ.