MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Bước sang thập kỷ thứ hai của thế kỷ XXI, tình hình thế giới có nhiều diễn biến hết sức nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo. Cục diện địa chính trị, địa kinh tế thế giới đang có sự dịch chuyển mạnh mẽ với sự nổi lên của các quốc gia châu Á. Nhằm làm rõ thêm tình hình và xu thế vận động của quan hệ quốc tế đương đại, đặc biệt là ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, tác giả lựa chọn đề tài “Quan hệ Trung Quốc - Indonesia và tác động đến khu vực Đông Nam Á (2005-2015)”, dựa trên các lý do sau: Thứ nhất, quan hệ giữa Trung Quốc - Indonesia là một trong những mối quan hệ quan trọng của thế giới và khu vực.
Trung Quốc và Indonesia là hai nước đang phát triển đầy tiềm năng, có vai trò địa chính trị lớn và đang lên trong cục diện kinh tế - chính trị thế giới. Trung Quốc, với sự trỗi dậy về kinh tế, quân sự, gia tăng sức mạnh mềm, từ một cường quốc khu vực, đang vươn lên trở thành cường quốc thế giới, thách thức vai trò số một của Mỹ. Indonesia - quốc gia có dân số lớn thứ tư, diện tích thứ 13 thế giới và là nước lớn nhất ở Đông Nam Á - hoàn toàn có tiềm năng để gia tăng ảnh hưởng ở khu vực và trên thế giới. Bước vào thế kỷ XXI, Indonesia đang có những bước phát triển nhanh chóng và ngày càng chứng tỏ vai trò của mình trong khu vực Đông Nam Á.
Xu hướng triển khai chính sách đối ngoại của nước này có ảnh hưởng đáng kể đến khu vực và quốc tế. Châu Á, trong đó có khu vực Đông Nam Á, đang trở thành địa bàn cạnh tranh chiến lược rất gay gắt của các nước lớn. Tất cả các quan hệ liên quan đến khu vực này đều có xu hướng phản ánh những xu thế biến động rất điển hình của quan hệ quốc tế đương đại. Quan hệ giữa Trung Quốc với Indonesia cũng thể hiện sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc đối với khu vực Đông Nam Á trong nỗ lực cạnh tranh ảnh hưởng với Mỹ tại khu vực này.
Do vậy, quan hệ Trung Quốc - Indonesia là một nhân tố quan trọng đối với cục diện khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là ở Đông Nam Á. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai, quan hệ Trung Quốc - Indonesia đang có những diễn biến phức tạp, có ảnh hƣởng, tác động đến khu vực Đông Nam Á, cần đƣợc làm rõ. Bản thân hai nước này vẫn đang trong quá trình nổi lên để khẳng định sức mạnh, vị thế trên trường quốc tế. Trong quá trình chiến lược đó, chắc chắn cả hai bên đều nỗ lực phát triển, đổi mới, thử nghiệm trên mọi bình diện, lĩnh vực, cả đối nội và đối ngoại để tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia.
Trên bình diện đối ngoại, cả hai bên sẽ có nhiều chính sách và hành động mới, để thực hiện lợi ích quốc gia của mình. Do đó, đây sẽ là một cặp quan hệ có tính chất phức tạp, biến động nhanh chóng cần được nghiên cứu sâu sắc. Thứ ba, cặp quan hệ này rất quan trọng đối với môi trƣờng an ninh – chiến lƣợc của Việt Nam. Tại Việt Nam, các nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc - Indonesia còn chƣa đầy đủ và cập nhật.
Đại hội XII chỉ rõ phương hướng đối ngoại của Việt Nam là: “Chú trọng phát triển quan hệ hợp tác, hữu nghị, truyền thống với các nước láng giềng, thúc đẩy quan hệ với các đối tác lớn, đối tác quan trọng. Chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh” [1, tr. Để thực hiện đường lối đó, Việt Nam không thể không tích cực đẩy mạnh công tác nghiên cứu và dự báo về môi trường quốc tế, trong đó có các mối quan hệ chủ chốt, những xu thế, diễn biến mới của đời sống quốc tế và khu vực, từ đó thực sự chủ động và tích cực hội nhập quốc tế, đón đầu những thuận lợi và hạn chế bớt rủi ro của quá trình hội nhập. Rõ ràng, Trung Quốc và Indonesia đều là những đối tác được xác định ưu tiên trong đường lối chính sách đối ngoại của Việt Nam, vì vậy, việc nghiên cứu quan hệ giữa hai nước này là vô cùng cần thiết.
Đặc biệt, trong bối cảnh giữa Trung Quốc và một số nước ASEAN đang nổi lên vấn đề tranh chấp chủ quyền biển đảo, thì việc xem xét mối quan hệ của Trung Quốc với Indonesia, nước được cho là có vai trò quan trọng hàng đầu trong ASEAN, là mối quan tâm đối với các nước trong và ngoài khu vực, trong đó có Việt Nam. Từ các lý do trên, tác giả lựa chọn “Quan hệ Trung Quốc - Indonesia và tác động tới khu vực Đông Nam Á (2005-2015)” làm đề tài luận văn thạc sỹ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của mình. Đề tài sẽ trả lời câu hỏi nghiên cứu: Quan hệ đối tác chiến lƣợc mà hai nƣớc thiết lập đƣợc triển khai nhƣ thế nào trong 10 năm qua và tác động nhƣ thế nào đến khu vực Đông Nam Á?. Tổng quan tình hình nghiên cứu Ở Việt Nam, quan hệ Trung Quốc - Indonesia là vấn đề còn rất mới mẻ, hầu như chưa có một công trình nào tiếp cận vấn đề này.
Thậm chí, trong khi các nghiên cứu về Trung Quốc rất phong phú, thì các công trình nghiên cứu về Indonesia được công bố lại không nhiều. Các công trình nghiên cứu dạng sách chủ yếu mới chỉ nghiên cứu các mối quan hệ giữa Trung Quốc với các cường quốc như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ… hay ASEAN nói chung, còn liên quan tới Indonesia thì hầu hết là các tác phẩm giới thiệu những nét chính về địa lý, lịch sử, văn hóa, kinh tế - xã hội Indonesia và vai trò của nước này trong ASEAN. Như vậy, về sách đã xuất bản, có thể nói chưa có một cuốn nào ở Việt Nam có nội dung về quan hệ Trung Quốc - Indonesia. Hiện mới chỉ có luận văn thạc sỹ quan hệ quốc tế “Quan hệ Trung Quốc - Indonesia từ năm 1990 đến 2014” của tác giả Trần Quốc Khánh, Học viện Ngoại giao hoàn thành tháng 7 năm 2015, về chủ đề này.
Luận văn đã đánh giá quan hệ Trung Quốc - Indonesia từ năm 1990 đến năm 2014 qua hai giai đoạn phát triển trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế - thương mại và các lĩnh vực khác, trong đó giai đoạn 1990 - 2004 là giai đoạn khôi phục, hàn gắn quan hệ, giai đoạn 2005 - 2014 là một nấc thang mới của mối quan hệ với việc hai nước nâng cấp lên khuôn khổ đối tác chiến lược. Luận văn này đã khẳng định: (i) Trong hơn hai mươi năm xây dựng và phát triển, quan hệ Trung Quốc - Indonesia đã phát triển với tốc độ nhanh, các lĩnh vực hợp tác ngày càng được mở rộng, tính chất “chiến lược” ngày càng được tăng cường; và (ii) Quan hệ này luôn tồn tại song song tính hợp tác và tính cạnh tranh, song nhìn chung mặt hợp tác là nổi trội và được hai nước đề cao, vun đắp. Luận văn cũng đã đưa ra dự báo triển vọng quan hệ này trong thời gian tới sẽ tiếp tục được thúc đẩy, tăng cường và phát triển theo hướng làm sâu sắc hơn quan hệ đối tác chiến lược, hướng tới hoàn thiện khung quan hệ đối tác chiến lược toàn diện tuy không nhanh chóng và dễ dàng khi quan hệ hai nước vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, mà nổi lên trong đó là sự can thiệp của các nước lớn và thiếu niềm tin sâu sắc giữa hai bên. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở nước ngoài, quan hệ Trung Quốc - Indonesia là đề tài được nhiều học giả quan tâm.
Về quan hệ chính trị - ngoại giao, có thể kể đến một số công trình gần đây như: Indonesia and China: The Politics of a troubled relationship của Rizal Sukma (1999); Chinese policy toward Indonesia 1949-1967 của David Mozingo (2007); “Indonesian response to the rise of China: Growing comfort amid uncertainties” của Rizal Sukma (2009); Torn between Amercian and China: Elite perception and Indonesian foreign policy của Daniel Novotry, Pasir Panjang (2010); “Indonesia-China relations: Challenges and Opportunities” của Rahul Mishra and IrfaPuspita Sari (2010); China and the shaping of Indonesia, 1949-1965 của Hong Liu (2011); “Variations on a theme: Dimension Ambivalence in Indonesia-China ties” của Evan A. Laksmana (2011); Indonesia, ASEAN, and the Rise of China: Indonesia in the Midst East’s Asia Dynamics in the Post-Crisis Global World của SyamsulHadi (2012), “Indonesia- China's Diplomatic Relations after Normalization in 1990” của Ahmad Syaifuddin Ruhri (2015)… Trong cuốn Indonesia and China: The Politics of a troubled relationship (nhà xuất bản Routledge, London, 1999), học giả Rizal Sukma, Tiến sĩ, Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu chiến lược quốc tế (CSIS) của Indonesia, kiêm cố vấn đối ngoại của Tổng thống Indonesia Joko Widodo, đã phân tích các nguyên nhân dẫn đến việc hai nước cắt đứt quan hệ ngoại giao năm 1967 và sau đó quyết định bình thường hoá năm 1990 là do những thay đổi trong chính sách đối ngoại của Indonesia, bản chất của chế độ chính trị Trật tự Mới và vai trò của Tổng thống Suharto. Theo tác giả, việc cắt đứt quan hệ ngoại giao giữa hai nước là một phần trong nỗ lực của Indonesia nhằm duy trì tính hợp pháp chính trị của Chính phủ quân sự Trật tự Mới và để chống lại nguy cơ cộng sản. Lý do hai nước nối lại quan hệ được cho là do những thay đổi trong vai trò chính trị của quân đội và những mục tiêu mới của Tổng thống Suharto [39].
Trong cuốn Chinese policy toward Indonesia 1949-1967 (nhà xuất bản Equinox, Sheffield, Vương quốc Anh, 2007), Giáo sư David Mozingo đã phân tích sự cạnh tranh của các thế lực có khả năng định hình chính sách đối ngoại 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của Trung Quốc đối với Indonesia và các yếu tố dẫn đến sự tan vỡ của quan hệ ngoại giao hai nước. Tác giả đã lý giải tại sao hai nước đã từng chuyển từ thù địch sang hoà bình và rồi lại chuyển sang thù địch. Đáng chú ý, tác giả cho rằng yếu tố quyết định quan hệ ngoại giao hai nước lại là diễn biến chính trị của Indonesia, điều mà Trung Quốc không thể hoặc chỉ kiểm soát được rất ít [29].