Tổng quan về giáo trình

Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Thanh Hoá – Lớp 10 là ấn phẩm giảng dạy được biên soạn bởi Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thanh Hoá, do Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hoá chỉ đạo nội dung và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành. Ban biên soạn công trình gồm TS. Nguyễn Phú Tuấn (Tổng Chủ biên), PGS.TS. Trần Viết Lưu (Chủ biên), cùng các tác giả PGS.TS. Lê Thị Bích Hồng, ThS. Bùi Thị Oanh và TS. Lê Thị Phượng.

Tài liệu là một cấu phần bắt buộc trong chương trình giáo dục phổ thông cấp Trung học phổ thông tại tỉnh Thanh Hoá. Giáo trình được thiết kế nhằm tích hợp các mạch kiến thức liên ngành bao gồm Lịch sử, Địa lí, Văn hóa học, Xã hội học, Kinh tế học và Giáo dục hướng nghiệp, phục vụ việc tìm hiểu các đặc trưng tự nhiên, lịch sử, văn hóa truyền thống và hiện trạng kinh tế – xã hội của địa phương.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) của tài liệu tập trung vào:

  • Cung cấp hệ thống tri thức cơ bản, có căn cứ khoa học về quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc, diện mạo di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, tiềm năng kinh tế nông – lâm nghiệp, vấn đề an ninh lương thực và biển đảo của tỉnh Thanh Hoá.
  • Hình thành và phát triển năng lực nghiên cứu, phân tích bảng số liệu thống kê, khai thác tư liệu lịch sử và văn bản quy phạm pháp luật tại địa phương.
  • Nâng cao ý thức bảo tồn di sản, trách nhiệm xã hội và năng lực vận dụng kiến thức học thuật vào giải quyết các bài toán thực tiễn tại địa phương.

Về cấu trúc sư phạm, tài liệu gồm 8 chủ đề bài học. Mỗi chủ đề được triển khai đồng bộ qua 4 pha hoạt động dạy học: Khởi động (kết nối kinh nghiệm sẵn có và tạo nhận thức ban đầu), Khám phá (hình thành tri thức khoa học mới), Luyện tập (củng cố lý thuyết, rèn luyện kỹ năng phân tích) và Vận dụng (thực hành xử lý tình huống thực tế, nghiên cứu thực địa). Điểm đặc sắc của tài liệu là phương pháp tiếp cận dựa trên hệ thống dữ liệu sơ cấp, số liệu thống kê địa phương chính xác và việc trích dẫn trực tiếp các nghị quyết, văn kiện định hướng phát triển cấp quốc gia và cấp tỉnh.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Tài liệu Giáo dục địa phương lớp 10 tỉnh Thanh Hoá (8 Chủ đề)

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ giáo trình được phân bổ thành 8 chủ đề chính với tiến trình từ bối cảnh lịch sử, giá trị văn hóa truyền thống đến các cấu phần kinh tế – xã hội đương đại và phát triển nguồn nhân lực:

  • Chủ đề 1. Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (tr. 5 – 14): Khái quát vị trí địa lí quân sự của Thanh Hoá (thuộc Liên khu 4, tiếp giáp Liên khu 3, vùng Tây Bắc và Thượng Lào). Phân tích vai trò tiền tuyến qua việc tổ chức Ban chỉ huy Mặt trận miền Tây Thanh Hoá, thành lập 2 đại đội du kích Cầm Bá Thước và Hà Văn Mao, đánh bại cuộc hành binh Con Bồ Nông (10/1953) và cuộc hành binh Hải Âu. Làm rõ vai trò hậu phương chiến lược: thành lập Chi đội Đinh Công Tráng (tiền thân Trung đoàn 77), tổ chức lực lượng ba thứ quân, đón Đại đoàn 304, 320, 316 đứng chân; huy động 178.924 lượt dân công (chiếm gần 70% toàn chiến dịch), 9.000 tấn lương thực, 11.000 xe đạp thồ phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ.
  • Chủ đề 2. Ứng xử với di sản văn hoá xứ Thanh (tr. 15 – 28): Hệ thống hóa khái niệm văn hóa ứng xử và phân loại di sản văn hóa theo Luật Di sản văn hóa. Thống kê hiện trạng trên 1.535 di tích toàn tỉnh, trong đó có 01 Di sản văn hóa thế giới (Thành Nhà Hồ), 06 Di tích quốc gia đặc biệt (Thành Nhà Hồ, Lam Kinh, Đền Bà Triệu, Hang Con Moong, Đền thờ Lê Hoàn, Thắng cảnh Sầm Sơn), 139 di tích quốc gia, 709 di tích cấp tỉnh, 07 Bảo vật quốc gia (như Kiếm ngắn núi Nưa, Bia Vĩnh Lăng) và 13 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Trò Xuân Phả, Trò Chiềng, Pôồn Pôông, Kin Chiêng boọc mạy, Hò Sông Mã...).
  • Chủ đề 3. Nguồn lực và sự phát triển nông – lâm nghiệp tỉnh Thanh Hoá (tr. 29 – 41): Phân tích nguồn lực tự nhiên (70% diện tích đồi núi, phân vùng đồi núi cao, đồi núi thấp, đồng bằng trên 200.000 ha, vùng ven biển hơn 30.000 ha; 4 hệ thống sông chính gồm sông Hoạt, sông Mã, sông Bạng, sông Yên) và kinh tế – xã hội (lao động nông thôn chiếm 82,42%). Cung cấp số liệu sản lượng năm 2020: lúa đạt 1.375.596 tấn, ngô 200.499 tấn, mía trên 1,2 triệu tấn; chăn nuôi bò lai Sind, lợn (130.446 tấn thịt hơi), đàn gia cầm (22,276 triệu con); lâm nghiệp với 732.378 ha đất 3 loại rừng, độ che phủ rừng ước đạt 53,5% (năm 2021) và sản lượng khai thác gỗ rừng trồng đạt 700.641 m³ (năm 2020).
  • Chủ đề 4. An ninh lương thực, thực phẩm ở Thanh Hoá (tr. 42 – 49): Làm rõ khái niệm, ý nghĩa sống còn của an ninh lương thực đối với sự ổn định chính trị – xã hội; liên hệ bài học từ nạn đói năm 1945 và lời kêu gọi "sẻ cơm nhường áo" của Chủ tịch Hồ Chí Minh (28/9/1945). Cập nhật số liệu sản xuất năm 2021: tổng diện tích gieo trồng 401,2 nghìn ha, năng suất lúa bình quân 60,9 tạ/ha, tổng sản lượng lương thực đạt 1,611 triệu tấn; quy hoạch 158.000 ha lúa thâm canh; mô hình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao với 68 doanh nghiệp chăn nuôi quy mô lớn (Tập đoàn TH, Xuân Thiện, DABACO, Phú Gia) và 42 sản phẩm đạt chuẩn OCOP cấp tỉnh.
  • Chủ đề 5. Biển đảo quê hương Thanh Hoá (tr. 50): Định nghĩa không gian biển đảo theo pháp luật quốc tế và phân định địa giới hành chính; đánh giá tiềm năng kinh tế biển, an ninh quốc phòng vùng hải đảo (đảo Hòn Mê, Biện Sơn, Lạch Bạng...).
  • Chủ đề 6. Truyền thống hiếu học của xứ Thanh (tr. 60): Khảo cứu truyền thống khoa bảng, danh nhân văn hóa, các cơ sở giáo dục lịch sử và phong trào học tập của tỉnh.
  • Chủ đề 7. Nguồn nhân lực và sự phát triển kinh tế – xã hội miền núi tỉnh Thanh Hoá (tr. 73): Khảo sát điều kiện tự nhiên, cơ cấu dân tộc thiểu số và thực trạng kinh tế – hạ tầng khu vực 11 huyện miền núi.
  • Chủ đề 8. Nhu cầu về chất lượng nguồn nhân lực của Thanh Hoá và năng lực cá nhân (tr. 84): Đối chiếu xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh với yêu cầu năng lực cá nhân, phục vụ định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu cung cấp nền tảng tri thức học thuật chuẩn xác thông qua:

  • Khung lý thuyết và khái niệm pháp lý: Định nghĩa cấu trúc "văn hoá ứng xử" từ góc độ đạo đức học; phân loại di sản văn hoá vật thể và 7 loại hình di sản văn hoá phi vật thể theo Luật Di sản văn hoá năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009); định nghĩa an ninh lương thực và quản trị rủi ro thiên tai.
  • Dữ liệu thực chứng và lịch sử: Trích dẫn các văn bản chính trị – quân sự giai đoạn 1945–1954 (khái niệm Khu 3, Khu 4, chiến thuật tiêu thổ kháng chiến, tổ chức lực lượng ba thứ quân); tư liệu lịch sử từ bộ sách Hồ Chí Minh Toàn tập (Tập 4, Tập 10) và công trình Địa chí Thanh Hoá, Tập 1 (Nxb. Văn hoá Thông tin, 2000).
  • Hệ thống dữ liệu kinh tế – thống kê học: Sử dụng nguồn số liệu chính thức từ Niên giám thống kê tỉnh Thanh Hoá năm 2020 (Nxb. Thống kê, 2021) để xây dựng bảng cân đối nông nghiệp, diện tích sử dụng đất (916.163 ha đất nông nghiệp, chiếm 82,43%), chỉ số GRDP và năng suất mùa vụ.

Kỹ năng phát triển

Qua hệ thống bài học và tư liệu được cung cấp, giáo trình giúp người học rèn luyện 3 nhóm kỹ năng cốt lõi:

  • Kỹ năng phân tích và xử lý số liệu (Technical Skills): Khai thác bảng thống kê phân loại đất đai, biểu đồ sản lượng lâm sản (2016–2020), chỉ số sản lượng thịt hơi xuất chuồng, năng suất cây trồng để đánh giá quy mô phát triển ngành.
  • Kỹ năng tư duy phản biện và nghiên cứu tư liệu (Analytical Skills): So sánh, phân biệt giữa di sản vật thể và phi vật thể; đánh giá vị thế địa chính trị – quân sự của tỉnh qua các thời kỳ lịch sử; phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa trồng trọt và chăn nuôi.
  • Kỹ năng thực hành và vận dụng xã hội (Practical Competencies): Thiết kế sản phẩm truyền thông bảo vệ di sản, lập bảng điều tra di tích tại nơi cư trú, phân tích thực trạng rác thải bờ biển và đánh giá tác động của công nghệ sau thu hoạch đối với việc giảm tỷ lệ tổn thất nông sản (hiện chiếm khoảng 13%, tương đương 200.000 tấn/năm).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiến trình Dạy học 4 Pha (Pedagogical Framework)

Giáo trình triển khai đồng bộ mô hình dạy học phát triển phẩm chất và năng lực theo khung tiến trình 4 hoạt động:

  1. Pha Khởi động: Sử dụng hình ảnh tư liệu, trích đoạn bài nói/bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh, hoặc câu hỏi gợi mở từ thực tế địa phương (như hình ảnh Đền Bà Triệu, Thành Nhà Hồ, mô hình nuôi bò lai Sind tại Triệu Lộc, Nga Sơn) nhằm kích hoạt kiến thức nền tảng của học sinh trước khi tiếp cận bài học mới.
  2. Pha Khám phá: Cung cấp kênh chữ và kênh hình chuẩn mực. Nội dung lý thuyết được đan cài với các trích dẫn pháp lý (Nghị quyết 58-NQ/TW của Bộ Chính trị, Luật Di sản văn hóa, Nghị định 02/NĐ-CP về giao đất giao rừng) và các bảng số liệu chi tiết. Học sinh trực tiếp khai thác văn bản để rút ra kết luận khoa học.
  3. Pha Luyện tập: Thiết kế bài tập phong phú, bao gồm:
    • Bài tập tự luận yêu cầu chứng minh vai trò kinh tế chủ lực của nông – lâm nghiệp hoặc giải thích cơ cấu lực lượng ba thứ quân.
    • Bài tập lập bảng phân loại thực chứng (nhận dạng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể).
    • Bài tập phân tích ngữ liệu văn gian (giải mã địa danh, di sản qua các câu ca dao địa phương như "Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh...", "Vọng Phu cảnh đẹp núi Nhồi...").
  4. Pha Vận dụng: Hướng dẫn học sinh tham gia nghiên cứu thực tế, như tham quan Bảo tàng Thanh Hoá, sưu tầm tranh ảnh/tư liệu lịch sử kháng chiến, vẽ áp phích tuyên truyền an ninh lương thực, làm tờ rơi hướng dẫn quy tắc ứng xử văn minh tại các di tích lịch sử địa phương.

Hình thức kiểm tra, đánh giá được thiết kế đa dạng: đánh giá thông qua mức độ hoàn thành câu hỏi phân tích, đánh giá sản phẩm học tập (bản đồ tư duy, phiếu điều tra di sản, báo cáo thu hoạch ngoại khóa) và đánh giá khả năng tranh luận, thuyết trình trong các buổi thảo luận nhóm.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Cập nhật hệ thống văn bản pháp lý và định hướng phát triển mới nhất: Giáo trình tích hợp các văn kiện chiến lược mang tính bước ngoặt của tỉnh và trung ương:
    • Nghị quyết số 58-NQ/TW ngày 05/8/2020 của Bộ Chính trị về "Xây dựng và phát triển tỉnh Thanh Hoá đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045".
    • Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá lần thứ XIX (nhiệm kỳ 2020–2025) với các chỉ tiêu định lượng: tích tụ 320.000 ha đất nông nghiệp công nghệ cao, phấn đấu 17 đơn vị cấp huyện và 85% số xã đạt chuẩn nông thôn mới.
    • Kết luận số 82-KL/TU ngày 30/5/2017 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Thanh Hoá và Chỉ thị số 19/CT-UBND ngày 23/8/2021 của Chủ tịch UBND tỉnh về quản lý, tu bổ và phát huy giá trị di tích.
    • Nghị quyết số 34-NQ/CP ngày 25/3/2021 của Chính phủ về bảo đảm an ninh lương thực quốc gia đến năm 2030.
  • Tích hợp dữ liệu thống kê kinh tế – xã hội giai đoạn 2020–2021: Số liệu sản xuất nông nghiệp, tỷ lệ tăng trưởng GRDP (đạt 5,9% năm 2020), chỉ số đàn gia súc gia cầm, độ che phủ rừng (53,5% năm 2021) và sản lượng đánh bắt thủy hải sản (110.000 tấn vào tháng 10/2021) đều được trích dẫn trực tiếp từ Niên giám Thống kê tỉnh.
  • Gắn kết thực tiễn doanh nghiệp và chuỗi giá trị sản xuất: Cung cấp thông tin thực tế về các doanh nghiệp đầu tư nông nghiệp công nghệ cao tại địa phương (Tập đoàn TH, Xuân Thiện, DABACO tại Thạch Thành, Công ty CP Thương mại Sao Khuê, Phú Gia), các nhà máy đường Lam Sơn, Nông Cống, cùng tiến độ 42 sản phẩm OCOP cấp tỉnh.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Học sinh Trung học phổ thông lớp 10: Tài liệu học tập chính khóa bắt buộc cho học sinh tại các trường THPT, trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên trên phạm vi toàn tỉnh Thanh Hoá.
  • Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức nền tảng của các môn Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân cấp Trung học cơ sở và kiến thức cốt lõi lớp 10 để đọc hiểu bảng số liệu kinh tế, lược đồ quân sự và thuật ngữ hành chính – pháp lý.
  • Giáo viên bộ môn và tổ chuyên môn: Tài liệu phục vụ giáo viên giảng dạy nội dung Giáo dục địa phương, giáo viên bộ môn Lịch sử, Địa lí, Kinh tế & Pháp luật để xây dựng kế hoạch bài dạy, tích hợp liên môn, thiết kế chuyên đề trải nghiệm sáng tạo và hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp.
  • Nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm: Cung cấp nguồn tư liệu tham khảo thư mục chuẩn xác cho sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử, Địa lí, Văn hóa học, Việt Nam học và cán bộ công tác trong lĩnh vực quản lý văn hóa, phát triển nông thôn tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho học sinh lớp 10 và giáo viên giảng dạy nội dung Giáo dục địa phương tại tỉnh Thanh Hoá. Ngoài ra, sách còn là tài liệu tham khảo cho sinh viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu về địa chí, lịch sử, văn hóa và kinh tế – xã hội Thanh Hoá.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Học sinh cần có kiến thức cơ bản về Lịch sử Việt Nam (giai đoạn kháng chiến chống Pháp 1945–1954), kiến thức Địa lí đại cương (về địa hình, khí hậu nhiệt đới gió mùa, mạng lưới thủy văn) và kiến thức pháp luật cơ bản về di sản văn hóa, quản lý tài nguyên môi trường.

3. Điểm khác biệt với các giáo trình địa phương trước đây?

Giáo trình xây dựng theo chuẩn Chương trình GDPT 2018 với quy trình 4 pha sư phạm rõ ràng; cập nhật hệ thống dữ liệu kinh tế – xã hội đến giai đoạn 2020–2021; tích hợp các nghị quyết định hướng mới nhất (Nghị quyết 58-NQ/TW của Bộ Chính trị, Văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XIX).

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên kết hợp đọc kỹ văn bản, phân tích các bảng số liệu, chủ động hoàn thành các phiếu bài tập phân loại trong phần Luyện tập và thực hiện các nhiệm vụ khảo sát, sưu tầm tư liệu di sản, quan sát mô hình sản xuất nông nghiệp tại chính địa phương nơi mình sinh sống theo hướng dẫn ở phần Vận dụng.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu được xây dựng gắn kết với các nguồn tham khảo gốc gồm: Hồ Chí Minh Toàn tập (Tập 4, Tập 10 - Nxb. Chính trị quốc gia), Địa chí Thanh Hoá (Tập 1 - Nxb. Văn hoá Thông tin, 2000), Niên giám thống kê tỉnh Thanh Hoá năm 2020 (Nxb. Thống kê, 2021) và các văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Chính phủ và UBND tỉnh Thanh Hoá.

Kết luận

Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Thanh Hoá – Lớp 10 là công trình biên soạn chuẩn mực, phản ánh bức tranh toàn diện về lịch sử, di sản văn hóa, nguồn lực kinh tế và định hướng phát triển nhân lực của tỉnh Thanh Hoá. Giáo trình cung cấp lộ trình học tập logic từ việc tiếp nhận tri thức khoa học, rèn luyện kỹ năng phân tích bảng số liệu thực chứng đến việc hình thành năng lực vận dụng giải quyết các tình huống thực tiễn. Nguồn tài liệu tham khảo phong phú và số liệu cập nhật giúp công trình đáp ứng tốt các yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện hành.