CHƯƠNG 1 NHŨNG VÁN ĐÈ LÝ LUẬN cơ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG THỊ TRƯỜNG TIÈN TỆ LIÊN NGÂN HÀNG 1. Tổng quan về thị trường tiền tệ liên ngân hàng 1. Khái niệm và đặc điểm của thị trường tiền tệ liên ngân hàng 1. Khái niệm Hoạt động ngân hàng trong nền kinh tế thị trường không chỉ là quan hệ tín dụng và cung cấp dịch vụ tài chính giữa các NHTM với các doanh nghiệp và cá nhân trong nền kinh tế mà còn bao gồm quan hệ tín dụng giữa các NHTM, các tố chức tài chính phi ngân hàng với nhau và với NHTƯ.
Tiếp cận từ giác độ thị trường, có thể thấy rằng mối quan hệ và hoạt động tín dụng giữa các NHTM với các doanh nghiệp và cá nhân là thị trường ‘bán lẻ’, trong khi mối quan hệ giữa các NHTM, các TCTC và NHTƯ là thị trường ‘bán buôn’. Chúng ta đều biết, để tiến hành các hoạt động cho vay và đầu tư phát triển kinh tế cũng như đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, các NHTM đã thực hiện huy động vốn từ các doanh nghiệp và mọi tầng lớp dân cư trong nền kinh tế. Tuy nhiên trên thực tế, nguồn vốn luôn có tính thanh khoản cao hơn so với sử dụng vốn do các NHTM không thể thu hồi các món vay khi chưa đáo hạn cũng như không phải lúc nào cũng có thể dễ dàng chuyển các khoản đầu tư thành tiền mặt. Điều này đã đặt ra yêu cầu đối với các NHTM phải có lượng dự trữ đủ lớn và phải có nguồn huy động cần thiết để không bị rủi ro thanh khoản.
Neu thực hiện dự trữ quá lớn, khả năng sử dụng vốn sẽ giảm, dẫn đến hiệu quả kinh doanh và khả năng cạnh tranh của các NHTM sẽ giảm. Ngược lại, các NHTM sẽ có thể mất khả năng thanh toán. Phương án tối ưu để giải quyết vấn đề này là các NHTM vẫn phải sử dụng vốn ở mức hiệu quả, dự trữ ở mức hợp lý và nếu phát sinh nhu cầu thanh toán thì sẽ thực hiện vay mượn lẫn nhau. Những hoạt động vay vốn lẫn nhau giữa các NHTM sau đó đã phát triển thành một thị trường tiền tệ liên ngân hàng rộng khắp trên phạm vi lãnh thổ mỗi nước.
Hơn thế nữa, cùng với xu hướng mở cửa hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa, thị trường tiền tệ liên ngân 10 hàng ngày nay đã trở thành thị trường mang tính chất toàn cầu. Như vậy có thể nói rằng thị trường tiền tệ liên ngân hàng là sản phẩm của sự kết họp các hoạt động trên thị trường bán lẻ với các hoạt động trên thị trường bán buôn của các NHTM nhăm đảm bảo khả năng sử dụng nguồn vốn hiệu quả, đồng thời đảm bảo khả năng thanh toán. Do những vai trò vô cùng quan trọng, thị trường tiền tệ liên ngân hàng đã được chú trọng phát triển và ngày càng hiện đại hơn, chuyên nghiệp hơn với sự quản lý của NHTƯ cũng như sự hỗ trợ của những tổ chức phụ trợ, các nhà kinh doanh chuyên nghiệp và các nhà môi giới. Như vậy có thể hiểu: “T/ỉị trường tiền tệ liên ngân hàng là thị trường bán buôn vốn ngắn hạn giữa các NHTM, các tổ chức tài chính phi ngân hàng với nhau và với NHTƯ nhằm đáp ứng khả năng thanh toán và khả năng sử dụng nguồn vốn của các tố chức tham gia ”.
Đặc điểm của thị trường tiền tệ liên ngân hàng - Thị trường tiền tệ liên ngân hàng là thị trường bán buôn Thị trường tiền tệ liên ngân hàng là nơi thực hiện các giao dịch đi vay và cho vay với số lượng lớn giữa các NHTM và các TCTC khác, gọi chung là các trung gian tài chính (TGTC) nhằm bù đắp thiếu hụt ngân quỹ, đáp ứng nhu cầu thanh toán và cho vay trên thị trường bán lẻ, là nơi trao đổi vốn khả dụng giữa các TCTD với nhau khi cần giải quyết mối quan hệ cung cầu về vốn. Vì vậy, hàng hóa giao dịch của thị trường tiền tệ liên ngân hàng là mua bán các khoản tiền gửi giữa các ngân hàng. - Thị trường tiền tệ liên ngân hàng là thị trường có thời hạn rất ngắn Mặc dù các quốc gia không quy định thời hạn giao dịch trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng nhưng trong thực tế các giao dịch trên thị trường này chủ yếu là các giao dịch ngắn hạn (dài nhất là 12 tháng, ngắn nhất là qua đêm hay 24 giờ). Trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng tại London hiện nay, 55-60% các giao dịch liên ngân hàng có thời hạn từ 1 tháng trở xuống; từ 35- 40% các giao dịch có thời hạn từ 1 tháng tới 12 tháng và chỉ có khoảng 5% giao dịch có thời hạn 1 năm.
Các chúng khoán được giao dịch trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng có thời hạn chủ yếu là loại 1 tháng và 3 tháng (chiếm tới trên 70%). Năm 1991, tại thị trường tiền tệ liên ngân hàng 11 của Mỹ (Federal funds), nghiệp vụ cho vay qua đêm (overnight borrowings) chiếm tới 75% doanh số giao dịch trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng của Mỹ. - Thị trường tiền tệ liên ngân hàng là thị trường cập nhật và nhạy cảm Các giao dịch trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng được thực hiện qua hệ thống thông tin liên lạc được kết nối trực tuyến như điện thoại, telex, máy tính, fax, giao dịch qua hệ thống REUTER (Reuter dealing system), sau đó được xác nhận bằng văn bản, điện tín. Trong đó, Reuter dealing system được kết nối giữa các trung tâm giao dịch với các NHTM bằng cáp quang quốc tế, các chú thể giao dịch chỉ cần thực hiện các thao tác thông qua hệ thống máy tính đã được nối mạng.
Hệ thống này cung cấp mọi thông tin kinh tế của các thị trường tài chính, tỷ giá, lãi suất, v., được cập nhật đến từng giây và qua hệ thống thông tin viễn thông và đến các cơ sở thuê bao. Mặt khác, mức độ nhanh nhạy của thị trường còn phụ thuộc vào trình độ hiện đại của hệ thống thanh toán liên ngân hàng, vì đặc điểm của các khoản ngân quỹ là rất ngắn hạn và đòi hỏi mức độ kịp thời trong luân chuyển ngân quỹ. - Thị trường tiền tệ liên ngân hàng có độ tin cậy rất cao Do thành viên tham gia trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng là NHTƯ, NHTM cùng các tổ chức tín dụng tài chính trung gian khác, nên các yêu cầu về vốn, ký quỹ, chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và giấy phép hành nghề, v., luôn được xã hội tôn trọng. Các giao dịch ở đây hầu như không có tài sản đảm bảo dựa trên uy tín trong hoạt động kinh doanh.
Mọi thủ tục pháp lý và giao dịch được đơn giản hóa đến mức tối đa. - Thị trường tiền tệ liên ngân hàng mang tính liên kết toàn câu Thông qua hệ thống giao dịch hiện đại, các doanh vụ mua bán trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng được thực hiện trên cơ sở liên kết toàn cầu giữa các ngân hàng, các tổ chức phi ngân hàng và người môi giới tiền tệ. Thị trường tiền tệ liên ngân hàng hoạt động 24/24 giờ trong 1 ngày trên phạm vi quốc tế, các phòng giao dịch mở cửa từ 9-12 giờ/ ngày. Thông qua hệ thống giao dịch điện tử nối mạng quốc tế (Reuter hoặc Down Jones Teletate), một ngân hàng ở một quốc gia có thể giao dịch với hầu hết các ngân hàng khác ở trên thế giới.
Tại cùng thời điếm, một ngân hàng ở Singapore có the thực hiện giao dịch vay vốn tại New York và sau đó 12 gửi tại London nếu như giao dịch đó mang lại lợi ích cho ngân hàng. Tương tự, ngân hàng cũng có thể bán ngoại tệ, bán các chứng khoán ngắn hạn tại thị trường này và lập tức đầu tư vào một thị trường khác nhằm kiếm được lợi nhuận. Như vậy có thể nói, thị trường giao dịch tiền tệ và liên ngân hàng là thị trường mang tính chất toàn cầu. Sự biến động của thị trường tiền tệ liên ngân hàng ở một nước, đặc biệt là ở những nước thị trường được coi là lớn, sẽ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến thị trường khác, thậm chí cả thế giới.
Ví dụ điển hình về mối quan hệ chặt chẽ của các ngân hàng trên thế giới là khủng hoảng tài chính tiền tệ ở châu Á năm 1997-1998. Khủng hoảng được bắt đầu ở Thái Lan và ngay lập tức phản ứng dây chuyền đến các nước châu Á khác mà mức độ khủng hoảng của từng nước là khác nhau và phụ thuộc vào mức độ mở cửa của thị trường đó với bên ngoài. Gần đây nhât là đại khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2007-2009 có nguồn gốc từ khủng hoảng tài chính ở Hoa Kỳ. Sau đó nguy cơ lan rộng khủng hoảng xảy ra ở nhiều nước trên thế giới: Anh, Iceland, Bỉ, Tây Ban Nha, Hà Lan, Đức.
Bản chất của các “bi kịch” này, có thể nói, có nguồn gốc sâu xa chính từ yếu kém của thị trường tài chính- tiền tệ và hoạt động ngân hàng. Các tổ chức tham gia trên thị trường tiền tệ Xét theo “chiều ngang”, thị trường tiền tệ liên ngân hàng biểu hiện quan hệ điều tiết vốn giữa các NHTM và các TCTD khác. Còn nêu xét theo chiêu dọc, thị trường tiền tệ liên ngân hàng biểu hiện mối quan hệ giữa NHTƯ và các NHTM, Các TCTD khác. Như vậy, các tổ chức tham gia TTTTLNH bao gồm: - Các ngần hàng thương mại Các NHTM là các chủ thể chính tham gia các giao dịch trên thị trường liên ngân hàng.
Cung - cầu về tiền tệ trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng chủ yếu phát sinh từ các ngân hàng với mục đích giải quyết nhu cầu ngân quỹ, quản lý ngân quỹ cũng như xác định một danh mục đầu tư tối ưu. Cho đến hiện nay, ở rất nhiều quốc gia, các giao dịch trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng được thực hiện trực tiếp giữa các NHTM với nhau mà không qua các nhà môi giới. Mục đích của các NHTM khi tham gia thị trường TTTTLNH bao gồm: (1) Duy trì khả năng thanh toán của chính các NHTM; (2) Làm trung gian cho khách 13 hàng về các dịch vụ tài chính phái sinh nhàm hạn chế rủi ro thị trường; (3) Giao dịch vốn theo nhu cầu và khả năng của các NHTM nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Trên thị trường liên ngân hàng được đặc trưng hóa bởi các giao dịch giữa các NHTM với quy mô giao dịch lớn.
Chủ thể chính của thị trường tiền tệ liên ngân hàng chính là các NHTM lớn với các tính năng hoạt động riêng, là động lực chính thúc đẩy thị trường tiền tệ liên ngân hàng phát triển.