Tác Động Của Tâm Lý Đám Đông Đến Quyết Định Của Nhà Đầu Tư Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Tác động của tâm lý đám đông đến quyết định đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam, phân tích sâu sắc từ khóa luận của Nguyễn Đình Chương và Đỗ Thị Hà Thương.

• Tác giả: Nguyễn Đình Chương
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Thị Hà Thương
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Tâm Lý Đám Đông Đến Quyết Định Của Nhà Đầu Tư Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu chi tiết
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 1.4.1. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4.2. Đối tượng nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp định tính
• 1.5.2. Phương pháp định lượng
• 1.5.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa và ứng dụng của nghiên cứu
• 1.7. Kết cấu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• 2.1. Bối cảnh ra đời của tài chính học hành vi
• 2.2. Lý thuyết hữu dụng kỳ vọng
• 2.3. Lý thuyết thị trường hiệu quả
• 2.4. Lý thuyết triển vọng
• 2.5. Khái niệm tâm lý đám đông
• 2.6. Đặc điểm của tâm lý đám đông
• 2.7. Phân loại tâm lý đám đông
• 2.8. Nguyên nhân tâm lý đám đông
• 2.9. Các công trình nghiên cứu có liên quan
• 2.9.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2.9.2. Các nghiên cứu trong nước
• 2.9.3. Thảo luận các nghiên cứu trước đây và khoảng trống nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.1. Mô hình Chang, Cheng, Khorana (2000)
• 3.2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.3.2. Phương pháp định lượng
• 3.3.3. Mẫu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tâm lý đám đông trên TTCK Việt Nam
• 4.1.1. Thời gian hình thành và phát triển của TTCK Việt Nam
• 4.1.2. TTCK Việt Nam trong giai đoạn trước khủng hoảng 2008
• 4.1.3. TTCK Việt Nam giai đoạn sau khủng hoảng tài chính 2008 đến nay
• 4.1.4. Biểu hiện tâm lý đám đông trên TTCK Việt Nam
• 4.1.5. Cơ sở tại ra tâm lý bầy đàn trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• 4.2. Kết quả nghiên cứu từ khảo sát, điều tra bằng bảng hỏi
• 4.3. Kết quả thống kê mô tả dữ liệu
• 4.4. Kết quả hồi quy
• 4.4.1. Sự tồn tại của tâm lý đám đông trên thị trường chung
• 4.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Hàm ý chính sách
• 5.1.1. Hệ thống pháp luật cần được cải thiện để tăng tính pháp lý bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ trên thị trường
• 5.1.2. Minh bạch hệ thống công bố thông tin của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn
• 5.1.3. Tiếp tục xây dựng phát triển thêm những sản phẩm trên thị trường giúp nhà đầu tư có thể giảm thiểu rủi ro đến mức thấp nhất
• 5.1.4. Cải thiện tâm lý giao dịch và kiến thức về thị trường tài chính nói chung và thị trường chứng khoán nói riêng cho nhà đầu tư cá nhân
• 5.2. Những hạn chế của nghiên cứu và gợi ý hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Danh mục cổ phiếu được chọn trong mẫu nghiên cứu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tâm Lý Đám Đông Trong Đầu Tư Chứng Khoán

Tâm lý đám đông là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ phân tích cách mà tâm lý đám đông tác động đến hành vi của nhà đầu tư, từ đó giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố tâm lý trong đầu tư. Tâm lý đám đông không chỉ đơn thuần là sự ảnh hưởng của nhóm mà còn liên quan đến các yếu tố như thông tin bất cân xứng và hành vi bầy đàn.

1.1. Khái Niệm Tâm Lý Đám Đông Trong Đầu Tư

Tâm lý đám đông trong đầu tư được định nghĩa là hành vi của các nhà đầu tư khi họ bị ảnh hưởng bởi hành động của những người khác. Điều này dẫn đến việc ra quyết định không dựa trên phân tích cá nhân mà theo xu hướng chung của thị trường.

1.2. Tác Động Của Tâm Lý Đám Đông Đến Quyết Định Đầu Tư

Tâm lý đám đông có thể dẫn đến các quyết định đầu tư sai lầm, như việc mua vào khi giá tăng cao hoặc bán ra khi giá giảm mạnh. Những hành vi này thường xuất phát từ sự thiếu thông tin và sự không chắc chắn trong thị trường.

II. Vấn Đề Tâm Lý Đám Đông Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến tâm lý đám đông. Việc thiếu thông tin và sự minh bạch trong giao dịch đã tạo điều kiện cho tâm lý bầy đàn phát triển. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyết định của nhà đầu tư mà còn làm gia tăng rủi ro trên thị trường.

2.1. Nguyên Nhân Hình Thành Tâm Lý Đám Đông

Tâm lý đám đông hình thành từ nhiều nguyên nhân, bao gồm sự thiếu hụt thông tin, sự không chắc chắn trong quyết định đầu tư và ảnh hưởng từ các nhà đầu tư khác. Những yếu tố này tạo ra một môi trường dễ bị tác động bởi tâm lý bầy đàn.

2.2. Hệ Lụy Của Tâm Lý Đám Đông Đến Thị Trường

Hệ lụy của tâm lý đám đông có thể dẫn đến sự biến động lớn trong giá cổ phiếu, tạo ra các bong bóng tài chính và cuối cùng là khủng hoảng thị trường. Những hiện tượng này đã xảy ra trong quá khứ và có thể tái diễn nếu không có biện pháp kiểm soát.

III. Phương Pháp Giảm Thiểu Tác Động Của Tâm Lý Đám Đông

Để giảm thiểu tác động của tâm lý đám đông, các nhà đầu tư cần áp dụng những phương pháp và chiến lược đầu tư hợp lý. Việc nâng cao nhận thức và kiến thức về thị trường cũng như việc sử dụng các công cụ phân tích có thể giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định chính xác hơn.

3.1. Nâng Cao Kiến Thức Đầu Tư

Nhà đầu tư cần trang bị cho mình kiến thức vững vàng về thị trường chứng khoán và các yếu tố ảnh hưởng đến giá cổ phiếu. Việc này giúp họ tự tin hơn trong việc ra quyết định mà không bị ảnh hưởng bởi tâm lý đám đông.

3.2. Sử Dụng Công Cụ Phân Tích

Sử dụng các công cụ phân tích kỹ thuật và cơ bản có thể giúp nhà đầu tư đánh giá đúng giá trị của cổ phiếu. Điều này giúp họ tránh được những quyết định sai lầm do bị ảnh hưởng bởi tâm lý bầy đàn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Tâm Lý Đám Đông

Nghiên cứu về tâm lý đám đông không chỉ mang lại kiến thức lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn đầu tư. Các nhà đầu tư có thể học hỏi từ những sai lầm trong quá khứ để cải thiện chiến lược đầu tư của mình.

4.1. Bài Học Từ Các Cuộc Khủng Hoảng

Các cuộc khủng hoảng tài chính trong quá khứ đã chỉ ra rằng tâm lý đám đông có thể dẫn đến những quyết định đầu tư sai lầm. Nhà đầu tư cần học hỏi từ những bài học này để tránh lặp lại sai lầm.

4.2. Chiến Lược Đầu Tư Bền Vững

Áp dụng các chiến lược đầu tư bền vững, như đầu tư dài hạn và phân bổ tài sản hợp lý, có thể giúp nhà đầu tư giảm thiểu rủi ro và tránh bị ảnh hưởng bởi tâm lý đám đông.

V. Kết Luận Về Tâm Lý Đám Đông Trong Đầu Tư Chứng Khoán

Tâm lý đám đông là một yếu tố không thể xem nhẹ trong quyết định đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Việc hiểu rõ về tâm lý này và áp dụng các biện pháp giảm thiểu tác động của nó sẽ giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định chính xác hơn và tăng cường hiệu quả đầu tư.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tâm Lý Đám Đông

Nghiên cứu về tâm lý đám đông sẽ tiếp tục là một lĩnh vực quan trọng trong tài chính hành vi. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến tâm lý này để có những giải pháp hiệu quả hơn.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách Đầu Tư

Các cơ quan quản lý cần có những chính sách nhằm nâng cao tính minh bạch và cung cấp thông tin đầy đủ cho nhà đầu tư. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tác động của tâm lý đám đông và tạo ra một môi trường đầu tư an toàn hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hiện tượng tâm lý đám đông (hay hành vi bầy đàn) là một trạng thái tâm lý xã hội đã tồn tại lâu đời và chi phối sâu sắc đến quá trình đưa ra quyết định của các cá nhân trong đời sống. Trong lĩnh vực tài chính và thị trường chứng khoán, hành vi này xuất hiện phổ biến khi các cá nhân từ bỏ nhận định, phân tích độc lập để hành động rập khuôn theo số đông hoặc bắt chước hành vi của các nhà đầu tư khác. Thực tiễn lịch sử thị trường tài chính quốc tế đã ghi nhận nhiều cuộc khủng hoảng và bong bóng đầu cơ bắt nguồn từ tâm lý đám đông, tiêu biểu như hội chứng hoa tulip tại Hà Lan năm 1634, bong bóng biển Nam (South Seas) tại Anh năm 1720, hay cuộc khủng hoảng bong bóng cổ phiếu công nghệ Dot-com vào năm 2000 tại Mỹ.

Đối với thị trường chứng khoán Việt Nam, trải qua gần 20 năm hình thành và phát triển (kể từ năm 2000 đến thời điểm nghiên cứu năm 2019), quy mô thị trường còn tương đối non trẻ so với các thị trường phát triển như Mỹ, Nhật Bản hay Hồng Kông. Khung khổ pháp lý và cơ chế giám sát còn những điểm hạn chế nhất định, dẫn đến tình trạng bất cân xứng thông tin diễn ra tương đối phổ biến. Trong điều kiện thiếu hụt các nguồn thông tin minh bạch, đáng tin cậy, các nhà đầu tư cá nhân thường có xu hướng quan sát và sao chép hành động mua bán của các chủ thể khác nhằm tiết kiệm thời gian phân tích và tìm kiếm cảm giác an toàn. Hành vi này khiến giá cả cổ phiếu dễ bị đẩy lệch khỏi giá trị thực, làm gia tăng rủi ro biến động bất thường và hình thành các bong bóng tài sản. Xuất phát từ bối cảnh thực tiễn đó, tác giả Nguyễn Đình Chương đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh nhằm phân tích và kiểm định thực nghiệm hiện tượng này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được phân định cụ thể như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu tác động của tâm lý đám đông đến hành vi của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn từ tháng 01/2016 đến tháng 07/2019 trên sàn giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HoSE); từ đó sử dụng các phương pháp và mô hình nghiên cứu phù hợp để kiểm định hành vi bầy đàn.
• Mục tiêu chi tiết:
  1. Tìm hiểu tâm lý đám đông, đặc điểm và các cách phân loại đám đông.
  2. Phân tích tác động của tâm lý đám đông trên sàn giao dịch chứng khoán HoSE đến quyết định của nhà đầu tư trong giai đoạn 1/2016 – 7/2019.
  3. Kiểm định sự tồn tại của tâm lý đám đông trên HoSE.
  4. Kiến nghị các giải pháp giúp giảm thiểu tâm lý đám đông trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được tác giả xác lập bao gồm:

• Câu hỏi 1: Tâm lý đám đông là gì và tác động của nó đến quyết định của các nhà đầu tư như thế nào?
• Câu hỏi 2: Nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng tâm lý đám đông trên thị trường chứng khoán?
• Câu hỏi 3: Phương pháp nào để kiểm định sự tồn tại của tâm lý đám đông trên HoSE?
• Câu hỏi 4: Những giải pháp, kiến nghị để giảm thiểu tâm lý đám đông trên thị trường chứng khoán?

Về phạm vi và đối tượng nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của tâm lý đám đông đến quyết định giao dịch của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu tập trung vào Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HoSE), cụ thể là các cổ phiếu thành phần thuộc rổ chỉ số VN30 – nhóm cổ phiếu đại diện cho các doanh nghiệp đầu ngành có quy mô vốn hóa và thanh khoản cao nhất thị trường.
• Phạm vi thời gian: Chuỗi dữ liệu giao dịch theo ngày được thu thập liên tục trong khoảng thời gian từ ngày 01/01/2016 đến ngày 31/07/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về mặt lý thuyết, nghiên cứu đặt nền tảng trên sự phát triển của trường phái tài chính học hành vi (Behavioral Finance) trong thế đối trọng với lý thuyết tài chính truyền thống:

• Lý thuyết hữu dụng kỳ vọng (Expected Utility Theory) do John Von Neumann và Oskar Morgenstern đề xuất, dựa trên giả định con người luôn hành động duy lý nhằm tối đa hóa mức hữu dụng trong điều kiện rủi ro.
• Lý thuyết thị trường hiệu quả (Efficient Market Hypothesis - EMH) do Eugene Fama xây dựng vào thập niên 1960 với ba cấp độ: dạng yếu (weak form), dạng vừa (semi-strong form) và dạng mạnh (strong form), giả định rằng giá cả chứng khoán luôn phản ánh tức thời, đầy đủ mọi thông tin sẵn có thông qua cơ chế tự điều chỉnh của hoạt động kinh doanh chênh lệch giá.
• Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory) của Daniel Kahneman và Amos Tversky (1979), giải thích việc con người thường vi phạm tính duy lý dưới tác động của tâm lý và cảm xúc; sự mất mát mang lại cảm giác tiêu cực nặng nề hơn so với niềm vui có được từ một khoản lợi nhuận cùng quy mô, dẫn đến hành vi e ngại rủi ro khi có lãi nhưng lại có xu hướng liều lĩnh tìm kiếm rủi ro khi đối mặt với thua lỗ.

Khóa luận hệ thống hóa các nguyên nhân dẫn đến hành vi đám đông thông qua mô hình các dạng hành vi lệch lạc của Montier (2007) dựa trên nghiên cứu của Hirshleifer (2001), phân thành 4 nhóm chính:

1. Nhóm tự lừa dối (Self Deception): Quá lạc quan (Overoptimism), quá tự tin (Overconfident), lệch lạc tự quy kết (Self Attribution Bias), lệch lạc nhận thức muộn (Hindsight Bias), lệch lạc tự xác nhận (Confirmation Bias), sự không hòa hợp về nhận thức (Cognitive Dissonance), và lệch lạc do bảo thủ (Conservatism Bias).
2. Quá trình đơn giản hóa tự nghiệm (Heuristic Simplification): Tính đại diện (Representativeness), tính khuôn mẫu (Framing), sự neo đậu/nổi bật (Anchoring/Salience), lệch lạc sẵn có, và ngại thua lỗ (Loss Aversion).
3. Cảm xúc (Emotion): Tự kiểm soát, ác cảm mơ hồ (Ambiguity Aversion), và thuyết tiếc nuối (Regret Theory).
4. Tương tác xã hội (Social Interaction): Sự bắt chước (Imitation), sự lây lan (Contagion), bầy đàn (Herding), theo dòng chảy (Cascades), và cạnh tranh.

Bên cạnh đó, tác giả phân tích khái niệm đám đông từ góc độ tâm lý học của Gustave Le Bon với bốn đặc tính: tính bốc đồng/dễ bị kích động; tính dễ bị ám thị và cả tin; sự thái quá và phiến diện của tình cảm; tính bất khoan dung, độc đoán và bảo thủ. Về mặt phân loại, nghiên cứu dẫn xuất cách phân chia của Bikhchandani & Sharma (2001) gồm 3 loại: hành vi bầy đàn theo thông tin, hành vi bầy đàn theo danh tiếng, và hành vi bầy đàn theo thù lao. Đồng thời, 5 nguyên nhân gây ra tình trạng bất cân xứng thông tin trên thị trường chứng khoán Việt Nam được làm rõ: doanh nghiệp niêm yết không chủ động công bố thông tin ngoài quy định bắt buộc; sự thiếu bình đẳng giữa nhà đầu tư cá nhân và tổ chức; hiện tượng rò rỉ thông tin nội bộ; phương tiện truyền thông đưa tin sai lệch hoặc giật gân; và rủi ro đạo đức đi kèm hành vi thao túng, làm giá.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp cả phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Thu thập, tổng hợp các công trình lý thuyết và thực nghiệm; tiến hành khảo sát điều tra thông qua bảng hỏi đối với các nhà đầu tư cá nhân nhằm thu thập dữ liệu về đặc điểm nhân khẩu học, kinh nghiệm giao dịch, cũng như mức độ ảnh hưởng của thông tin đến quyết định đầu tư.
• Phương pháp định lượng: Ứng dụng mô hình Chang, Cheng và Khorana (CCK, 2000) – phương pháp tiếp cận gián tiếp thông qua việc đo lường độ phân tán lợi nhuận của các cổ phiếu riêng lẻ so với lợi nhuận danh mục thị trường. Khác với phương pháp CSSD của Christie & Huang (1995), mô hình CCK sử dụng chỉ số sai số chuẩn chéo tuyệt đối CSAD (Cross Sectional Absolute Standard Deviation):

$$CSAD_t = \frac{1}{N} \sum_{i=1}^{N} |R_{i,t} - R_{VN30,t}|$$

Trong đó:

• $N$: Số lượng cổ phiếu trong danh mục xem xét (rổ chỉ số VN30).
• $R_{i,t}$: Tỷ suất sinh lời của cổ phiếu $i$ tại ngày $t$, tính theo công thức: $R_{i,t} = \ln(P_{i,t}) - \ln(P_{i,t-1})$.
• $R_{VN30,t}$: Tỷ suất sinh lời của chỉ số thị trường VN30 tại ngày $t$, tính theo công thức: $R_{VN30,t} = \ln(VN30_t) - \ln(VN30_{t-1})$.

Phương trình hồi quy kiểm định CCK có dạng:

$$CSAD_t = \alpha + \beta_1 |R_{VN30,t}| + \beta_2 (R_{VN30,t})^2 + u_t$$

Trong đó:

• $|R_{VN30,t}|$: Giá trị tuyệt đối tỷ suất sinh lời của thị trường VN30 tại ngày $t$.
• $(R_{VN30,t})^2$: Bình phương tỷ suất sinh lời của thị trường VN30 tại ngày $t$.
• $u_t$: Sai số ngẫu nhiên của mô hình.

Nhằm xử lý hiện tượng tự tương quan thường gặp trong chuỗi dữ liệu tài chính, tác giả đưa thêm các biến trễ của $CSAD$ vào mô hình hồi quy. Kỹ thuật ước lượng sử dụng phương pháp bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS) kết hợp kiểm định sai số chuẩn vững White, cùng mô hình GARCH(1,1) để kiểm soát hiện tượng phương sai thay đổi có điều kiện.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu:

• Dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu chuỗi thời gian giá đóng cửa điều chỉnh theo ngày của chỉ số VN30 và 30 cổ phiếu thành phần trong rổ VN30 niêm yết trên sàn HoSE trong giai đoạn 01/01/2016 – 31/07/2019.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập từ bảng câu hỏi khảo sát nhà đầu tư cá nhân trên thị trường.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về nghiên cứu

Chương đầu tiên thiết lập bức tranh tổng thể về đề tài nghiên cứu. Tác giả trình bày tính cấp thiết xuất phát từ hiện trạng thị trường chứng khoán Việt Nam: một thị trường mới nổi với quy mô nhỏ, tỷ lệ tham gia của nhà đầu tư cá nhân cao nhưng thiếu kiến thức chuyên sâu và đối mặt với rào cản bất cân xứng thông tin. Chương này công bố chi tiết mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, 4 câu hỏi nghiên cứu làm kim chỉ nam, xác định phạm vi nghiên cứu (dữ liệu giá hàng ngày của rổ chỉ số VN30 từ tháng 1/2016 đến tháng 7/2019 tại sàn HoSE), đối tượng nghiên cứu, phương pháp luận kết hợp định tính - định lượng, ý nghĩa ứng dụng thực tiễn và kết cấu 5 chương của khóa luận.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu có liên quan

Chương 2 cung cấp nền tảng học thuật chuyên sâu về tài chính hành vi. Nội dung khởi đầu bằng việc phân tích bối cảnh ra đời của tài chính hành vi từ công trình của Gabriel Tarde (1890) đến nghiên cứu nền tảng về lý thuyết triển vọng của Kahneman & Tversky (1979), chỉ ra sự bất cập của các giả định duy lý trong lý thuyết hữu dụng kỳ vọng và lý thuyết thị trường hiệu quả của Fama. Tác giả phân tích chi tiết các hội chứng tâm lý dẫn đến sai lầm đầu tư như tính toán bất hợp lý, sự tự tin thái quá, tính bảo thủ, sự phụ thuộc vào kinh nghiệm và hiệu ứng vị thế ngược (bán sớm cổ phiếu lãi, giữ quá lâu cổ phiếu lỗ).

Hệ thống lý thuyết về tâm lý đám đông được phân tích qua định nghĩa của Gustave Le Bon, Banerjee (1992), Bikhchandani & Sharma (2000), cùng 4 đặc điểm cốt lõi của đám đông và 3 hình thức bầy đàn (theo thông tin, danh tiếng, thù lao). Vấn đề bất cân xứng thông tin được mổ xẻ qua 5 nguyên nhân thực tế tại thị trường Việt Nam. Phần cuối chương dành cho việc tổng thuật các nghiên cứu nước ngoài tiêu biểu (Lakonishok et al., 1992; Christie & Huang, 1995; Wermers, 1999; Chang, Cheng, Khorana, 2000; Bikhchandani, 2000; Hwang & Salmon, 2004, 2011; Richard Thaler) và các luận văn, luận án trong nước (Phạm Thị Phương Loan, 2011; Nguyễn Cao Vệ, 2009; Nguyễn Thị Thúy Lan, 2012; Nguyễn Đức Hiển, 2012; Lâm Thị Trúc Quyên, 2016). Từ việc thảo luận các công trình này, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu: các nghiên cứu trước chủ yếu dừng lại ở giai đoạn 2007 – 2012 sau khủng hoảng tài chính toàn cầu khi thị trường suy giảm và thanh khoản đóng băng; chưa có nghiên cứu khảo sát giai đoạn thị trường tăng trưởng mạnh mẽ, tái lập và vượt đỉnh lịch sử 1.200 điểm vào cuối năm 2017 và đầu năm 2018.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu khoa học qua sơ đồ quy trình từ khảo lược lý thuyết, thiết kế mẫu, xử lý dữ liệu giá hàng ngày, chạy mô hình kiểm định giả thuyết đến đưa ra hàm ý khuyến nghị. Tác giả thiết lập mô hình kinh tế lượng thực nghiệm CCK (2000) cải tiến dựa trên biến phụ thuộc $CSAD_t$ và hai biến độc lập $|R_{VN30,t}|$, $(R_{VN30,t})^2$. Chương này định nghĩa toán học chính xác của các biến, cơ chế tính toán tỷ suất sinh lời theo logarit tự nhiên, và quy cách chọn mẫu gồm các cổ phiếu niêm yết thuộc rổ chỉ số VN30 trên HoSE tính đến giai đoạn tháng 8/2019. Tác giả cũng làm rõ quy trình hồi quy OLS kèm hiệu chỉnh White, phương thức bổ sung biến trễ để khắc phục tự tương quan của chuỗi thời gian tài chính, và kiểm tra tính phù hợp qua mô hình GARCH(1,1).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 mở đầu bằng việc điểm lại lịch sử phát triển của VN-Index và TTCK Việt Nam qua hai thời kỳ: trước khủng hoảng 2008 và giai đoạn sau khủng hoảng 2008 đến năm 2019, vạch rõ các biểu hiện thực tế cùng cơ sở tạo ra tâm lý bầy đàn tại Việt Nam. Tiếp đó, tác giả trình bày kết quả điều tra xã hội học từ bảng hỏi khảo sát về cơ cấu mẫu (trình độ học vấn, tỷ lệ giới tính, số năm kinh nghiệm đầu tư của các nhà đầu tư cá nhân) và xếp hạng các yếu tố tác động đến quyết định mua bán khi thị trường thiếu thông tin.

Về phân tích định lượng, chương cung cấp bảng thống kê mô tả lợi nhuận hàng ngày của thị trường trong giai đoạn 01/01/2016 – 31/07/2019, kết quả hồi quy mô hình CCK kiểm định sự tồn tại của tâm lý đám đông trên thị trường chung, bảng kết quả kiểm tra độ phù hợp của mô hình GARCH(1,1), và kiểm định hiện tượng tự tương quan. Trên cơ sở các hệ số ước lượng thu được, tác giả tiến hành thảo luận sâu về mối tương quan giữa sự phân tán tỷ suất lợi nhuận và mức độ biến động thị trường trong giai đoạn bùng nổ chỉ số.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương tổng kết đúc rút các kết quả đạt được từ phân tích lý thuyết và thực nghiệm, khẳng định vai trò chi phối của yếu tố tâm lý đối với các quyết định giao dịch trên sàn HoSE. Dựa trên các phát hiện thực tế, tác giả đề xuất 4 nhóm hàm ý chính sách và khuyến nghị thực tiễn nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của tâm lý đám đông. Chương kết thúc bằng việc nêu rõ các mặt hạn chế nội tại của đề tài về quy mô mẫu, khung thời gian khảo sát, đồng thời gợi mở các hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

Kết quả và đóng góp

Về mặt lý thuyết mô hình và giả thuyết kiểm định, nghiên cứu xác lập tiêu chí nhận diện tâm lý đám đông dựa trên dấu và ý nghĩa thống kê của hệ số hồi quy $\beta_2$ trong mô hình CCK (2000):

Tên biến trong mô hình	Ký hiệu toán học	Ý nghĩa kinh tế	Kỳ vọng dấu: Không tồn tại tâm lý đám đông	Kỳ vọng dấu: Tồn tại tâm lý đám đông
Mức sinh lời tuyệt đối của thị trường	$|R_{VN30,t}|$	Đo lường mức độ biến động tuyệt đối của chỉ số VN30	Dương ($+$)	Dương ($+$)
Bình phương mức sinh lời của thị trường	$(R_{VN30,t})^2$	Đo lường biến động thị trường ở mức độ lớn (tăng/giảm mạnh)	Dương ($+$) hoặc bằng 0 ($\beta_2 \ge 0$)	Âm ($-$) ($\beta_2 < 0$)

Theo lý thuyết định giá tài sản vốn (CAPM), khi mức sinh lời thị trường biến động mạnh, độ phân tán lợi nhuận giữa các cổ phiếu ($CSAD$) sẽ tăng tuyến tính với tỷ suất sinh lời tuyệt đối của thị trường. Ngược lại, nếu tâm lý bầy đàn xuất hiện, các nhà đầu tư sẽ phớt lờ nhận định riêng và đổ xô giao dịch theo xu hướng chung, làm cho lợi nhuận của các cổ phiếu riêng lẻ hội tụ về lợi nhuận thị trường. Khi đó, tốc độ tăng của $CSAD$ sẽ chậm lại hoặc suy giảm, khiến hệ số $\beta_2$ mang giá trị âm có ý nghĩa thống kê.

Kết quả thực nghiệm trên chuỗi dữ liệu giai đoạn 01/01/2016 – 31/07/2019 thông qua mô hình OLS và mô hình hiệu chỉnh phương sai GARCH(1,1) cùng dữ liệu khảo sát bảng hỏi cung cấp bằng chứng thực tế về mức độ chi phối của tâm lý bầy đàn trên sàn HoSE, đặc biệt trong các thời điểm thị trường có biến động lớn hoặc thiếu vắng các thông tin công bố chính thức.

Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp và hàm ý chính sách cụ thể:

1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật: Cải thiện và tăng cường tính pháp lý của khung quy định nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư nhỏ lẻ trên thị trường chứng khoán.
2. Nâng cao tính minh bạch thông tin: Chuẩn hóa và siết chặt hệ thống công bố thông tin bắt buộc đối với các doanh nghiệp niêm yết trên sàn HoSE, giảm thiểu tình trạng rò rỉ tin tức nội bộ và hạn chế thông tin sai lệch trên thị trường OTC và truyền thông.
3. Phát triển sản phẩm tài chính đa dạng: Tiếp tục nghiên cứu, xây dựng và đưa vào giao dịch thêm các công cụ phòng ngừa rủi ro (như chứng quyền có đảm bảo - Covered Warrant, các sản phẩm phái sinh) nhằm hỗ trợ nhà đầu tư phân tán rủi ro danh mục ở mức thấp nhất khi thị trường đảo chiều.
4. Nâng cao năng lực cho nhà đầu tư cá nhân: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền cải thiện kiến thức chuyên môn về phân tích tài chính - chứng khoán và kiểm soát tâm lý giao dịch, giúp nhà đầu tư cá nhân tự tin đưa ra quyết định độc lập, tránh bị dẫn dắt bởi tin đồn hay tâm lý đám đông.

Về mặt đóng góp khoa học: Khóa luận đã bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tài chính hành vi tại thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn thị trường hồi phục và tăng trưởng vượt đỉnh lịch sử 1.200 điểm (2016 – 2019). Đây là giai đoạn thị trường có đặc điểm thanh khoản và tâm lý hưng phấn hoàn toàn khác biệt so với giai đoạn khủng hoảng suy thoái 2007 – 2012 của các nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu của Phạm Thị Phương Loan, Nguyễn Thị Thúy Lan hay Nguyễn Đức Hiển).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế gắn liền với phạm vi và dữ liệu thực hiện:

• Giới hạn về mẫu nghiên cứu: Dữ liệu nghiên cứu định lượng mới chỉ tập trung vào rổ chỉ số VN30 niêm yết trên sàn HoSE. Mặc dù VN30 chiếm tỷ trọng vốn hóa và thanh khoản chi phối, mẫu này chưa phản ánh toàn diện hành vi đám đông trên toàn bộ các cổ phiếu có quy mô vừa và nhỏ (mid-cap, small-cap) trên HoSE cũng như trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) hay thị trường UPCoM.
• Giới hạn về khung thời gian: Chuỗi dữ liệu kết thúc vào ngày 31/07/2019, chưa bao quát được các biến động chu kỳ phức tạp ở các giai đoạn thị trường sau đó.
• Giới hạn về phân tích chi tiết trạng thái thị trường: Khóa luận tập trung kiểm định mô hình chung trên toàn giai đoạn, chưa đi sâu kiểm định tách biệt hành vi bầy đàn theo từng phiên thị trường tăng điểm (up-market) đối chiếu với phiên giảm điểm (down-market) ở các cấp độ phân vị biến động cực đoan.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả gợi mở:

• Mở rộng quy mô mẫu nghiên cứu sang toàn bộ các mã cổ phiếu niêm yết trên cả hai sàn HoSE và HNX, bao gồm các nhóm ngành có tính đầu cơ cao.
• Phân tách dữ liệu để kiểm định sự bất đối xứng của tâm lý bầy đàn trong hai trạng thái thị trường tăng giá và giảm giá mạnh, cũng như đo lường hành vi đám đông theo chu kỳ tuần hoặc tháng.
• Khảo sát sâu hơn mức độ ảnh hưởng của tâm lý bầy đàn theo từng nhóm nhà đầu tư (nhà đầu tư cá nhân trong nước so với nhà đầu tư tổ chức và khối ngoại).

Giá trị tham khảo

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Đình Chương mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế đầu tư: Tài liệu cung cấp tài liệu tham khảo hoàn chỉnh về cấu trúc khóa luận định lượng ứng dụng trong tài chính hành vi, từ việc tổng hợp cơ sở lý thuyết (EMH, lý thuyết triển vọng, các lệch lạc nhận thức của Hirshleifer và Montier) đến quy trình xây dựng mô hình kiểm định.
• Người nghiên cứu thực hiện đề tài kinh tế lượng tài chính: Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp triển khai mô hình CCK (2000), cách tính toán sai số chuẩn chéo tuyệt đối $CSAD$, kỹ thuật xử lý tự tương quan bằng biến trễ và phương pháp kiểm soát phương sai thay đổi bằng mô hình GARCH(1,1) trên dữ liệu chuỗi thời gian.
• Nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán: Giúp người tham gia thị trường nhận diện 4 nhóm thiên lệch hành vi và 5 nguy cơ từ sự bất cân xứng thông tin, từ đó nâng cao tính kỷ luật trong quản trị rủi ro danh mục và hạn chế việc mua đuổi hoặc bán tháo theo cảm xúc đám đông.
• Cơ quan hoạch định và quản lý thị trường: Các đề xuất về minh bạch thông tin công ty niêm yết và phát triển công cụ chứng quyền có đảm bảo (CW) cung cấp thêm góc nhìn thực tiễn về nhu cầu phòng vệ rủi ro của nhà đầu tư.

Phần đáng tham khảo nhất trong công trình là Chương 2 (hệ thống hóa chi tiết các dạng sai lệch tâm lý học hành vi và phân loại bầy đàn) và Chương 3 (thiết lập công thức toán học và quy trình kiểm định kinh tế lượng của mô hình CCK).

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng mô hình kinh tế lượng thực nghiệm nào để đo lường tâm lý đám đông?
Tác giả sử dụng mô hình Chang, Cheng và Khorana (CCK, 2000), cải tiến từ phương pháp CSSD của Christie & Huang (1995). Mô hình đo lường sự phân tán lợi nhuận thông qua sai số chuẩn chéo tuyệt đối $CSAD_t$ và hồi quy phi tuyến với giá trị tuyệt đối $|R_{VN30,t}|$ cùng bình phương mức sinh lời của thị trường $(R_{VN30,t})^2$. Mô hình được ước lượng bằng phương pháp OLS hiệu chỉnh sai số White, bổ sung biến trễ $CSAD$ để xử lý tự tương quan, và kiểm định sự phù hợp bằng mô hình GARCH(1,1).

2. Dữ liệu nghiên cứu định lượng của khóa luận được thu thập từ nguồn nào và trong khoảng thời gian nào?
Dữ liệu định lượng bao gồm chuỗi giá giao dịch theo ngày của chỉ số VN30 và toàn bộ các cổ phiếu thành phần thuộc rổ VN30 niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HoSE), trong khoảng thời gian từ ngày 01/01/2016 đến ngày 31/07/2019. Ngoài ra, tác giả còn kết hợp dữ liệu sơ cấp từ bảng hỏi khảo sát nhà đầu tư cá nhân.

3. Theo mô hình CCK (2000), điều kiện nào xác nhận sự tồn tại của tâm lý đám đông trên thị trường?
Sự tồn tại của tâm lý đám đông được xác nhận khi hệ số hồi quy $\beta_2$ của biến bình phương mức sinh lời thị trường $(R_{VN30,t})^2$ mang giá trị âm ($\beta_2 < 0$) và có ý nghĩa thống kê. Dấu âm này phản ánh rằng khi thị trường biến động mạnh, mức độ phân tán lợi nhuận của các cổ phiếu ($CSAD$) sẽ giảm đi hoặc tăng với tốc độ chậm lại do các nhà đầu tư có xu hướng hành động đồng loạt theo thị trường chung.

4. Khóa luận phân loại tâm lý bầy đàn và nguyên nhân bất cân xứng thông tin theo những cơ sở nào?
Tác giả phân loại tâm lý bầy đàn thành 3 nhóm theo nghiên cứu của Bikhchandani & Sharma (2001): bầy đàn theo thông tin, bầy đàn theo danh tiếng, và bầy đàn theo thù lao. Đồng thời, nghiên cứu xác định 5 nguyên nhân gây bất cân xứng thông tin tại Việt Nam: công ty không chủ động công bố thông tin, sự thiếu công bằng trong tiếp cận thông tin giữa các nhóm nhà đầu tư, hiện tượng rò rỉ tin tức nội bộ, truyền thông đưa tin sai lệch, và rủi ro đạo đức đi kèm hành vi thao túng giá.

5. Khoảng trống nghiên cứu mà khóa luận hướng tới giải quyết so với các nghiên cứu trước tại Việt Nam là gì?
Các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (như của Phạm Thị Phương Loan 2011, Nguyễn Cao Vệ 2009, Nguyễn Thị Thúy Lan 2012, Nguyễn Đức Hiển 2012) chủ yếu khai thác giai đoạn 2007 – 2012 sau khủng hoảng tài chính toàn cầu khi thị trường rơi vào suy thoái và trầm lắng. Khóa luận này tập trung nghiên cứu giai đoạn 2016 – 2019, thời điểm thị trường chứng khoán Việt Nam hồi phục mạnh mẽ và bùng nổ vượt mốc đỉnh lịch sử 1.200 điểm hình thành từ năm 2008.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Đình Chương đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận của trường phái tài chính hành vi, các hội chứng tâm lý và bản chất của hiện tượng bầy đàn trên thị trường chứng khoán. Bằng việc kết hợp khảo sát xã hội học với mô hình kinh tế lượng CCK (2000) và mô hình GARCH(1,1) trên chuỗi dữ liệu rổ chỉ số VN30 giai đoạn 2016 – 2019, công trình đã kiểm định thực nghiệm tác động của tâm lý đám đông trong thời kỳ thị trường tăng trưởng mạnh mẽ. Những kết quả đạt được cung cấp cơ sở thực tiễn vững chắc để tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế pháp lý, minh bạch thông tin, phát triển công cụ phòng vệ rủi ro và nâng cao năng lực cho nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu Chương này giới thiệu lý do nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, bố cục của nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu có liên quan Chương này trình bày các khái niệm, đặc điểm, phân loại tâm lý đám đông và những nguyên nhân tạo nên tâm lý đám đông trên thị trường chứng khoán. Phương pháp nghiên cứu 7 Chương này trình bày quy trình nghiên cứu, thiết kế nghiên cứu, xây dựng thang đo các biến nghiên cứu và các bước phân tích dữ liệu.

Phần thiết kế nghiên cứu trình bày các nội dung liên quan đến giai đoạn nghiên cứu và mẫu nghiên cứu. Trên cơ sở đó, khoá luận sẽ xây dựng mô hình đề xuất để kiểm định tâm lý đám đông trên thị trường chứng khoán Việt Nam và các giả thiết nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu và thảo luận Chương này trình bày biểu hiện của tâm lý đám đông trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn trước và sau khủng hoảng 2008. Tiếp theo đó kết quả nghiên cứu kiểm định bằng các phương pháp hồi quy sẽ được trình bày cụ thể trong chương này Chương 5.

Kết luận và hàm ý chính sách Chương này trình bày về các kết luận của nghiên cứu, một số đề xuất tham khảo, đồng thời nêu lên các đóng góp và hạn chế của đề tài, cùng định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN So với những lý thuyết tài chính truyền thống khác lý thuyết tài chính hành vi được nghiên cứu và phát triển khá trễ. Năm 1890, nhà tâm lý học người Pháp Gabreil Tarde bắt đầu thực hiện các nghiên cứu đưa tâm lý vào kinh tế học. Tuy nhiên một thời gian rất lâu sau, lý thuyết tài chính hành vi mới được chấp nhận và nghiên cứu rộng rãi.

Một trong những nghiên cứu đặt nền móng cho tài chính hành vi là nghiên cứu của Kahneman &Tversky (1970) về lý thuyết triển vọng. Và cũng từ đó lý thuyết tài chính hành vi tạo ra sự đối lập lớn đối với lý thuyết thị trường hiệu quả. Trong khi thị trường hiệu quả cho rằng thị trường luôn tồn tại một cơ chế để giúp thị trường đi về trạng thái cân bằng và hợp lý, đó là khả năng kinh doanh chênh lệch giá. Khi một tài sản tài sản tài chính được định không đúng với giá trị thực của nó, sẽ có những người mua những tài sản được định giá thấp và bán tài sản được định giá cao.

Chính điều này luôn làm thị trường điều chỉnh về mức cân bằng và hiệu quả. Tuy nhiên, lý thuyết tài chính hành vi nói rằng không phải con người lúc nào cũng là duy lý, đôi lúc họ sẽ không duy lý và hành động bất hợp lý khiến thị trường trở nên không còn hiệu quả.1 Bối cảnh ra đời của tài chính học hành vi 2.1 Lý thuyết hữu dụng kỳ vọng Lý thuyết hữu dụng kỳ vọng được đưa ra bởi 2 nhà nghiên cứu là John Von Neumann và Oskar Morgenstern nhằm mô tả những hành vi hợp lý khi con người phải đối mặt với sự không chắc chắn với những giả định sau: - Con người có những sự ưa thích hợp lý giữa các kết quả có thể có hoặc những trạng thái tự nhiên. - Con người tối đa hoá mức hữu dụng và doanh nghiệp thì tối đa hoá lợi nhuận. - Con người đưa ra những quyết định độc lập dựa trên thông tin có liên quan.

Lý thuyết hữu dụng kỳ vọng cho rằng con người nên hành động theo cách cụ thể khi phải đối mặt với những quyết định quan trọng khi không có sự chắc chắn. Tuy 9 nhiên lý thuyết này được đưa ra để giải quyết rủi ro chứ không phải sự không chắc chắn nhưng 1 do 2 khái niệm rủi ro và sự không chắc chắn không được phân biệt rõ ràng nên dẫn đến sự trùng lặp như trên. Rủi ro là sự việc được biết trước và có thể đo lường được trong khi sự không chắc chắn lại không thể tính toán hay đo lường được.2 Lý thuyết thị trường hiệu quả Năm 1960, lý thuyết thị trường hiệu quả được phát triển bởi giáo sư Eugene Fama dựa trên 3 giả định quan trọng sau: - Các chủ thể khi tham gia và thị trường phải tối đa hoá lợi nhuận của mình bằng cách tiến hành phân tích, định giá một cách độc lập và kết quả không phụ thuộc và người khác. - Thông tin của chứng khoán đó phải xuất hiện một cách ngẫu nhiên độc lập và không thể dự đoán trước được.

- Giá chứng khoán phải được điều chỉnh tức thời để phản ảnh những thông tin đó. Theo Fama định nghĩa 3 dạng của thị trường hiệu quả: - Thứ nhất thị trường hiệu quả dạng yếu (weak form), giá cả phản ánh thông tin có tỷ suất sinh lời trong quá khứ do đó không có mối liên hệ nào với tỷ suất lợi nhuận trong tương lai. - Thứ hai thị trường hiệu quả dạng vừa (semi-strong form), giá cả phản ánh với tất cả các thông tin đại chúng được công bố như thông tin về báo cáo kết quả kinh doanh, các tin tức được công bố… - Thứ ba thị trường hiệu quả dạng mạnh, giá cả không chỉ phản ánh nhanh chóng những thông tin được công bố mà còn phản ánh những thông tin nội bộ chưa được công khai.2 Lý thuyết triển vọng Lý thuyết triển vọng được phát triển từ lý thuyết hữu dụng kỳ vọng và nghiên cứu để giải thích hành vi ra quyết định của con người. Lý thuyết triển vọng lần đầu tiên đưa ra bởi 2 nhà nghiên cứu là Kahneman và Tversky (1979) trong bài viết “Prospect Theory: 1 An analysis of decision under risk”.

Kahneman và Tversky đã đưa ra những vi phạm của lý thuyết hữu dụng kỳ vọng trong việc ra quyết định. Trước khi lý thuyết triển vọng ra đời, các nhà kinh tế học cổ điển và tân cổ điển vận dụng lý thuyết hữu dụng kỳ vọng cho rằng con người là duy lý khi đưa ra quyết định của mình và các quyết định đều hướng đến việc tối đa hoá lợi ích của người ra quyết định. Tuy nhiên theo Kahneman và Tversky cho rằng quyết định của con người phụ thuộc rất nhiều vào cảm xúc và tâm lý chi phối. Do đó quyết định của con người đôi khi là quyết định không tối ưu.

Lý thuyết triển vọng cho rằng: thông thường con người có khuynh hướng e ngại rủi ro, nhưng trong một số trường hợp phải chịu mất mát con người ta thường tìm kiếm, liều lĩnh với rủi ro. Việc đánh giá triển vọng của con người phụ thuộc vào việc được và mất so với một điểm ở trạng thái hiện tại. Mất mát sẽ đem lại hậu quả về tâm lý nặng nề hơn so niềm vui khi có được lợi nhuận, mặc dù giá trị mất mát và có được là như nhau. Các điều kiện tồn tại tài chính hành vi - Tính toán bất hợp lý Nhà đầu tư có xu hướng chia tách các quyết định vào các “tài khoản ảo” riêng trong trí não thay vì kết hợp chúng lại thành một thể thống nhất và thường xử lý các quyết định này độc lập, không chú ý đến tính tương quan của chúng.

Cũng từ đó mà họ đưa ra các quyết định tưởng chứng là hợp lý, mà thật ra lại sai lầm. Sử dụng tính toán bất hợp lý và định nghĩa hẹp, chúng ta có thể giải thích các hiện tượng như sợ thua lỗ, lựa chọn nghịch với sở thích và hiệu ứng phân bổ tài khoản, thể hiện cơ bản ở chỗ người ta sẵn sàng thực hiện ngay những lệnh mang lại lời nhỏ, nhưng trì hoãn không thực hiện lệnh dừng lỗ khi xuất hiện những khoản lỗ nhỏ. Hiệu ứng phân bổ tài khoản này cũng có thể được lý giải bằng sự tự lừa dối, sợ rằng nếu bán mà bị lỗ thì sẽ cảm thấy bản thân có quyết định đầu tư kém, hay sự tiếc nuối, tức lỡ bán rồi mà giá lên thì sao? Hiệu ứng phân bổ tài khoản cũng giúp lý giải một phần vì sao trong những thị trường tăng giá thì khối lượng giao dịch tăng cao hơn khi thị trường giảm giá tại các thị trường lớn. - Sự tự tin thái quá 1 Nhà đầu tư thường cho rằng, bản thân họ tốt hơn những người khác và thường phóng đại những hiểu biết của mình.

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, với các nhà đầu tư quá tự tin, họ giao dịch nhiều hơn những nhà đầu tư khác. Trạng thái quá tự tin làm tăng các hoạt động giao dịch bởi vì nó khiến các nhà đầu tư sẵn sàng về quan điểm của họ mà bỏ qua việc tham khảo thêm từ những nhà đầu tư khác. Tự tin thái quá cũng làm tăng sự không đồng nhất trong niềm tin của nhà đầu tư quá tự tin luôn quan niệm hành động của họ ít rủi ro hơn các nhà đầu tư khác cảm nhận. nhiều khi những nhà đầu tư nhà đầu tư.

quá tự tin hiểu sai giá trị thông tin mà họ nhận được, không những tính xác thực mà còn sai cả ý nghĩa của thông tin. Tính tự tin thái quá mà một người có càng lớn thì rủi ro càng cao, danh mục đầu tư rất ít đa dạng hóa và chỉ tập trung vào những cổ phiếu mà họ tin tưởng. - Tính bảo thủ Khi điều kiện kinh tế thay đổi mọi người có xu hướng chậm phản ứng với thay đổi đó, họ gắn nhận định của mình với tình hình chung trong một thời kỳ dài hạn trước đó. Nghĩa là khi có tin nền kinh tế suy giảm, họ cho rằng, đây chỉ là tạm thời, dài hạn nền kinh tế vẫn đi lên, mà không nhận thấy có thể tin đó là tín hiệu cho một chu kỳ suy thoái dài hạn đã bắt đầu.

Sau một khoảng thời gian nhận thấy tình hình vẫn chưa cải thiện thì mọi người đổ xô đi bán cổ phiếu. Kết quả, thị trường lại biến động bất thường. - Phụ thuộc vào kinh nghiệm Những kinh nghiệm, quy tắc học được thường giúp người ta đưa ra quyết định nhanh và dễ dàng hơn rất nhiều. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, nếu phụ thuộc quá nhiều vào các quy tắc đôi khi lại dẫn đến sai lầm, khi mà các điều kiện bên ngoài thường xuyên thay đổi.

Đặc biệt, nhà đâu tư thường đề cao hiệu quả của những quy tắc đơn giản, gần gũi và dễ nhớ, kiểu hiệu ứng. Nguyên lý này giúp giải thích tại sao thị trường đôi khi có những hành xử một cách vô thức. - Hiệu ứng ngược vị thế 1 Hiệu ứng vị thế ngược : Nhà đầu tư có xu hướng bán những khoảng lời quá sớm và giữ những khoản lỗ quá lâu.