CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về văn hóa Văn hóa là một lĩnh vực tồn tại và phát triển lâu dài gắn liền với đời sống hàng ngày của con người. Trên thế giới có rất nhiều khái niệm về văn hóa, dưới đây là một số khái niệm về văn hóa giúp ta hiểu rõ hơn về văn hóa.
Tylor “ văn hóa hay văn minh , theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội”( Huyền Giang dịch, trong Văn hóa nguyên thủy, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật – Hà Nội,2001,trang 13). Với định nghĩa này thì được hiểu theo nghĩa văn hóa bao gồm tất cả những hoạt động thường ngày của con người cũng như những tâm tư tình cảm của họ. Từ đó hình thành những văn hóa, tín ngưỡng, phong tục tập quán mang một nét đặc sắc riêng có. Tuy nhiên nó lại ít quan tâm đến văn hóa vật chất.
Hay văn hóa là “một phức thể bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, luật pháp, tập quán, cùng mọi khả năng và thói quen khác mà con người như một thành viên xã hội đã đạt được”.Tylor trong cuốn Văn hóa nguyên thủy xuất bản ở London năm 1871) Văn hóa thường được xem là bao gồm tất cả những gì do con người sáng tạo ra. Với các hiểu của bác Hồ thì văn hóa chính là những gì mà con người sáng tạo ra trong suốt ngày này sang ngày khác, năm này sang năm khác. Nó được bắt nguồn từ những sinh hoạt, nhu cầu cuộc sống hằng ngày. Năm 1940, Hồ Chí Minh đã viết: “ Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng SVTH: Nguyễn Thị Nhất Linh 7 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Tài Phúc hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”, ( Hồ Chí Minh 1995, 431). Trong bản tuyên bố những chính sách văn hóa tại Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ ngày 26 tháng 7 đến này 6 tháng 8 năm 1982 tại Mêhicô: Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng.
Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân. Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lí tính, có óc phê phán và nhấn thân một cách có đạo lí. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành để đặt ra những xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩ mới mẻ và sáng tạo nên những công trình mới mẻ, những công trình vượt trội bản thân. Hay câu nói nổi tiếng của Esdouard Herriot (1872- 1957), một chính trị gia lỗi lạc người Pháp: “ Văn hóa là cái còn lại khi ta quên đi tất cả, là cái còn thiếu khi ta đã học tất cả”.
Với cách nói như vậy như vậy tác giả muốn quên đi tất cả những gì mình có và học những gì còn thiếu. Sau tất cả các khái niệm trên thì ta có một khái niệm ngắn gọn và dễ hiểu hơn. Tóm lại văn hóa: “văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và giá trị tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình tồn tại và phát triển”. Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Cũng như văn hóa, khái niệm về văn hóa doanh nghiệp cũng rất đa dạng.
Sau đây là một số khái niệm về văn hóa doanh nghiệp: Theo tổ chức lao động quốc tế ILO – International Labour Organization: “Văn hóa doanh nghiệp là một tập hợp các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ cư xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”. SVTH: Nguyễn Thị Nhất Linh 8 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Tài Phúc Theo Georges de Saite Marie, chuyên gia người Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, các biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, các điều cấm kị, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nến móng sâu xa của doanh nghiệp”. Với hai cách định nghĩa văn hóa như trên thì doanh nghiệp chính là chủ thể cho mọi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Vì thế họ luôn coi văn hóa doanh nghiệp và văn hóa kinh doanh có sự đồng nhất với nhau.TS Đỗ Minh Cương: “Văn hóa doanh nghiệp(Văn hóa công ty) là một bộ dạng của văn hóa tổ chức bao gồm những giá trị, những nhân tố văn hóa mà doanh nghiệp tạo ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh, tạo nên cái bản sắc của doanh nghiệp và tác động tới tình cảm, lý trí và hành vi của tất cả thành viên doanh nghiệp”.
Hay như Edgar Schein một nhà quản trị nổi tiếng người Mỹ đã nói: “Văn hóa doanh doanh nghiệp gắn với văn hóa xã hội, là một bước tiến của văn hóa xã hội, là tầng sâu của văn hóa xã hội. Văn hóa doanh nghiệp đòi hỏi vừa chú ý tới năng suất và hiệu quả sản xuất, vừa chú ý quan hệ chủ thợ, quan hệ giữa người với người. Nói rộng ra nếu toàn bộ nền sản xuất đều được xây dựng trên một nền văn hóa doanh nghiệp trình độ cao, nền sản xuất sẽ vừa mang bản sắc dân tộc, vừa thích ứng với thời đại hiện nay”. Ở đây văn hóa doanh nghiệp cũng như một xã hội vậy,ở đó sẽ có những xã hội nhỏ hơn tập hợp lại thành một xã hội lớn.
Mỗi xã hội nhỏ được ví như là một doanh nghiệp. Nó sẽ chịu những ảnh hưởng từ bên ngoài cũng như là bộ phận cấu thành một trong một xã hội lớn. Văn hóa doanh nghiệp hay văn hóa tổ chức được hiểu là một hệ thống hữu cơ các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi do các thành viên trong doanh nghiệp đó sáng tạo và tích lũy trong quá trình tương tác với môi trường bên ngoài và hội nhập bên trong tổ chức, nó đã có hiệu lực và được coi là đúng đắn, do đó, được chia sẽ và phổ biến rộng rãi giữa các thế hệ thành viên như một phương pháp chuẩn mực để nhận thức, tư duy và cảm nhận trong mối quan hệ với các vấn đề mà họ phải đối mặt. Tóm lại, ta có thể định nghĩa về văn hóa doanh nghiệp như sau: Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ những giá trị thuộc về Doanh nghiệp đã được gìn giữ và SVTH: Nguyễn Thị Nhất Linh 9 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Tài Phúc bồi đắp trong suốt chiều dài lịch sử.
Những giá trị đó đã được tập thể người lao động trong Doanh nghiệp trân trọng, gìn giữ và bộc lộ trong những hành vi của mình tại bất cứ đâu. Xây dựng văn hóa Doanh nghiệp gồm một số vấn đề căn bản như: Xây dựng triết lý hoạt động của Doanh nghiệp; đạo đức kinh doanh; hệ thống hàng hóa và dịch vụ mà Doanh nghiệp cung cấp cho thị trường; phương thức tổ chức hoạt động của Doanh nghiệp với xã hội. Khái niệm về văn hóa kinh doanh Theo luận án Tiến sĩ Kinh tế năm 2004, TS. Nguyễn Hoàng Ánh cho rằng: “ Văn hóa kinh doanh là sự thể hiện phong cách kinh doanh của một dân tộc.
Nó bao gồm các nhân tố rút ra từ văn hóa dân tộc, được các thành viên trong xã hội vận dụng vào trong hoạt động kinh doanh của mình và tất cả những giá trị, triết lí. mà các thành viên này tạo ra trong quá trình kinh doanh”. Với cách hiểu này thì văn hóa kinh doanh do chủ thể kinh doanh sáng tạo ra mà do toàn bộ những thành viên trong xã hội một cách hiểu không chính xác những văn hóa kinh doanh vẫn do người tạo dựng giữ vai trò chính trong văn hóa kinh doanh. Ta có thể hiểu văn hóa kinh doanh theo hai nghĩa như sau: Theo nghĩa rộng thì văn hóa kinh doanh là một bộ phận cấu thành nền văn hóa chung của một dân tộc, phản ánh hoạt động kinh doanh mà mức độ gắn kết giữa cái lợi với những giá trị chân, thiện, mỹ của con người trong từng giai đoạn lịch sử.
Theo nghĩa hẹp, văn hóa kinh doanh thể hiện sự gắn kết cái lợi với những giá trị chân, thiệt, mỹ để tạo ra bản sắc kinh doanh nhằm đạt đến sự phát triển biền vững của các chủ thể kinh doanh. Đặc trưng của văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp cũng vậy để hiểu văn hóa doanh nghiệp nó được hình thành và phát triển như thế nào thì trước hết ta cần biết về đầy đủ những đặc trưng của nó và được xác lập trong một hệ trục tọa độ: Văn hóa doanh nghiệp mang “tính nhân sinh”, tức là gắn với con người. SVTH: Nguyễn Thị Nhất Linh 10 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Tài Phúc Tập hợp một nhóm người cùng làm việc với nhau trong tổ chức sẽ hình thành nên những thói quen, đặc trưng của đơn vị đó. Do đó, văn hóa doanh nghiệp có thể hình thành một cách “tự phát” hay “tự giác”.
Theo thời gian, những thói quen này sẽ dần càng rõ ràng hơn và hình thành ra “cá tính” của đơn vị. Nên một doanh nghiệp dù muốn hay không đều sẽ dần hình thành văn hóa của tổ chức mình. Văn hóa doanh nghiệp khi hình thành một cách tự phát có thể phù hợp với mong muốn và mục tiêu phát triển của tổ chức hoặc không. Chủ động tạo ra những giá trị văn hóa mong muốn là điều cần thiết nếu doanh nghiệp muốn văn hóa thực sự phục vụ cho định hướng phát triển chung, góp phần tạo nên sức cạnh tranh của mình.
Văn hóa doanh nghiệp có “tính giá trị”.