Mở đầu buổi diễn, chú Tễu thường lắc lư, hai tay vung vẩy, đi tới, đi lui, chốc chốc lại đưa tay chỉ trò rồi tự xưng: Vốn khi xưa tôi ở trên vườn tiên dược Ai ai cũng gọi là “Vông” Đến ngày sau thuỷ hoả tương thông Phường mới đặt tên tôi là “Tễu”. hoặc ra về với câu hát: Ta về ta tắm ao ta Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn. Chú Tễu chính là sản phẩm của một dân tộc có truyền thống lạc quan, yêu đời và bất khuất trong công cuộc dựng nước và giữ nước, mang tính tiêu biểu cho nghệ thuật múa rối Việt Nam. 13 Em có biết? Ở phường Đông Các, chú Tễu cao 0,7m như một chàng trai làm ruộng béo tròn, phốp pháp, mình trần vận khố, áo treo trễ tràng, cổ đeo khánh bạc, tóc để trái đào, da dẻ hồng hào, miệng cười tươi.
Phường Nguyên Xá tự hào về chú Tễu cao to nhất với trên 0,9m trẻ trung, nghiêm trang, trên mình đóng chiếc khố điều, ngoài ra, phường rối này còn có cô tiên cao 85cm và con cá dài hơn 1m. Nghệ nhân điều khiển múa rối nước là người quen với sông nước. Họ học nghề từ cha ông theo lối truyền nghề. Vì thế, các trò hay, máy giỏi, phức tạp dễ bị thất truyền.
Múa rối nước xưa thường không diễn bằng lời. Giáo trò là lời giới thiệu, làm nền do một người tốt giọng, biết chữ ngồi trên sàn trong buồng trò đảm nhiệm. Các nghệ nhân điều khiển quân rối phải ngâm mình trong bùn nước luôn tay bận kéo giật dây, đưa đẩy sào tre, điều khiển quân rối hoạt động, ngoài xa họ không thể thoại, hát lời như diễn viên rối cạn hoặc diễn viên sân khấu. ? Dựa vào thông tin trong bài, hãy cho biết: 1.
Trong múa rối nước ở Thái Bình nhân vật nào là tiêu biểu? Tại sao? 2. Hãy mô tả hình tượng chú Tễu. Vì sao trong múa rối nước cần có người điều khiển?. Âm nhạc sử dụng trong múa rối nước Nghệ thuật múa rối nước lấy động tác làm ngôn ngữ diễn đạt.
Âm nhạc điều khiển tốc độ, giữ nhịp, dẫn dắt động tác, khấy động không khí biểu diễn và truyền đạt, lay động tới người xem những nội dung, tư tưởng, tình cảm nhất định. Múa rối truyền thống sử dụng những làn điệu dân tộc như chèo, dân ca, quan họ, chầu văn…. Nhạc cụ chính trong rối nước là bộ gõ gồm trống cái, trống con, trống cơm, mõ, chiêng, thanh la, tù và, não bạt. 14 Bộ hơi gồm sáo, kèn tàu.
Bộ dây gồm hồ, líu, nhị, đàn tranh, đàn tam. Pháo là âm thanh hỗ trợ đắc lực. Tiếng hát, tiếng đế được dùng để giới thiệu, minh hoạ, làm nền,… Phường hội nào cũng có một, hai nghệ nhân giỏi trống phách. Tiếng trống phường Nguyễn xưa đến nay vẫn còn được truyền tụng.
Múa rối nước không chỉ cuốn hút người xem bởi hình ảnh trên sân khấu mà còn bởi âm thanh rộn rã của tiếng chiêng, trống, sáo trong các tiết mục bật cờ, múa lân, múa tứ linh,. Những làn điệu, khúc nhạc chèo khi vui tươi rộn rã trong các tiết mục xẩm xoan, tứ quý, lưu thuỷ, sắp qua cầu, sắp cổ phong., khi ngân nga da diết trong các điệu vỉa, ngâm sổng,. Xem biểu diễn rối nước giống như xem chèo, chỉ khác ở chèo là người thật, còn rối nước là người giả. Điều đó càng khẳng định vai trò của âm nhạc rất quan trọng trong sự thành công của nghệ thuật múa rối nước.
Kể tên nhạc cụ được sử dụng trong múa rối nước ở Thái Bình. Cho biết âm nhạc trong múa rối nước có vai trò gì? Hình 4. Âm nhạc trong múa rối nước 15 LUYỆN TẬP VÀ VẬN DỤNG 1. T rò – nhân vật – âm nhạc trong múa rối nước có mối quan hệ như thế nào? Nhận xét về ba yếu tố trên của múa rối nước Thái Bình.
M ột người bạn phương xa đến thăm em và muốn tìm hiểu nét đặc sắc của nghệ thuật múa rối nước ở Thái Bình. Em hãy giới thiệu cho bạn về: a) Một phường múa rối nước truyền thống ở Thái Bình. b) Một tích trò múa rối nước mà em yêu thích. Một tiết mục biểu diễn múa rối nước 16 chủ đề III VĂN HOÁ LÀNG Ở THÁI BÌNH Học xong chủ đề này, em sẽ: – Trình bày được những cơ sở/yếu tố hình thành văn hoá làng ở Thái Bình.
– Trình bày được đặc điểm của văn hoá làng ở Thái Bình. – Rút ra được đặc trưng của văn hoá làng ở Thái Bình. – Giới thiệu về một số làng văn hoá tiêu biểu ở Thái Bình mà em biết. – Có ý thức gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị của văn hoá làng ở Thái Bình.
“ Làng là khối dân cư ở nông thôn làm thành một đơn vị, có đời sống riêng về nhiều mặt và là đơn vị thấp nhất thời phong kiến. Làng còn được dùng với ý nghĩa để chỉ những người cùng một nghề một việc nào đó”. Văn hoá làng được thể hiện thông qua các biểu trưng văn hoá mang giá trị truyền thống từ cây đa, bến sông, con đê, mái đình, giếng nước đến các bản gia phả, hương ước, tập tục, hội hè đình đám, tín ngưỡng, các nghề thủ công truyền thống, những làn điệu dân ca,. Cơ sở hình thành văn hoá làng ở Thái Bình a) Điều kiện tự nhiên Thái Bình là tỉnh đồng bằng, không có núi, nằm ở phía đông vùng châu thổ sông Hồng, được bao bọc bởi 3 dòng sông lớn và biển (sông Hồng, sông Hoá, sông Luộc, phía đông là Biển Đông), được bồi đắp phù sa, tạo nên vùng đất đai phì nhiêu, màu mỡ.
Khí hậu nhiệt đới ẩm, gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều. b) Điều kiện kinh tế, xã hội – Kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước và làm nghề thủ công là nền kinh tế chủ đạo của Thái Bình từ xa xưa. – Dân cư Thái Bình có nguồn gốc từ nhiều vùng miền khác nhau về đây hội cư, chung lưng đấu cật, quai đê trị thuỷ, lấn biển, lập làng để tạo thành một miền quê trù phú, dân cư đông đúc. – Trải qua lịch sử hàng ngàn năm, người dân nơi đây đã hình thành nên những nét đặc trưng của văn hoá làng với mối quan hệ huyết thống, những phong tục tập quán, những thiết chế văn hoá và các công trình công cộng tồn tại lâu dài.
? Đọc thông tin trong bài và hiểu biết của bản thân, em hãy: 1. Cho biết văn hoá làng ở Thái Bình được hình thành trên những cơ sở nào? 2. Kể cho các bạn nghe về sự hình thành của làng quê em. Đặc điểm văn hoá làng Làng là nơi cộng đồng dân cư sinh sống, liên kết chặt chẽ với nhau, trong quan hệ kinh tế, họ tộc, hội hè, tín ngưỡng, giúp đỡ nhau khi vui buồn cũng như lúc hoạn nạn.
Thái Bình là tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ nên văn hoá làng nơi đây mang đậm tập quán canh tác, cư trú, tâm lí ứng xử cũng như sinh hoạt cộng đồng của nền văn minh nông nghiệp lúa nước. 18 Văn hoá tín ngưỡng của làng rất phong phú đa dạng. Ngoài tính chất đa thần trong tín ngưỡng tôn giáo như tục thờ hiện tượng tự nhiên: mưa, gió; chim, rắn, rồng, cây lúa, cây đa,… làng còn có tục thờ tục thờ Mẫu, thờ thần Thổ công, thờ cúng tổ tiên. ? Đọc thông tin trong bài, hãy rút ra những đặc điểm nổi bật của văn hoá làng ở Thái Bình? 3.
Đặc trưng văn hoá làng Văn hoá làng là sự thích ứng, sản sinh, thấm đẫm văn hoá trong làng (thôn, xã), một sự kết hợp nhuần nhuyễn địa lí - văn hoá, kinh tế – văn hoá, cơ sở xã hội – văn hoá… tạo nên đặc trưng, diện mạo, giá trị riêng mà các vùng khác và nơi khác không có được. Văn hoá làng ở Thái Bình được thể hiện thông qua các biểu trưng văn hoá mang giá trị truyền thống bao gồm văn hoá vật thể (cây đa, giếng nước, mái đình; các bản gia phả dòng tộc, hương ước,…) và văn hoá phi vật thể (phong tục, tập quán, lễ hội, tín ngưỡng, những làn điệu dân ca, dân vũ,…). ? Đọc thông tin và cho biết văn hoá làng ở Thái Bình có những đặc trưng nào? Liên hệ với những đặc trưng văn hoá quê hương em có điểm giống và khác với văn hoá làng ở Thái Bình nói chung. Một số làng tiêu biểu ở Thái Binh 4.1 Làng Nguyễn, xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng.
Em có biết? – Làng Nguyễn là mảnh đất có bề dày lịch sử văn hoá truyền thống, là quê hương của múa rối nước, của các trò chơi dân gian. – Làng quê giàu truyền thống yêu nước, cách mạng. – Quê hương của tiến sĩ Nguyễn Bá Dương, Bảo mẫu Nguyễn Thị Tần, anh hùng Nguyễn Chất Xê, Nguyễn Đình Chính,. 19 a) Vị trí địa lí Làng Nguyễn nằm bên quốc lộ 39A (từ Phố Nối, Hưng Yên tới cảng Diêm Điền, Thái Bình), cách thị trấn Đông Hưng 1 km, xưa thuộc huyện Thần Khê, phủ Tiên Hưng, nay là xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng.
Những nét đặc trưng văn hoá làng Nguyễn Hình 1. Tổ Đình, Chùa làng Nguyễn, xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng. – Làng Nguyễn thuộc loại hình “làng lấy họ làm tên” vì có tới 90% tổng số dòng họ trong làng là họ Nguyễn. Làng có tới 47 chi, ngành họ Nguyễn, chỉ khác nhau ở tên đệm.
Người dân nơi đây sống với nhau rất hoà thuận, có tình có nghĩa và rất đỗi chân thật. Làng Nguyễn nổi tiếng với văn hoá ẩm thực, được làm từ các loại sản phẩm do nhân dân làng Nguyễn tự trồng cấy, chăn nuôi. Hằng năm, sau mỗi vụ mùa, dân làng thường tổ chức thi cỗ. Các mâm cỗ phải có giò lụa, chả quế, các loại bánh (bánh giầy lá dé, bánh dầy đỗ…), kẹo (kẹo lạc, kẹo vừng.
Đặc biệt làng Nguyễn nổi tiếng với món bánh tiến vua – bánh cáy. Ngoài làng nghề, làng Nguyễn còn nổi tiếng về trò chơi, trò diễn dân gian như: múa rối nước, làm pháo bông, pháo đất. 20 Em có biết? Pháo bông làng Nguyễn có 2 loại: pháo bông và pháo làm trò. Pháo bông gồm nhiều loại thường đốt trước khi biểu diễn để lôi kéo người đến xem múa rối hoặc khi kết thúc đêm biểu diễn tạo không khí hồ hởi phấn khởi sau đêm diễn.
Pháo bông mắc ngang dọc trên mặt nước. Pháo gắn liền với từng trò diễn, dân làng Nguyễn gọi đây là “nghệ thuật đốt lửa thành trò”, chẳng hạn khi diễn trò muốn đẩy xa, các nghệ nhân rối làng Nguyễn đã dùng pháo để đẩy, con rối,. Pháo bông, pháo trò làng Nguyễn đã làm nghệ thuật rối nước sinh động hơn, hấp dẫn hơn.