UỶ BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Trần Thế Cương (Tổng chủ biên) – Trần Đăng Nghĩa (Chủ biên) Nguyễn Thị Bích – Nguyễn Thị Thanh Hoà Lê Thị Thu Hương – Nguyễn Đức Minh – Ngô Thị Minh TÀI LIỆU GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG 8 Lớp THÀNH PHỐ HÀ NỘI MỤC LỤC Trang CHỦ ĐỀ 1: LỊCH SỬ HÀ NỘI TỪ THẾ KỈ XVII ĐẾN NĂM 1918 Bài 1: Thăng Long từ thời Mạc đến thời Tây Sơn 4 Bài 2: Thăng Long – Hà Nội từ năm 1802 đến năm 1918 12 Bài 3: Kì tích chống ngoại xâm của quân dân Đại Việt trên địa bàn Hà Nội thế kỉ XVIII 20 CHỦ ĐỀ 2: VĂN HOÁ Bài 4: Phong tục tập quán của người Hà Nội 28 Bài 5: Các làng khoa bảng ở Hà Nội 35 Bài 6: Trang phục của người Hà Nội 43 CHỦ ĐỀ 3: SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG THÀNH PHỐ HÀ NỘI Bài 7: Sử dụng hợp lí các dạng địa hình của thành phố Hà Nội 50 Bài 8: Bảo vệ môi trường thành phố Hà Nội 58 Bài 9: Thực hành: Khám phá và bảo vệ môi trường thành phố Hà Nội 66 CHỦ ĐỀ 4: LÀNG NGHỀ Ở HÀ NỘI Bài 10: Khái quát về làng nghề ở Hà Nội 68 Bài 11: Tìm hiểu và giới thiệu du lịch làng nghề truyền thống ở Hà Nội 77 HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG SÁCH Mỗi chủ đề triển khai qua 4 hoạt động: 🚀 KHỞI ĐỘNG Dẫn dắt để tạo tâm lí hứng thú vào bài học 📝 KIẾN THỨC MỚI Cung cấp kiến thức phù hợp với mục tiêu bài học và hình thành kĩ năng 📚 LUYỆN TẬP Củng cố, khắc sâu kiến thức đã học và phát triển các kĩ năng cần thiết ⚓ VẬN DỤNG Vận dụng kiến thức, kĩ năng vừa học vào thực tế 2 LỜI NÓI ĐẦU Các em học sinh thân mến! Các em đang sống và học tập ở Hà Nội – Thủ đô ngàn năm văn hiến. Để giúp các em hiểu rõ hơn về vùng đất mình sinh sống, Tài liệu giáo dục địa phương thành phố Hà Nội – lớp 8 được biên soạn nhằm cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản về văn hoá lịch sử, địa lí, kinh tế – xã hội, môi trường, hướng nghiệp,… của Hà Nội. Tài liệu gồm 4 chủ đề, mỗi chủ đề được xây dựng theo cấu trúc đảm bảo tính logic giữa các hoạt động mở đầu – kiến thức mới – luyện tập – vận dụng. Các em sẽ có thêm hiểu biết về nơi mình đang sống, thêm yêu quê hương, có ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của địa phương.
Hi vọng tài liệu sẽ mang lại cho các em những kiến thức hay, dễ hiểu và những trải nghiệm thực tế thú vị. Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội 3 CHỦ ĐỀ 1 LỊCH SỬ THĂNG LONG – HÀ NỘI TỪ THẾ KỈ XVII ĐẾN NĂM 1918 1 BÀI THĂNG LONG 🎯 TỪ THỜI MẠC ĐẾN THỜI TÂY SƠN Mục tiêu bài học: Trình bày được tình hình chính trị, kinh tế, văn hoá Thăng Long từ thời Mạc đến thời Tây Sơn. 🚀 KHỞI ĐỘNG Hãy cho biết bức tranh dân gian Ngũ Hổ thuộc dòng tranh gì, xuất hiện vào thời nào và ý nghĩa của dòng tranh này. Bức tranh dân gian Ngũ Hổ 📝 KIẾN THỨC MỚI 1.
Thăng Long thời Mạc và thời vua Lê – chúa Trịnh a) Tình hình chính trị Từ thế kỉ XVI, nhà Lê ngày càng khủng hoảng, suy yếu. Triều Mạc được thiết lập vào năm 1527, tập trung xây dựng kinh đô thứ hai ở Kinh Dương (Kiến Thuỵ – 4 Hải Phòng). Năm 1533, triều Lê Trung hưng được dựng lên song quyền lực dần rơi vào tay họ Trịnh. Đất nước bị chia cắt bởi các cuộc chiến tranh Nam – Bắc triều, chiến tranh Trịnh – Nguyễn.
Nhà Mạc sụp đổ (1592), các tập đoàn phong kiến Lê – Trịnh, Nguyễn tiếp tục củng cố quyền lực ở Đàng Ngoài và Đàng Trong. Thăng Long – đô thị của chính quyền thời Mạc, thời Lê – Trịnh đã có những thay đổi đáng kể. Khi mới thiết lập, triều Mạc đã thực hiện những chính sách tiến bộ, trước tiên là ở Thăng Long. Năm 1588, triều Mạc chủ trương huy động quân dân bốn trấn vùng đồng bằng đắp thêm ba lần luỹ ngoài thành Đại La để bảo vệ thành Thăng Long, kinh đô được mở rộng.
Theo bản đồ Hà Nội hiện nay, thành này bắt đầu từ Nhật Tân chạy theo phía tây Hồ Tây qua Bưởi, ô Cầu Giấy, theo đường Giảng Võ – La Thành qua Ô Chợ Dừa, Kim Liên, Đại Cồ Việt, Trần Khát Chân, qua ô Cầu Dền, ô Đống Mác đến đê sông Hồng. Thời vua Lê – chúa Trịnh, Hoàng thành và Cung thành là Cung đình của vua Lê hầu như không thay đổi. Cụm kiến trúc phủ chúa Trịnh được xây dựng mới là một quần thể cảnh quan mở nằm ở phía đông nam Hoàng thành gồm 52 cung điện đài các, chủ yếu dựng bằng gỗ sơn thếp. Ngoài phủ Chúa còn có các kiến trúc bên hồ Hoàn Kiếm lan rộng đến bờ sông Hồng như Nguyệt Đài, Thuỷ Tạ, cung Khánh Thuỵ, trên gò Rùa có Tả Vọng đình (nền Tháp Rùa sau này).
Khu phủ Chúa được xem như đầu não của chính quyền Trung ương. Để đối phó với phong trào đấu tranh của nông dân, năm 1749, Trịnh Doanh ra lệnh điều động dân phu các huyện xung quanh Kinh kì dựa theo thành Đại La cũ đắp lại vòng thành ngoài, gọi là thành Đại Đô. 🤔 Em có biết? Một lái buôn người Anh đến Thăng Long năm 1680 đã mô tả: Phủ Chúa ở trung tâm thành phố Kẻ Chợ. Nó rất rộng rãi và có tường thành bao bọc xung quanh.
Bên trong và bên ngoài có nhiều nhà nhỏ, thấp để cho quân lính ở. Những cung điện bên trong xây cao hai tầng, có nhiều cửa thoáng đãng. Các cửa đồ sộ nguy nga, tất cả đều bằng gỗ lim. Phủ chúa Trịnh 5 – Trình bày nét chính về tình hình chính trị Thăng Long thời Mạc và thời vua Lê – chúa Trịnh.
– Hãy cho biết quy hoạch thành Thăng Long dưới thời Mạc và thời vua Lê – chúa Trịnh. b) Tình hình kinh tế Chịu tác động của những biến đổi chính trị, Thăng Long vẫn có sức hút mạnh mẽ với những cư dân “tứ chiếng” về tụ cư và sản xuất, buôn bán, học tập,… Nền kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp vì thế tiếp tục phát triển. Nông nghiệp phát triển ở khu vực đất đai rộng bên ngoài Hoàng thành để sản xuất lúa gạo, thực phẩm, rau màu cung cấp cho kinh thành. Thủ công nghiệp nhà nước và dân gian có điều kiện phát triển.
Nhà nước thành lập cục và nha môn, cử quan lại phụ trách hoạt động thủ công nghiệp. 📍Tư liệu: “Trong dân gian, ở kinh đô Thăng Long, thợ chuyên nghiệp vẫn được tổ chức lại theo phường thủ công. Với chính sách kinh tế khá cởi mở và tình hình chính trị tương đối tốt của triều Mạc, thợ thủ công được tự do đi lại, hành nghề mà Thăng Long là nơi tụ họp nhân tài và các phường thợ dân gian khiến cho ở đây dần hình thành thêm các phường, phố nghề mới, làm phong phú hơn nét đặc sắc của 36 phố phường cổ truyền.”*1 🤔 Em có biết? Khu dân cư đông đúc “36 phố phường” Kẻ Chợ nằm ở vị trí phía bên tả của Hoàng thành Thăng Long. Thời vua Lê – chúa Trịnh, hệ thống các phường đã ổn định, kết hợp chức năng kinh tế sản xuất và hành chính – cư dân.
Một số phường nổi tiếng được nhiều người biết đến như Đông Hà (Hàng Chiếu), Hà Khẩu (Hàng Buồm), Đông Các (Hàng Bạc), Diên Hưng (Hàng Ngang), Thái Cực (Hàng Đào), Cổ Vũ (Hàng Bông),. Phố là những tuyến đường đi ngang qua địa bàn của phường, hai bên có cửa hàng, cửa hiệu. 1 Theo Bách khoa thư Hà Nội, tập 7, tr.88, Ban Chỉ đạo quốc gia kỉ niệm 1 000 năm Thăng Long, Thành uỷ – HĐND – UBND thành phố Hà Nội, năm 2010. 6 Hoạt động thương nghiệp phát triển do kinh tế hàng hoá mở rộng.
Ngoài mạng lưới chợ dày đặc đã có từ trước mở theo phiên, nổi tiếng như chợ Cửa Đông, Cửa Nam, Yên Thọ (ô Cầu Dền), Thịnh Quang (ô Chợ Dừa), Dịch Vọng (ô Cầu Giấy), Yên Thái (Bưởi), Đình Ngang (gần Cửa Nam),… còn có thêm chợ mới Phù Ninh (Ninh Hiệp, Gia Lâm). Mặt hàng được đem ra bán thường là những hàng phục vụ đời sống dân sinh, văn hoá tinh thần, vật chất của người dân. Các chợ lớn thường gắn với bến sông “trên bến dưới thuyền”. Chợ, bến sông, đường phố, cửa hiệu tạo nên sự đô hội của Thăng Long – Kẻ Chợ.
Chợ Bưởi ngày xưa Hình 1. Chợ Bưởi ngày nay Hình 1. Thuyền buồm trên sông Hồng Hình 1. Kinh đô Thăng Long – Kẻ Chợ – Trình bày những biểu hiện chứng tỏ sự phát triển của kinh tế Thăng Long thời Mạc và thời Lê – Trịnh.
– Giới thiệu một nghề thủ công hoặc làng nghề của Thăng Long từ thời Mạc đến thời Tây Sơn còn tồn tại ở địa phương em hoặc địa phương khác mà em biết. Thăng Long thời Tây Sơn (1786 – 1802) Cuối thế kỉ XVIII, phong trào Tây Sơn bùng nổ ở Đàng Trong. Với danh nghĩa “Phù Lê, diệt Trịnh”, mùa hè năm 1786, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy tiến ra 7 Đàng Ngoài lật đổ chúa Trịnh, trao lại chính quyền cho vua Lê và rút về Nam. Nhà Lê không còn đủ sức mạnh để điều hành việc nước, buộc quân Tây Sơn phải tiếp tục ra Bắc dẹp loạn.
Mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789), vua Quang Trung đã giải phóng kinh thành Thăng Long, quét sạch quân xâm lược Thanh, bảo vệ được nền độc lập của đất nước. Quang Trung đóng đô tại Huế, Hoàng thành Thăng Long được tu sửa lại trở thành thủ phủ của Bắc Thành (Bắc Bộ ngày nay). Nhiều quan lại cũ dưới thời vua Lê – chúa Trịnh vẫn được trọng dụng giữ những chức tước trong chính quyền mới. Đồng thời, vua còn thu dụng nhiều sĩ phu Bắc Hà như Trần Văn Kỷ, Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích,… để phục vụ triều đại mới.
Về kinh tế, vương triều Tây Sơn thực hiện chính sách khuyến nông, phát triển 🤔 công thương đã có tác động tích cực đến cả vùng Thăng Long. Em có biết? Ngưỡng mộ phong trào Tây Sơn và người Anh hùng áo vải, vua Lê gả công chúa Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ. Ngày 4 tháng 8 năm 1786, thành Thăng Long chứng kiến đám cưới của Ngọc Hân – Công chúa Bắc Hà “lá ngọc cành vàng” kết duyên cùng Nguyễn Huệ – Ông Hình 1. Tượng vua Quang Trung – tướng “cờ đào áo vải”.