CHƯƠNG 1: Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN CỦA ĐÈ TÀI LI. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực Dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực người học tập trung vào việc phát triển các kỳ nãng đọc hiểu của học sinh, giúp HS không chỉ có khả năng đọc hiểu văn bản mà còn để học sinh có khả năng tự học và áp dụng kiến thức vào các tình huống thực tế. Dạy học đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn là dạy cho học sinh cách đọc những thông tin có trên bề mặt ngôn từ của văn bản ; sau đó là suy luận, kết hợp, lí giải dựa trên những hiểu biết ban đầu về thông tin sẵn có của văn bản. Ví dụ như việc đọc và tìm kiếm những thông tin cần thiết, sau đó suy luận và tìm ra thông điệp ấn mà tác giả muốn truyền tải đến người đọc.
Học đọc hiểu thực chất là học cách khám phá ngôn từ, các tàng lớp nghĩa, thông điệp gửi gắm của tác giả. Vậy, dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực chính là phương pháp dạy đọc hiếu ưu tiên việc hình thành cho học sinh năng lực tự học, tự đọc, tự vận dụng. Giáo viên cần là người chỉ dẫn, gợi ý, lấy học sinh làm đối tượng trung tâm để từng bước hình thành cho học sinh kĩ năng đọc hiểu từng thể loại trong chương trình văn học. Dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực có nhiều ưu điểm vượt trội, phù hợp với nhu cầu của giáo dục thời hiện đại.
Dạy học đọc hiếu theo định hướng phát triển năng lực kích thích tò mò và sự tò mò của học sinh thông qua việc tạo ra các hoạt động và bài học thú vị, hấp dẫn ; cung cấp cho học sinh cơ hội đọc sách, bài báo, blog, văn bản học thuật và các loại văn bản khác. Đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực cũng bao gồm việc hướng dẫn học sinh kĩ năng sử dụng kỹ thuật ghi chú trong quá trình đọc vãn bản. Điều này không chỉ hồ trợ học sinh trong quá trình học tập mà còn ở việc đọc hiểu các văn bản trong đời sống, tóm tắt những thông tin quan trọng,. Dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực phát triển kỹ năng phân tích 14 bằng cách hướng dẫn học sinh phân tích văn bản từ nhiều góc độ, nhận biết ý chính, biểu đạt ỷ kiến, và đánh giá tác động của ngôn ngừ và cấu trúc văn bản đối với ý nghĩa.
Ngoài ra, phương pháp này còn khuyến khích thảo luận, tố chức các buổi thảo luận để học sinh có cơ hội chia sẻ ý kiến, nhận xét và hiểu rõ hơn về nội dung của văn bản. Cuối cùng, định hướng dạy học đọc hiểu này cũng khuyến khích học sinh đặt câu hởi và phát triển khả năng suy luận từ thông tin trong văn bản. Điều này giúp HS phát triển khả năng tư duy và giải quyết vấn đề. Từ đó tạo ra một môi trường học tập tích cực và khuyến khích sự độc lập trong việc học tập, giúp học sinh tự quản lý thời gian và tìm kiếm kiến thức.
Dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc giúp học sinh trở thành người đọc tự chủ, linh hoạt và có khả năng sử dụng kiến thức trong nhiều bối cảnh khác nhau. Tóm lại, dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực nói riêng, dạy học theo định hướng phát triển năng lực nói chung đã và đang là một xu thế cùa giáo dục thời đại 4.0, lấy người học làm trung tâm. Hiện nay, chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã được ban hành và được thiết kế theo định hướng dạy học phát triển năng lực người học. Từ quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực, chương trinh Giáo dục phổ thông năm 2018 đã cụ thể hóa định hướng đó thông qua những mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học.
Từ đỏ, những nhà biên soạn sách giáo khoa đã bám sát vào những yêu cầu của chương trình đề xây dựng nội dung học tập phù hợp, ưu tiên phát triển năng lực người học. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là chương trình định hướng giáo dục và đào tạo cho mọi cấp học phố thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam ban hành ngày 26 tháng 12 năm 2018 theo thông tư số 32/2018/TT- BGDĐT về "ban hành chương trình giáo dục phổ thông". [61 Chương trình giáo dục phổ thông 2018 ra đời với mục đích thay thế và kế thừa chương trình giáo dục hiện hành 2006 đang được áp dụng cho mọi cấp học phổ thông ở Việt Nam, 15 đồng thời “bão đảm phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức cơ bản, thiết thực; hiện đại; hài hòa đức, trí, thể, mỹ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống; tích hợp cao ở các lớp học dưới, phân hóa dần ở các lớp học trên; thông qua các phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗi học sinh, các phương pháp kiểm tra, đánh giá phù hợp với mục tiêu giáo dục và phương pháp giáo dục đế đạt được mục tiêu đó”. [3] Đây là một chương trình giáo dục được xây dựng theo hướng mở, lấy người học làm trung tâm.
Ngoài nguyên lý giáo dục nền tảng bao gồm "học đi đôi với hành", "lý luận gắn liền với thực tiễn", "giáo dục ở nhà trường kết hợp với giáo dục ở gia đình và xã hội", chương trình còn chịu ảnh hưởng từ triết lý giáo dục "học để biết - học để làm - học để chung sống - học để tự khẳng định mình". Từ đó, chương trình giáo dục phổ thông 2018 lấy quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất. Mục tiêu chính của chương trình chính: Giúp học sinh làm chủ kiến thức phồ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống và tự học suốt đời, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hoà các mối quan hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sổng tâm hồn phong phú, nhờ đó có được cuộc sổng có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại. [38] Vậy, thế nào là dạy học theo định hướng phát triển năng lực? Ngay từ cuối thế ki XX, Nhật Bản đã đề cập tới “những năng lực cho cuộc sống tích cực” trong “Mô hình giáo dục Nhật Băn cho thế kỉ XXI”.
Từ đầu thế kỉ XXI, các nước OECD và nhiều nước khác (có thể công bố rõ hoặc không tuyên bố rõ trong văn bàn) đều phát triển CTGDPT theo định hướng phát triển năng lực người học. Như vậy, ưu điểm vượt trội của chương trình định hướng năng lực so với 16 định hướng nội dung là tạo điêu kiện quản lí chât lượng theo kêt quả năng lực đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng, tăng cường khả năng tìm tòi, sáng tạo của HS mà không đơn thuần chỉ cung cấp kiến thức như trước đây. Dạy học phát triển năng lực nhằm khắc phục những hạn chế kể trên của dạy học nội dung. Vì thế, mục tiêu dạy học cuối cùng của dạy học phát triển năng lực không phải hệ thống kiến thức, là khối lượng nội dung, là biết thật nhiều.mà là năng lực cần có để sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn, đáp ứng được những yêu cầu của xã hội đang thay đổi từng ngày.
Năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỳ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm. Trong quá trình dạy học, năng lực được hiều là sự kết hợp tri thức, kĩ năng và thái độ. [32] Từ điển bách khoa Việt Nam cho rằng: “Năng lực là đặc điểm của cá nhân, thể hiện mức độ thông thạo - tức là có thể thực hiện một cách thành thục và chắc chắn một hay một số dạng hoạt động nào đó” Ngoài ra, theo quan điểm của các nhà tâm lý học: Năng lực là tổ hợp gồm các thuộc tính độc đáo cùa cá nhân phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả tốt. Năng lực không chỉ là tiền đề, mà còn là kết quả của hoạt động.
Năng lực là điều kiện cho hoạt động đạt kết quả nhưng đồng thời năng lực cũng phát triển ngay trong chính hoạt động ấy. [42; 18] Các năng lực được hình thành trong quá trình rèn luyện, học hỏi. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là mô hình dạy học nhằm phát triển tối đa năng lực của người học, trong đó, người học tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức dưới sự tổ chức, hướng dẫn của người dạy. Quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.
Dạy học phát triển năng lực là quá trình xây dựng, tổ chức và phối hợp nhịp nhàng giữa hoạt động của người dạy và hoạt động của người học, trong 17 đó chú trọng tập trung vào kêt quả đâu ra của quá trình này, nhân mạnh kêt quả người học cần đạt được các mức năng lực như thế nào sau khi kết thúc một giai đoạn (hay một quá trình) dạy học. Nghiên cửu vấn đề này, chúng tôi đưa ra băng so sánh một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội dung và chương trình định hướng năng lực từ đó sẽ rút ra ưu điểm vượt trội cúa chương trình định hướng năng lực so với định hướng nội dung: Bảng 1. Bảng so sánh chương trình định hướng nội dung và chương trình định hướng năng lực Giống nhau: Cả hai chương trình đều chú ý bồi dưỡng phẩm chất, hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt (đọc, viết, nói và nghe) và tiếp nhận văn học. [21 ;40] 18 Khác nhau: CTGDPT môn Ngữ Văn 2006 CTGDPT môn Ngữ Văn 2018 MỤC TIÊU - Mục tiêu được xác định theo 3 bình - Mục tiêu được xác định theo 2 bình diện: diện: + Kiến thức: Cung cấp cho HS + Phẩm chất: Yêu nước, Nhân ái, những kiến thức cơ bản có tính hệ Chăm chỉ, Trung thực, Trách nhiệm thống về ngôn ngữ và văn học.
+ Năng lực: + Kĩ năng: Hình thành và phát triển • Năng lực chung: NL tự chù và ở HS năng lưc sừ dung tiếng Vỉêt. tự học; NL giao tiếp và hợp tác, + Thái độ: Bồi dưỡng cho HS tình NL giải quyết vấn đề và sáng yêu tiếng Việt.