CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phương pháp dạy học tích cực Giáo dục đứng trước thử thách rất lớn là tri thức của loài người tăng ngày càng nhanh nhưng thời gian đào tạo lại có hạn. Mặt khác, thị trường lao động ngày nay luôn có sự đòi hỏi ngày càng cao đối với đội ngũ lao động về năng lực hành động, khả năng sáng tạo, tính trách nhiệm, năng lực cộng tác làm việc và khả năng giải quyết các vấn đề, sự linh hoạt trong những tình huống thay đổi. Nguồn nhân lực cho xã hội tri thức cần đáp ứng những yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội và đặc điểm tâm lí của thế hệ trẻ hiện nay.
Như vậy, để đáp ứng được những yêu cầu cấp thiết của sự phát triển kinh tế, xã hội và thị trường lao động, giáo dục cần phải có sự đổi mới. Cụ thể là: Sự phát triển kinh tế - xã hội của nước ta trong bối cảnh hội nhập quốc tế yêu cầu đối với người lao động không chỉ đơn thuần là kiến thức chuyên môn mà còn là năng lực giải quyết các vấn đề có hiệu quả và linh hoạt để thích ứng với các tình huống mới, đồng thời dám chịu trách nhiệm với cách giải quyết của mình. Do vậy giáo dục cần phải đào tạo nguồn nhân lực năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, biết giao tiếp, biết làm việc độc lập, có kĩ năng làm việc tập thể, và có tâm thế sẵn sàng thích ứng với sự thay đổi của xã hội. Trong xã hội ngày nay, CNTT và truyền thông đã trở thành một công cụ hỗ trợ không thể thiếu trong mọi lĩnh vực nói chung và trong nhà trường nhà trường nói riêng.
Sự phát triển của CNTT đã đem đến những phương tiện và cách thức mới để truyền đạt kiến thức đến người học. CNTT hỗ trợ một cách tích cực và hiệu quả vào quá trình giáo dục. Do đó, kiến thức không còn là tài sản chỉ của riêng trường học; sự tiếp nhận kiến thức không chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào giáo viên; học sinh có thể tiếp nhận các thông tin từ nhiều nguồn khác nhau như: học từ xa, học trực tuyến, nghiên cứu tài liệu tham khảo. Từ đó làm thay đổi cách nhìn đối với vai trò của dạy học.
Vậy nhà trường làm thế nào để học sinh có thể lĩnh hội và làm chủ được kiến thức, có thể giải quyết được những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống xung quanh? Nhà trường lựa chọn nội dung kiến thức nào, thông tin nào để đáp ứng được điều đó? Và khi đã lựa 14 chọn được những nội dung cần dạy, giáo viên phải làm thế nào để tổ chức tốt các hoạt động học tập để người học chủ động, tích cực chiếm lĩnh kiến thức, hình thành và rèn luyện các năng lực, các kĩ năng cần có của người học sinh? Từ những nhận định trên thì đây thực sự là những cơ hội và thách thức đối với giáo viên, họ cần phải thực hiện công việc dạy học của mình theo cách hoàn toàn mới để đáp ứng được yêu cầu đổi mới, giáo viên không chỉ dạy cho học sinh nắm kiến thức của môn học mà còn phải dạy và rèn luyện cho học sinh cách chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, thái độ chủ động tích cực và đảm bảo việc tự học suốt đời. Đó chính là xu hướng của giáo dục thế giới nói chung và nước ta nói riêng: tập trung từ định hướng nội dung sang tập trung vào định hướng năng lực của học sinh. Như chúng ta đã biết mỗi học sinh đều có một phong cách và phương pháp học thích hợp với mình. Do vậy, trong quá trình dạy học, giáo viên cần tổ chức nhiều phong cách dạy khác nhau để phù hợp với các phong cách học và đặc điểm tâm sinh lí của học sinh nhằm phát huy tối đa năng lực học tập của học sinh và hình thành phương pháp học tập theo phong cách nghiên cứu.
Mục tiêu thi cử tác động nhiều đến việc dạy và học ở nước ta. Do đó việc dạy chủ yếu vẫn là truyền thụ kiến thức, nhiều yếu tố học thuật, xa rời thực tiễn mà người học đang sống. Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học ở Việt Nam trong Văn Kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII tiếp tục khẳng định “Giáo dục là quốc sách hàng đầu, phát triển giáo dục và đào tạo bồi dưỡng nhân tài, nâng cao dân trí. Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn.
Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội” [13, tr. Hướng tới giúp học sinh học tập tích cực, chủ động, sáng tạo, từ bỏ thói quen học tập thụ động, ghi nhớ máy móc. Coi trọng việc rèn luyện kĩ năng tự học, tự tìm tòi cho học sinh. Kết hợp chặt chẽ nỗ lực của cá nhân trong tự học với học tập hợp tác trong nhóm.
Thông qua sự hợp tác để học sinh có thể đạt tới trình độ cao hơn trong việc giải quyết các vấn đề học tập. Kế thừa, phát triển những ưu điểm của phương pháp dạy học truyền thống theo hướng phát huy tính tích cực của người học. 15 Học hỏi và vận dụng một số phương pháp dạy học mới phù hợp với hoàn cảnh cũng như điều kiện dạy học ở địa phương. Khuyến khích vận dụng các hình thức tổ chức hoạt động học tập ngoài lớp học, kết hợp với việc sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại để rèn luyện cho học sinh những kĩ năng cần thiết, từ đó hình thành và rèn luyện khả năng tự học suốt đời.
Đổi mới phương pháp dạy học đi đôi với đổi mới việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh. * Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học ở nước ta hiện nay, theo [21, tr.23]: - Đổi mới việc thiết kế và chuẩn bị bài dạy học. - Cải tiến, hoàn thiện các phương pháp dạy học truyền thống. - Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học.
- Vận dụng dạy học định hướng hành động. - Tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học và áp dụng CNTT trong dạy học. - Tích cực sử dụng các kĩ thuật dạy học mới nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo. - Tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học đặc thù bộ môn.
- Bồi dưỡng phương pháp học tập cho học sinh. - Cải tiến việc kiểm tra, đánh giá. Đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường Trung học phổ thông: Sự đổi mới phương pháp dạy học môn toán cũng như các môn khoa học khác đều hướng đến việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và độc lập trong nhận thức của người học. Dạy học toán chú trọng đến việc phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập và sáng tạo của học sinh, coi học sinh là chủ thể của quá trình dạy học.
* Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở nước ta hiện nay, theo [12, tr.30]: - Tăng cường tính tích cực, tìm tòi sáng tạo cho học sinh, tiềm năng trí tuệ nói riêng và nhân cách nói chung thích ứng và năng động với thực tiễn luôn đổi mới. - Nâng cao năng lực vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống - Thay đổi dần phương pháp dạy học mang nặng tính chất thông báo, tái hiện đại trà 16 chung cho cả lớp sang tính chất phân hoá - cá thể hoá cao độ, tiến lên theo nhịp độ cá nhân. - Kết hợp nhiều phương pháp dạy học riêng lẻ thành tổ hợp phương pháp dạy học phức hợp. - Tăng cường kết hợp phương pháp dạy học với các phương tiện kĩ thuật dạy học hiện đại từ đó tạo ra các tổ hợp phương pháp dạy học có dùng phương tiện kĩ thuật dạy học.
Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực, theo [21, tr.35]: Hai yếu tố cốt lõi của sự định hướng đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực là: tạo ra cảm giác thoải mái cho học sinh và sự tham gia tích cực của học sinh. Sự tham gia nói đến cường độ của hoạt động, sự say mê, sự tập trung với mọi vật xung quanh để học sinh trở nên hăng hái, yêu thích khám phá và vượt qua những giới hạn của khả năng mỗi người. Các yếu tố làm tăng cường sự tham gia của học sinh là: Bầu không khí học tập và các mối quan hệ trong nhóm hoặc lớp học. Sự phù hợp với mức độ phát triển của học sinh: Các nhiệm vụ học tập cần có sự phân hoá, quan tâm đến sự khác biệt về nhịp độ học tập, trình độ phát triển giữa các học sinh.
Sự gần gũi với thực tế: Nội dung/nhiệm vụ học tập gắn với các mối quan tâm của học sinh và với thế giới xung quanh. Cấp độ và sự đa dạng của hoạt động: Cố gắng hạn chế tối đa thời gian chết và chờ đợi; tạo ra các thời điểm hoạt động và trải nghiệm tích cực; xen kẽ các hoạt động với nhiệm vụ học tập; được hỗ trợ đúng mức. Phạm vi tự do sáng tạo: Được tạo điều kiện lựa chọn hoạt động theo sở thích, được tham gia vào các hoạt động xây dựng kế hoạch và đánh giá bài học. Cảm giác thoải mái là dấu hiệu thể hiện sự phát triển tâm lí tốt, học sinh tự tin vào bản thân, có cảm giác vừa sức, dễ chịu và được tôn trọng.
Cảm giác thoải mái gắn liền với môi trường học tập và cách thức tổ chức dạy học phù hợp với những nhu cầu của người học, thể hiện ở sự cởi mở và tiếp thu kiến thức tốt ở học sinh. Khái niệm phương pháp dạy học tích cực trong dạy học môn Toán Như chúng ta đã biết thuật ngữ “Phương pháp dạy và học tích cực” không phải là 17 một phương pháp dạy học cụ thể mà là một tư tưởng, một quan điểm giáo dục, một thuật ngữ rút gọn, được nhiều nước sử dụng để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Phương pháp dạy học tích cực trong dạy học môn Toán là tổ chức các hoạt động học tập toán học nhằm phát triển cho học sinh năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề. Học thông qua hoạt động của chính học sinh, để chiếm lĩnh kiến thức, hình thành năng lực và những phẩm chất cần thiết của thời đại mới.