Luận án tiến sĩ: Tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Lê Quốc Hội
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Quốc Hội
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Quản Lý Kinh Tế Trung Ương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Tác Động Của Phát Triển Tài Chính Đến Bất Bình Đẳng Về Thu Nhập Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Cách tiếp cận và các phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Cách tiếp cận
• 1.4.2. Thu thập dữ liệu nghiên cứu
• 1.4.3. Các phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Các đóng góp của luận án
• 1.6. Cấu trúc của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các nghiên cứu quốc tế liên quan tới đề tài luận án
• 2.1.1. Các nghiên cứu lý thuyết
• 2.1.2. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 2.2. Các nghiên cứu trong nước liên quan tới đề tài luận án
• 2.2.1. Các nghiên cứu về vai trò của phát triển tài chính
• 2.2.2. Các nghiên cứu về nhân tố quyết định bất bình đẳng thu nhập
• 2.2.3. Các nghiên cứu về tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập
• 2.3. Kết luận Chương 1 và vấn đề đặt ra
• 3. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH ĐẾN BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP
• 3.1. Cơ sở lý thuyết về phát triển tài chính
• 3.1.1. Khái niệm tài chính
• 3.1.2. Khái niệm phát triển tài chính
• 3.1.3. Đo lường phát triển tài chính
• 3.2. Cơ sở lý thuyết về bất bình đẳng thu nhập
• 3.2.1. Khái niệm bất bình đẳng thu nhập
• 3.2.3. Đo lường bất bình đẳng thu nhập
• 3.3. Cơ sở lý thuyết về tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập
• 3.3.1. Giả thuyết phi tuyến
• 3.3.2. Giả thuyết tuyến tính
• 3.3.3. Lý thuyết thẩm thấu
• 3.3.4. Các kênh tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập
• 3.3.4.2. Tăng trưởng kinh tế
• 3.3.4.4. Thương mại
• 3.3.4.6. Trình độ giáo dục
• 3.3.5. Yếu tố ảnh hưởng tới tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập
• 3.3.5.1. Mô hình tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô
• 3.3.5.2. Chất lượng thể chế
• 3.3.5.3. Năng lực tham gia thị trường tài chính của chủ thể kinh tế
• 3.3.6. Kinh nghiệm quốc tế về thúc đẩy phát triển tài chính gắn với mục tiêu giảm bất bình đẳng thu nhập
• 3.3.6.1. Kinh nghiệm từ Philippines
• 3.3.6.2. Kinh nghiệm từ Kenya
• 3.3.6.3. Kinh nghiệm từ mô hình Ngân hàng Grameen tại Băng-la-đét
• 3.3.6.4. Kinh nghiệm từ Trung Quốc
• 3.3.7. Các bài học kinh nghiệm chung
• 3.4. Kết luận Chương 2
• 4. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ ƯỚC LƯỢNG TÁC ĐỘNG CỦA PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH ĐẾN BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng phát triển tài chính ở Việt Nam
• 4.1.1. Khái lược quá trình phát triển hệ thống các tổ chức tín dụng ở Việt Nam
• 4.1.2. Mức độ phát triển tài chính ở Việt Nam
• 4.2. Thực trạng bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam
• 4.3. Thực trạng tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam
• 4.3.1. Tác động thông qua thu nhập
• 4.3.2. Tác động thông qua tăng trưởng
• 4.3.3. Tác động thông qua kênh đầu tư và thương mại
• 4.4. Ước lượng và kiểm định tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam
• 4.4.1. Mô hình thực nghiệm
• 4.4.3. Kỹ thuật ước lượng và các kiểm định
• 4.4.4. Kết quả ước lượng
• 4.4.5. Đánh giá chung về tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam
• 4.4.5.1. Các kết luận chung
• 5. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP GẮN VỚI PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH
• 5.1. Quan điểm về bất bình đẳng thu nhập, phát triển tài chính và giải quyết bất bình đẳng thu nhập gắn với phát triển tài chính
• 5.1.1. Quan điểm về bất bình đẳng thu nhập
• 5.1.2. Quan điểm về phát triển tài chính
• 5.1.3. Quan điểm về giải quyết bất bình đẳng thu nhập gắn với phát triển tài chính
• 5.1.4. Cơ hội và thách thức của Việt Nam trong việc thúc đẩy phát triển tài chính như một động lực của tăng trưởng bao trùm và giải quyết bất bình đẳng thu nhập
• 5.2. Một số giải pháp và kiến nghị về giải quyết bình đẳng thu nhập gắn với phát triển tài chính ở Việt Nam
• 5.2.1. Các căn cứ của giải pháp
• 5.2.2. Các giải pháp cụ thể
• 5.2.3. Một số kiến nghị về giải quyết mối quan hệ tăng trưởng - bất bình đẳng gắn với phát triển tài chính
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa phát triển tài chính và bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam đã chỉ ra rằng sự phát triển của hệ thống tài chính có thể tạo ra những tác động tích cực đến phân phối thu nhập trong xã hội. Theo các lý thuyết hiện có, phát triển tài chính có thể làm giảm khoảng cách thu nhập thông qua việc tăng cường khả năng tiếp cận tài chính cho các nhóm dân cư nghèo. Tuy nhiên, cũng có những quan điểm cho rằng trong giai đoạn đầu của phát triển tài chính, bất bình đẳng có thể gia tăng do lợi ích chủ yếu tập trung vào nhóm người giàu có. Điều này cho thấy rằng mối quan hệ giữa hai yếu tố này không đơn giản và cần được phân tích kỹ lưỡng.

1.1. Các kênh tác động của phát triển tài chính

Các kênh tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập có thể được phân loại thành nhiều nhóm. Đầu tiên, phát triển tài chính có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, từ đó tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân. Thứ hai, việc mở rộng tiếp cận tài chính giúp các doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể phát triển, từ đó tạo ra nhiều việc làm hơn cho người lao động. Cuối cùng, phát triển tài chính cũng có thể cải thiện chính sách tài chính và phân phối thu nhập, giúp giảm thiểu sự chênh lệch giữa các nhóm thu nhập trong xã hội.

II. Thực trạng bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam

Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong việc giảm nghèo và phát triển kinh tế, tuy nhiên, bất bình đẳng thu nhập vẫn là một vấn đề nghiêm trọng. Hệ số Gini, một chỉ số đo lường bất bình đẳng thu nhập, đã tăng từ 0,34 vào năm 1993 lên 0,433 vào năm 2010. Điều này cho thấy rằng mặc dù nền kinh tế phát triển, nhưng sự phân phối thu nhập vẫn chưa công bằng. Các nhóm dân cư nghèo nhất vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lực tài chính, dẫn đến việc khoảng cách thu nhập giữa các nhóm ngày càng gia tăng.

2.1. Nguyên nhân của bất bình đẳng thu nhập

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam. Một trong số đó là sự khác biệt trong khả năng tiếp cận tài chính cá nhân và tài chính vi mô. Những người nghèo thường không có đủ tài sản để thế chấp, do đó họ không thể tiếp cận các khoản vay cần thiết để đầu tư vào giáo dục hoặc kinh doanh. Hơn nữa, sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền cũng góp phần làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập. Các khu vực thành phố lớn thường có nhiều cơ hội hơn so với các vùng nông thôn.

III. Giải pháp giảm bất bình đẳng thu nhập thông qua phát triển tài chính

Để giảm thiểu bất bình đẳng thu nhập, cần có những chính sách phát triển tài chính hiệu quả. Một trong những giải pháp là tăng cường chính sách tài chính nhằm hỗ trợ các nhóm dân cư nghèo tiếp cận các dịch vụ tài chính. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc phát triển các sản phẩm tài chính vi mô và tài chính công. Bên cạnh đó, cần có các chương trình giáo dục tài chính để nâng cao nhận thức của người dân về việc sử dụng các dịch vụ tài chính một cách hiệu quả.

3.1. Khuyến nghị chính sách

Chính phủ cần xây dựng các chính sách khuyến khích phát triển tài chính bền vững, đồng thời tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển. Việc cải cách hệ thống ngân hàng và các tổ chức tín dụng cũng rất quan trọng để đảm bảo rằng các nguồn lực tài chính được phân phối một cách công bằng hơn. Ngoài ra, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức phi chính phủ trong việc thực hiện các chương trình hỗ trợ cho người nghèo.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng về thu nhập ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Chu Minh Hội, bảo vệ năm 2017 tại Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Quốc Hội và PGS. Nguyễn Thị Nguyệt. Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số: 62 31 01 05).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong giai đoạn 1990–2010, Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao liên tục (chỉ đứng sau Trung Quốc trên toàn cầu theo số liệu IMF), đưa tỷ lệ nghèo đói từ hơn 58% năm 1993 giảm xuống còn khoảng hơn 8% vào năm 2014. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này đi kèm xu hướng phân phối thu nhập kém đồng đều: hệ số Gini tăng liên tục từ 0,34 năm 1993 lên 0,433 năm 2010 và ở mức 0,423 năm 2012; khoảng cách thu nhập giữa nhóm ngũ phân vị giàu nhất và nghèo nhất tiếp tục gia tăng trong khi tỷ trọng thu nhập của 40% dân số nghèo nhất có xu hướng giảm. Số liệu của Ngân hàng Thế giới cho thấy 76% dân cư thành thị và 53% dân cư nông thôn Việt Nam bày tỏ quan ngại về tình trạng bất bình đẳng. Trong khi lý thuyết và thực nghiệm quốc tế tồn tại nhiều quan điểm trái chiều về tác động của phát triển tài chính đến phân phối thu nhập, các nghiên cứu thực nghiệm trước đó tại Việt Nam (kể cả của nhóm tác giả Lê Quốc Hội và Chu Minh Hội năm 2012, 2013) mới chỉ dừng lại ở phạm vi thời gian ngắn (2002–2008), sử dụng biến số đại diện từ công ty tài chính vốn chưa phản ánh đúng bản chất hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng, đồng thời chưa khắc phục triệt để các khuyết tật mô hình. Do đó, luận án xác định câu hỏi trung tâm: Phát triển tài chính có tác động như thế nào đến bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam?

Mục tiêu căn bản của luận án là phân tích và lượng hóa tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam. Luận án xác định 6 mục tiêu cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực nghiệm về tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập.
2. Nghiên cứu một số kinh nghiệm quốc tế về thúc đẩy phát triển tài chính gắn với mục tiêu giảm khoảng cách thu nhập và rút ra bài học cho Việt Nam.
3. Phân tích khái quát thực trạng phát triển tài chính và bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam.
4. Phân tích các kênh tác động, xây dựng mô hình định lượng để kiểm định trên thực nghiệm tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam trong giai đoạn 2002–2012.
5. Luận giải các nguyên nhân chính của tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập trên thực tế ở Việt Nam.
6. Đề xuất giải pháp và kiến nghị các chính sách phù hợp nhằm tạo ra hiệu ứng tích cực tới phân phối thu nhập trong xã hội thông qua sự phát triển các lĩnh vực của khu vực tài chính - ngân hàng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Phát triển tài chính, bất bình đẳng thu nhập, và mối quan hệ tác động giữa phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá bối cảnh chung giai đoạn 1990–2014; phân tích định lượng tập trung vào giai đoạn 2002–2012 do giới hạn dữ liệu thống kê cấp tỉnh.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu ở cấp quốc gia và cấp tỉnh (63 tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương của Việt Nam).
• Phạm vi nội dung: Phân tích thực trạng hệ thống tài chính và bất bình đẳng trên số liệu tổng hợp toàn quốc; xây dựng mô hình kinh tế lượng đo lường tác động dựa trên dữ liệu bảng cấp tỉnh; làm rõ 4 kênh truyền dẫn tác động (thu nhập, tăng trưởng, đầu tư, thương mại).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại hệ thống các công trình nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm quốc tế cũng như trong nước xoay quanh mối quan hệ giữa khu vực tài chính và bất bình đẳng thu nhập:

Về mặt lý thuyết quốc tế, có ba dòng quan điểm chính:

• Giả thuyết tuyến tính ngược chiều của Galor và Zeira (1993), Banerjee và Newman (1993): Hệ thống tài chính phát triển giúp xóa bỏ rào cản tín dụng, tạo cơ hội cho người nghèo vay vốn đầu tư vào vốn con người hoặc khởi sự kinh doanh, qua đó nâng cao thu nhập và thu hẹp bất bình đẳng. Luận điểm này được củng cố bởi Canavire-Bacarreza và Rioja (2008), Banerjee và Duflo (2005).
• Giả thuyết phi tuyến hình chữ U ngược của Greenwood và Jovanovic (1990): Kế thừa lý thuyết của Kuznets (1955), mô hình chỉ ra rằng ở giai đoạn đầu của phát triển kinh tế, việc tham gia các dịch vụ tài chính đòi hỏi chi phí giao dịch lớn mà chỉ người giàu mới đáp ứng được, khiến bất bình đẳng tăng lên; chỉ khi thị trường tài chính phát triển bão hòa, cơ hội tiếp cận mở rộng cho mọi tầng lớp thì khoảng cách thu nhập mới giảm dần. Quan điểm này nhận được sự đồng thuận của Beck và cộng sự (2007), Behrman và cộng sự.
• Lý thuyết thẩm thấu (trickle-down) trong môi trường tài chính của Aghion và Bolton (1997): Tích lũy tư bản tập trung vào nhóm giàu trước, sau đó vốn dư thừa được cho vay trên thị trường. Tuy nhiên, người nghèo nhất do gánh nặng chi phí giao dịch có thể chỉ đóng vai trò người gửi tiết kiệm nhận lãi suất thấp mà không vay được vốn đầu tư, khiến khoảng cách thu nhập tiếp tục nới rộng nếu không có sự can thiệp chính sách từ Nhà nước.

Về các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế:

• Mức độ quốc gia: Liang (2006), Jalil và Feridun (2011) tại Trung Quốc, Ang (2008) tại Ấn Độ, Shahbaz và Islam (2011) tại Pakistan, Baligh và Pirace (2013) tại Iran, Bittencourt (2010) tại Brazil ủng hộ quan điểm tài chính giúp giảm bất bình đẳng. Ngược lại, Zhang và Chen (2015) tại Trung Quốc, Cruz và Imperial tại Philippines, Law và Tan (2009), Law và cộng sự tại Malaysia nhận thấy phát triển tài chính làm gia tăng bất bình đẳng hoặc chỉ có tác động giảm khi chất lượng thể chế vượt qua một ngưỡng nhất định.
• Mức độ liên quốc gia và toàn cầu: Clarke, Xu và Zou (2006) khảo sát 91 quốc gia, Beck, Demirguc-Kunt và Levine (2007) phân tích 52 quốc gia, Honohan (2008) với hơn 160 quốc gia cho thấy phát triển tài chính tương quan nghịch với hệ số Gini. Ngược lại, Bacarreza và Rioja (2008) ở Mỹ Latinh, Fowowe và Abidoye (2012) ở châu Phi, Dhrifi (2013) ở 89 quốc gia, Jauch và Watzka (2011) ở 138 quốc gia chỉ ra rằng phát triển tài chính làm trầm trọng thêm bất bình đẳng tại các nước thu nhập thấp và trung bình.

Về các nghiên cứu trong nước:

• Tác động của phát triển tài chính tới tăng trưởng: Nguyễn Phi Lân và Anwar (2011) dùng GMM trên 61 tỉnh thành giai đoạn 1997–2006, Trần Anh Tuấn (2006) dùng OLS dữ liệu quý 1995–2006, Nguyễn Đình Phan (2008) và Chu Minh Hội (2014) dùng dữ liệu hộ gia đình đều khẳng định tài chính thúc đẩy tăng trưởng và thu nhập.
• Nghiên cứu tài chính vi mô: Nguyen và cộng sự (2007), Quach (2005), Châu và cộng sự, Chu Minh Hội (2013) nhận định tín dụng vi mô giúp giảm nghèo và cải thiện thu nhập nhưng quy mô tác động còn khiêm tốn do tỷ lệ tiếp cận thấp.
• Các nhân tố quyết định bất bình đẳng: Hoàng Thủy Yến (2012), Lê Quốc Hội (2009), Le và cộng sự (2010) về quan hệ tăng trưởng - bất bình đẳng; Chu Minh Hội (2014), Tran và Yabe (2012) về đầu tư tư nhân; Cao Xuân Dung (2011), Amy Liu (2006) về FDI; Chu Minh Hội và Đồng Bích Ngọc (2015), Phạm Đình Long và cộng sự (2010), Pham và cộng sự (2010) về độ mở thương mại; Takahashi, Helbergs, Le và Booth (2014), Cao và Akita về khoảng cách vùng miền và vốn con người.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Chưa có công trình trong nước nào lượng hóa toàn diện tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập dựa trên đặc thù hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng (thay vì công ty tài chính như nghiên cứu của Lê Quốc Hội và Chu Minh Hội năm 2012, 2013), mở rộng chuỗi dữ liệu bảng cấp tỉnh đến năm 2012, áp dụng kỹ thuật ước lượng giải quyết vấn đề nội sinh, đồng thời phân tích cụ thể các kênh truyền dẫn trên thực tế tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp giữa các khái niệm lý luận kinh tế học và mô hình toán kinh tế lượng:

• Khái niệm phát triển tài chính: Tác giả tiếp cận theo hướng hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng, định nghĩa phát triển tài chính là sự phát triển của hệ thống các tổ chức tín dụng, chủ yếu là ngân hàng thương mại, phản ánh qua sự mở rộng quy mô tín dụng cho khu vực kinh tế tư nhân, khả năng tiếp cận tín dụng và dịch vụ tài chính của hộ gia đình, doanh nghiệp, cùng sự thay đổi trong điều tiết can thiệp của Nhà nước. Thước đo chính bao gồm: độ sâu tài chính (tỷ lệ dư nợ tín dụng cho khu vực kinh tế tư nhân so với GDP - Pcredit; tỷ lệ cung tiền M2/GDP; tỷ lệ huy động tiết kiệm/GDP) và tiếp cận tài chính (số chi nhánh ngân hàng thương mại/100.000 người trưởng thành; tỷ lệ hộ gia đình và doanh nghiệp tiếp cận tín dụng).
• Khái niệm và đo lường bất bình đẳng thu nhập: Tiếp cận theo phân phối thu nhập theo quy mô (phân phối giữa các cá nhân/hộ gia đình). Thước đo trung tâm là hệ số Gini (được biểu diễn qua đường cong Lorenz), kết hợp với chỉ số chênh lệch thu nhập giữa nhóm 20% giàu nhất và 20% nghèo nhất, tiêu chuẩn 40% của Ngân hàng Thế giới, và các chỉ số Theil (Theil T, Theil L).
• Khung phân tích tác động: Kết hợp ba lý thuyết nền tảng (giả thuyết phi tuyến Greenwood - Jovanovic, giả thuyết tuyến tính Galor - Zeira / Banerjee - Newman, và lý thuyết thẩm thấu Aghion - Bolton) nhằm nhận diện tác động thông qua 4 kênh: kênh thu nhập (thu nhập từ lãi suất, tiền lương), kênh tăng trưởng, kênh đầu tư và kênh thương mại; dưới sự chi phối của môi trường thể chế và mô hình tăng trưởng.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Sử dụng phương pháp hệ thống hóa, khái quát hóa, thống kê so sánh, quy nạp, nội suy và ngoại suy để phân tích tiến trình cải cách thể chế tài chính, cấu trúc ngành ngân hàng, diễn biến phân phối thu nhập và kinh nghiệm quốc tế (Philippines, Kenya, mô hình Grameen tại Bangladesh, Trung Quốc).
• Phương pháp định lượng: Xây dựng mô hình kinh tế lượng cho dữ liệu bảng (panel data) 63 tỉnh/thành phố. Áp dụng phương pháp ước lượng mô-men tổng quát hệ thống (System GMM - SGMM) để kiểm soát hiện tượng nội sinh tiềm ẩn giữa phát triển tài chính và bất bình đẳng thu nhập, xử lý các tác động cố định không quan sát được và độ trễ của biến phụ thuộc. Mô hình được thực hiện trên phần mềm thống kê Stata, đi kèm các kiểm định tính vững của công cụ đo lường và tương quan chuỗi.

Nguồn dữ liệu sử dụng:

• Dữ liệu vi mô: Tính toán trực tiếp từ hai bộ số liệu điều tra quy mô quốc gia của Tổng cục Thống kê gồm Điều tra mức sống dân cư (ĐTMS/VHLSS) các năm 2002, 2004, 2006, 2008, 2010, 2012 và Điều tra doanh nghiệp (ĐTDN) giai đoạn 2002–2012 để trích xuất hệ số Gini cấp tỉnh, vốn con người và các biến đại diện tài chính.
• Dữ liệu vĩ mô: Số liệu về hệ thống ngân hàng, cung tiền, dư nợ tín dụng từ Ngân hàng Nhà nước; số liệu vốn đầu tư, chi tiêu công, lạm phát, GDP bình quân đầu người, thương mại từ Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê; báo cáo phát triển của Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các công trình lý thuyết và thực nghiệm trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân chia các nghiên cứu quốc tế thành hai trường phái lý thuyết đối nghịch (tuyến tính và phi tuyến) cùng lý thuyết thẩm thấu. Đồng thời, chương này tổng thuật các bằng chứng thực nghiệm theo 3 cấp độ: quốc gia (chú trọng các nền kinh tế đang phát triển tương đồng như Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, Philippines), khu vực (Mỹ Latinh, châu Phi cận Sahara) và toàn cầu. Điểm lại các nghiên cứu trong nước, tác giả phân tích các khoảng cách học thuật trong việc đo lường vai trò của hệ thống ngân hàng thương mại đối với phân phối thu nhập. Kết luận Chương 1 khẳng định mối quan hệ này chưa có sự thống nhất, phụ thuộc vào ngưỡng thể chế, và việc thiếu hụt các nghiên cứu định lượng cấp tỉnh sử dụng đúng bản chất hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng tại Việt Nam là lý do xác lập đề tài nghiên cứu.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH ĐẾN BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP

Chương 2 làm rõ bản chất kinh tế của tài chính và phát triển tài chính, phân định rõ các chiều cạnh: độ sâu tài chính, khả năng tiếp cận, hiệu quả hoạt động và tính ổn định. Tác giả phân tích cơ sở lý thuyết về bất bình đẳng thu nhập, giới thiệu công thức tính toán và đặc tính của hệ số Gini, đường cong Lorenz (với số liệu minh họa năm 2012: nhóm 20% nghèo nhất chỉ chiếm hơn 5% tổng thu nhập, trong khi nhóm 20% giàu nhất chiếm gần 48% thu nhập), chỉ số Theil và chuẩn 40% của Ngân hàng Thế giới.

Chương này trình bày chi tiết cơ chế tác động của phát triển tài chính qua ba khung lý thuyết:

• Giả thuyết phi tuyến (Greenwood - Jovanovic): Cơ chế sàng lọc qua ngưỡng chi phí tham gia dự án tài chính có tỷ suất sinh lợi cao.
• Giả thuyết tuyến tính (Galor - Zeira, Banerjee - Newman): Cơ chế đầu tư vốn con người không thể phân chia (indivisible investment) và khả năng vay vốn khởi nghiệp.
• Lý thuyết thẩm thấu (Aghion - Bolton): Cơ chế chênh lệch lãi suất và rào cản chi phí giao dịch giữa người giàu cho vay và người nghèo đi vay.

Tác giả phân tích 4 kênh truyền dẫn tác động (thu nhập, tăng trưởng kinh tế, thương mại, trình độ giáo dục) cùng 3 yếu tố chi phối (mô hình tăng trưởng và ổn định vĩ mô, chất lượng thể chế, năng lực tham gia thị trường của chủ thể kinh tế). Chương 2 khép lại bằng bài học kinh nghiệm từ Philippines (tác động tiêu cực do độc quyền nhóm ngân hàng), Kenya (ứng dụng ngân hàng di động M-Pesa mở rộng tiếp cận), Ngân hàng Grameen tại Bangladesh (tín dụng vi mô dựa trên bảo lãnh nhóm) và Trung Quốc (cải cách tài chính nông thôn có kiểm soát).

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ ƯỚC LƯỢNG TÁC ĐỘNG CỦA PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH ĐẾN BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP Ở VIỆT NAM

Chương 3 trình bày các phân tích thực trạng và kiểm định mô hình kinh tế lượng. Về thực trạng, tác giả chỉ ra quá trình phát triển nhanh của hệ thống tổ chức tín dụng (Bảng 3.1) và sự mở rộng độ sâu tài chính qua các giai đoạn (Hình 3.2), nhưng tín dụng nội địa cho khu vực kinh tế tư nhân phân bổ không đều và số chi nhánh ngân hàng thương mại trên 100.000 người trưởng thành vẫn tập trung cao ở các đô thị lớn (Bảng 3.3). Đồng thời, hệ số Gini của Việt Nam tăng từ 0,34 năm 1993 lên 0,433 năm 2010 và 0,423 năm 2012 (Bảng 3.4, Hình 3.3), khoảng cách thu nhập thành thị - nông thôn duy trì ở mức cao (Hình 3.4).

Phân tích định tính các kênh tác động cho thấy:

• Kênh thu nhập: Tỷ trọng thu nhập từ lãi suất tập trung chủ yếu vào nhóm ngũ phân vị giàu nhất (Hình 3.5, 3.6), nhóm nghèo hưởng lợi không đáng kể.
• Kênh tăng trưởng và cơ cấu kinh tế: Dư nợ tín dụng tập trung lớn vào công nghiệp, xây dựng và thương mại dịch vụ (Bảng 3.5), trong khi khu vực nông - lâm - thủy sản chiếm tỷ trọng lao động cao (Hình 3.8) lại nhận được tỷ trọng tín dụng rất thấp. Nhóm giàu nhất có tốc độ tăng thu nhập danh nghĩa cao vượt trội so với nhóm nghèo nhất giai đoạn 2002–2012 (Bảng 3.6).
• Kênh đầu tư và thương mại: Độ sâu tài chính có tương quan cùng chiều với độ mở thương mại (Hình 3.10), và tự do hóa thương mại trong điều kiện chênh lệch kỹ năng lao động làm tăng khoảng cách thu nhập (Hình 3.11).

Về ước lượng thực nghiệm, tác giả xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu bảng 63 tỉnh/thành phố giai đoạn 2002–2012 bằng phương pháp SGMM với hai biến đại diện phát triển tài chính độc lập:

• Mô hình 1 với biến Pcredit (Tỷ lệ dư nợ tín dụng cho khu vực tư nhân/GDP cấp tỉnh): Kết quả ước lượng tại Bảng 3.7 cho thấy hệ số hồi quy của Pcredit mang dấu dương có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đối với hệ số Gini. Điều này khẳng định sự gia tăng dư nợ tín dụng tư nhân làm tăng bất bình đẳng thu nhập cấp tỉnh tại Việt Nam.
• Mô hình 2 với biến Pcredit_share (Tỷ trọng dư nợ tín dụng của tỉnh trong tổng dư nợ toàn quốc): Kết quả tại Bảng 3.8 tiếp tục xác nhận mối quan hệ cùng chiều, cho thấy sự tập trung tín dụng vào các địa bàn phát triển làm gia tăng khoảng cách thu nhập liên tỉnh.

Đánh giá chung của Chương 3 khẳng định: Trong điều kiện thể chế và mô hình tăng trưởng hiện tại của Việt Nam, phát triển tài chính chưa phát huy vai trò bình đẳng hóa mà ngược lại, tác động làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập do sự lệch pha trong phân bổ nguồn lực và khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế của nhóm người nghèo.

CHƯƠNG 4: MỘT SỐ QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP GẮN VỚI PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH

Chương 4 xác lập hệ thống quan điểm: Coi phát triển tài chính là động lực của tăng trưởng bao trùm; kiểm soát bất bình đẳng ở mức hợp lý để không triệt tiêu động lực tăng trưởng dài hạn; chuyển từ mở rộng quy mô tín dụng thuần túy sang cải thiện tính bao trùm (financial inclusion) và chất lượng thể chế.

Trên cơ sở phân tích cơ hội và thách thức của Việt Nam, tác giả đề xuất các nhóm giải pháp cụ thể:

• Ổn định kinh tế vĩ mô và đổi mới mô hình tăng trưởng nhằm hạn chế các cú sốc tài sản đối với nhóm người có thu nhập thấp.
• Định hướng dòng vốn tín dụng vào nông nghiệp, nông thôn và khu vực sản xuất thực.
• Xây dựng Chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện (financial inclusion), mở rộng mạng lưới dịch vụ ngân hàng tới vùng sâu, vùng xa.
• Thiết lập các thể chế thị trường tài chính hiện đại, minh bạch hóa thông tin tín dụng, giảm thiểu chi phí giao dịch chính thức cho người vay quy mô nhỏ.
• Hoàn thiện khung khổ pháp lý cho hoạt động tài chính vi mô, thúc đẩy các tổ chức tài chính vi mô phát triển bền vững.
• Nâng cao năng lực tham gia thị trường tài chính của hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ thông qua phổ cập giáo dục tài chính.

Bảng dưới đây tổng hợp các dữ liệu thống kê then chốt được phân tích trong nội dung các chương của luận án:

Chỉ số / Biến số thống kê	Giai đoạn / Mốc thời gian	Giá trị văn bản nêu	Nguồn trích dẫn trong luận án
Tỷ lệ nghèo cả nước	1993 so với 2014	Giảm từ 58% xuống còn hơn 8%	Dữ liệu WB / TCTK
Hệ số Gini chung toàn quốc	1993; 2010; 2012	0,34 (1993); 0,433 (2010); 0,423 (2012)	ĐTMS (VHLSS), TCTK
Phân bổ thu nhập ngũ phân vị	Năm 2012	20% nghèo nhất chiếm ~5%; 20% giàu nhất chiếm ~48%	Tính toán từ ĐTMS 2012 (Hình 2.1)
Quan ngại về bất bình đẳng	Thời điểm điều tra	76% dân cư thành thị; 53% dân cư nông thôn	Báo cáo WB [138]
Biến ước lượng SGMM: Pcredit	Giai đoạn 2002–2012	Hệ số dương, có ý nghĩa thống kê (Bảng 3.7)	Kết quả hồi quy SGMM 63 tỉnh
Biến ước lượng SGMM: Pcredit_share	Giai đoạn 2002–2012	Hệ số dương, có ý nghĩa thống kê (Bảng 3.8)	Kết quả hồi quy SGMM 63 tỉnh

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận do luận án tự nêu:

• Thứ nhất, luận án tổng kết và khái quát hóa có hệ thống cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm quốc tế về mối quan hệ giữa phát triển tài chính và bất bình đẳng thu nhập, cung cấp nền tảng lý luận đa diện cho các nghiên cứu tiếp theo về chủ đề tài chính - phân phối thu nhập tại Việt Nam.
• Thứ hai, luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam tiến hành lượng hóa tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập ở cấp độ địa phương bằng mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng 63 tỉnh/thành phố, sử dụng các chỉ báo đại diện cho hệ thống ngân hàng thương mại kết hợp phương pháp ước lượng SGMM để xử lý vấn đề nội sinh.
• Thứ ba, luận án xác định chất lượng thể chế và cơ chế phân bổ nguồn lực là yếu tố chi phối chiều hướng tác động của tài chính đến phân phối thu nhập, chứng minh rằng sự phát triển tài chính chưa đi kèm bao trùm tài chính sẽ làm trầm trọng thêm khoảng cách giàu nghèo.

Các đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất:

• Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định trong giai đoạn 2002–2012, sự mở rộng tín dụng tại Việt Nam tác động làm tăng bất bình đẳng thu nhập, qua đó cảnh báo nguy cơ cản trở tăng trưởng kinh tế dài hạn nếu không có điều chỉnh chính sách kịp thời.
• Xác định 4 kênh truyền dẫn tác động thực tế ở Việt Nam: kênh thu nhập (thu nhập từ lãi suất nghiêng về người giàu), kênh tăng trưởng (chênh lệch giữa ngành nhận nhiều vốn và ngành sử dụng nhiều lao động), kênh đầu tư và kênh thương mại.
• Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tính đồng bộ: hoàn thiện thể chế tài chính nhằm đảm bảo bình đẳng cơ hội tiếp cận vốn; triển khai chiến lược quốc gia về hòa nhập tài chính; phát triển các công cụ tài chính vi mô; đổi mới cơ chế tín dụng tam nông; nâng cao nhận thức và năng lực quản lý tài chính của người dân.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi dữ liệu: Do tính sẵn có của số liệu cấp tỉnh, phân tích định lượng kinh tế lượng mới chỉ thực hiện được trong giai đoạn 2002–2012 (dựa trên các kỳ điều tra ĐTMS và ĐTDN 2 năm một lần), chưa thể cập nhật chuỗi thời gian dài hơn đến thời điểm bảo vệ.
• Về thước đo biến số: Luận án bị giới hạn ở việc chỉ sử dụng hai thước đo đại diện cho phát triển tài chính cấp tỉnh (Pcredit và Pcredit_share) do thiếu hụt các chỉ số thống kê phản ánh trực tiếp mức độ tiếp cận dịch vụ tài chính vi mô rộng khắp của từng nhóm dân cư và doanh nghiệp nhỏ tại các địa phương.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khung dữ liệu định lượng cho các giai đoạn tiếp theo khi các kỳ điều tra mức sống dân cư mới được công bố.
• Bổ sung các biến số đo lường toàn diện về tiếp cận tài chính (financial inclusion indicators) ở cấp độ vi mô hộ gia đình khi hệ thống dữ liệu thống kê quốc gia được hoàn thiện.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế phát triển, Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học: Tham khảo khung lý thuyết tổng hợp về tài chính - bất bình đẳng, kỹ thuật xây dựng dữ liệu bảng cấp tỉnh từ các cuộc điều tra quy mô lớn (VHLSS, ĐTDN), và quy trình ứng dụng phương pháp ước lượng SGMM trong Stata.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính: Tham khảo các căn cứ định lượng và luận giải thực tế về sự lệch pha phân bổ tín dụng để xây dựng Chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện, điều tiết chính sách tiền tệ gắn với mục tiêu an sinh xã hội và giảm nghèo bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng phương pháp định lượng nào để kiểm định tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập? Luận án sử dụng phương pháp ước lượng mô-men tổng quát hệ thống (System GMM - SGMM) trên dữ liệu bảng (panel data) của 63 tỉnh/thành phố giai đoạn 2002–2012, xử lý trên phần mềm Stata, nhằm khắc phục hiện tượng nội sinh và kiểm soát các yếu tố cố định không quan sát được.

2. Hai biến số đại diện cho phát triển tài chính cấp tỉnh trong mô hình hồi quy là gì? Tác giả sử dụng hai biến số: (i) Pcredit - Tỷ lệ dư nợ tín dụng cung ứng cho khu vực kinh tế tư nhân so với GDP của từng tỉnh/thành phố; và (ii) Pcredit_share - Tỷ trọng dư nợ tín dụng của tỉnh/thành phố đó trong tổng dư nợ tín dụng của toàn quốc.

3. Kết quả hồi quy định lượng về chiều hướng tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng tại Việt Nam là gì? Kết quả hồi quy mô hình SGMM (Bảng 3.7 và Bảng 3.8) cho thấy các hệ số của Pcredit và Pcredit_share đều mang dấu dương có ý nghĩa thống kê, chứng minh rằng sự phát triển tài chính (ở khía cạnh mở rộng quy mô tín dụng) trong giai đoạn 2002–2012 tác động làm gia tăng hệ số Gini, tức làm tăng bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam.

4. Luận giải nguyên nhân vì sao phát triển tài chính ở Việt Nam lại làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập? Nguyên nhân chủ yếu do cơ chế phân bổ nguồn lực chưa hiệu quả: Dòng vốn tín dụng ngân hàng tập trung lớn vào các ngành công nghiệp, xây dựng và khu vực đô thị, trong khi khu vực nông nghiệp nông thôn (nơi tập trung phần lớn lao động nghèo) khó tiếp cận tín dụng chính thức; đồng thời thu nhập từ tài sản và lãi suất tài chính chủ yếu tích tụ vào nhóm 20% dân số giàu nhất.

5. Vì sao kết quả của luận án khác biệt với nghiên cứu trước đó của nhóm tác giả năm 2012 và 2013? Nghiên cứu năm 2012 và 2013 sử dụng chuỗi số liệu ngắn hơn (2002–2008) và dùng biến số đo lường dựa trên số lượng, tài sản của các công ty tài chính. Luận án này đã khắc phục bằng cách sử dụng số liệu tín dụng của hệ thống ngân hàng thương mại (phù hợp với cấu trúc tài chính thực tế của Việt Nam), mở rộng mẫu đến năm 2012 và áp dụng kỹ thuật ước lượng SGMM vững hơn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Chu Minh Hội đã phân tích và lượng hóa tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam giai đoạn 2002–2012 thông qua phương pháp ước lượng SGMM trên dữ liệu bảng 63 tỉnh/thành phố. Kết quả nghiên cứu chứng minh việc mở rộng quy mô tín dụng ngân hàng đơn thuần trong điều kiện thể chế hiện tại làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập do sự lệch pha phân bổ vốn và rào cản tiếp cận của nhóm yếu thế. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp trọng tâm nhằm chuyển hướng chính sách sang phát triển tài chính bao trùm, mở rộng tín dụng nông thôn và hoàn thiện thể chế thị trường tài chính để đảm bảo công bằng xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Các nghiên cứu quốc tế liên quan tới đề tài luận án 1.1 Các nghiên cứu lý thuyết Từ phương diện lý thuyết, tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập đã được nghiên cứu và cơ bản được phân loại thành hai trường phái (hay quan điểm) chính dựa trên các công trình của Greenwood và Jovanovic [54] về giả thuyết phi tuyến; và của Galor và Zeira [60], Banerjee và Newman [29] về giả thuyết tuyến tính. Đây cũng là các công trình nghiên cứu đặt ra cơ sở khoa học ban đầu cho việc triển khai các nghiên cứu thực nghiệm tại các quốc gia và nhóm quốc gia trên thế giới. Về giả thuyết tuyến tính, Galor và Zeira [59] đã đề xuất một mô hình hai thế hệ nối gối nhau (overlapping generation model), tập trung vào tác động của hệ thống tài chính thông qua tạo ra cơ hội đầu tư vào vốn con người. Hệ thống tài chính hình thành và phát triển dần xóa đi những rào cản về tài sản để tạo ra cơ hội tiếp cận các nguồn lực tài chính cho người nghèo đầu tư vào nâng cao vốn con người, để sau đó làm việc trong ngành sản xuất sử dụng lao động có kỹ năng với thu nhập cao hơn.

Tương tự là mô hình lý thuyết của Banerjee và Newman [36], ngoại trừ điểm khác biệt phát triển tài chính tác động tới khả năng vay vốn để phát triển các dự án đầu tư kinh doanh hay phát triển doanh nghiệp của các cá nhân. Vì sự không hoàn hảo của thị trường tài chính, những người không đáp ứng yêu cầu về một lượng tài sản nắm giữ tới một ngưỡng nào đó không thể vay vốn, do đó không thể theo đuổi dự án đầu tư, và buộc phải lựa chọn công việc làm thuê, có thu nhập thấp. Về sau, Canavire-Bacarreza and Rioja [33] củng cố thêm luận điểm này, cho rằng các nhà doanh nghiệp là đối tượng chịu ảnh hưởng lớn hơn cả do sự không hoàn hảo của thị trường tài chính bởi họ thiếu hoặc không có tài sản thế chấp và không có lịch sử tín dụng tốt. Banerjee và Duflo [141] cũng nêu những lập luận tương tự, cho rằng một trong những lý do khiến các nước nghèo không thể hội tụ về mức thịnh vượng của các nước giàu là do 11 đầu tư của các doanh nghiệp nhỏ bị hạn chế nguồn lực tài chính.

Do đó, các luận điểm này cung cố thêm dự báo của các giả thuyết tuyến tính dự báo rằng hệ thống tài chính vận hành hiệu quả sẽ tác động mạnh tới tăng trưởng thu nhập của nhóm người nghèo, qua đó làm giảm bất bình đẳng thu nhập. Về giả thuyết phi tuyến, dựa trên lý luận nổi tiếng của Simon Kuznets [75] về quan hệ theo hình chữ U ngược (inverted U-shaped) giữa tăng trưởng và bất bình đẳng thu nhập, Greenwood và Jovanovic [61] phát triển một khung khổ lý thuyết giải thích tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập thông qua cơ chế tác động tới cơi hội tham gia vào các dự án đầu tư mạo hiểm trên thị trường tài chính. Theo đó, trước khi hệ thống tài chính xuất hiện, việc huy động và phân bổ vốn đầu tư không hiệu quả, nên tăng trưởng kinh tế chỉ ở mức khiêm tốn. Khi hệ thống tài chính ra đời, nó thực hiện chức năng đa dạng hóa các danh mục đầu tư, tạo điều kiện thuận lợi để quan lý rủi ro đầu tư cũng như giảm thiểu các rủi ro mang tính đặc thù của từng dự án, mang lại lợi nhuận cao cho nhà đầu tư.

Tuy nhiên, chỉ những người có một lượng tài sản đủ lớn mới có thể tham gia vào các dự án đầu tư trên hệ thống tài chính. Do đó, Greenwood và Jovanonic cho rằng, vào giai đoạn đầu của quá trình phát triển, sự mở rộng hệ thống tài chính làm thay đổi trạng thái phân phối thu nhập theo hướng có lợi hơn cho người giàu. Beck và cộng sự [38; 39] cũng có chung quan điểm, cho rằng vào giai đoạn đầu của quá trình phát triển, các chi phí sử dụng dịch vụ tài chính nhằm mục đích giảm thiểu rủi ro đầu tư và thu được lợi nhuận trên thị trường tài chính là quá cao và ngoài khả năng đáp ứng của người nghèo. Các lập luận tương tự cũng được nêu trong các nghiên cứu của Behrman et al.

Sau đó, vào giai đoạn phát triển bão hòa, hầu hết mọi cá nhân đều có thể tiếp cận các dịch vụ tài chính và tham gia đầu tư trên hệ thống tài chính, khoảng cách thu nhập bắt đầu giảm xuống. Mặc dù hai quan điểm lý thuyết vừa nêu trên được sử dụng phổ biến như là cơ sở ban đầu cho các nghiên cứu thực nghiệm cho tới hiện nay, nhưng trong quá trình phát triển của khoa học kinh tế nói chung và chuyên ngành về kinh tế 12 học tài chính - tăng trưởng - bất bình đẳng nói riêng, nhiều quan điểm và luận điểm mang tính lý thuyết khác đã xuất hiện dựa trên quan sát thực tế. Các quan điểm này hoặc củng cố, hoặc bổ sung thêm các luận điểm trong các lý thuyết của ba nhóm học giả nêu trên, và cùng với các lý thuyết đó cấu thành một hệ thống lý luận đa dạng về nhận thức tác động của phát triển tài chính đến bất bình đẳng thu nhập. Hệ thống lý luận này bao gồm, nhưng không giới hạn, các quan điểm của các học giả sau đây.

Demirguc-Kunt và Levine [51] cho rằng phát triển tài chính ảnh hưởng tới một chừng mực nào đó mà cơ hội kinh tế của các cá nhân được quyết định bởi kỹ năng và sự sáng tạo của người đó, hoặc là sự giàu có của cha mẹ, vị thế xã hội, hay các liên kết chính trị. Nghĩa là, phát triển tài chính tác động khác nhau tới những người có thể hay không thể tiến hành: tạo lập một công việc, chi trả cho giáo dục, thực hiện khát vọng làm kinh tế. Trong điều kiện thị trường tài chính không hoàn hảo, theo các lập luận của Jacoby và Skoufias [68], Baland và Robinson [34], Swinnerton và Rogers [115], hay Ranjan [106], khi xảy ra các cú sốc về thu nhập, nếu các gia đình nghèo không có khả năng chống chịu các cú sốc này cũng như không thể vay để đảm bảo chi tiêu cơ bản, họ sẽ phải dừng đầu tư giáo dục cho con cái, đưa chúng tham gia vào làm các công việc có thu nhập thấp. Còn theo Aghion và Bolton [25], nếu thị trường tài chính chỉ cho vay với những người đáp ứng các yêu cầu về tài sản thế chấp hơn là cho những người có ý tưởng kinh doanh sáng tạo và hiệu quả nhất, thì các hộ nghèo sẽ tiếp tục nghèo.

Sau đó, Demirguc-Kunt và Levine [51] phát triển một khung khổ lý thuyết tổng quát hơn nhằm giải thích mối quan hệ tài chính - bất bình đẳng. Theo hai nhà nghiên cứu này, thu nhập của mỗi cá nhân đến từ hai nguồn cơ bản là tiền lương và thu nhập từ tài sản. Tiền lương được quyết định bởi vốn con người, và vốn con người lại được quyết định bởi hai yếu tố: khả năng bẩm sinh và đầu tư cho giáo dục. Vốn con người của một người khi còn trẻ sẽ không phụ thuộc vào lượng tài sản của bố mẹ của người đó một khi việc tiếp cận vốn vay trên hệ thống tài chính là dễ dàng.

Do đó, phát triển tài chính tác động tới phúc lợi xã 13 hội thông qua cơ chế tạo ra cơ hội đầu tư vốn con người của thế hệ trước cho thế hệ sau. Tuy nhiên, mô hình này không kết luận cụ thể mối quan hệ tài chính - bất bình đẳng là tuyến tính hay phi tuyến. Dù có quan điểm như thế nào, các lập luận của các học giả nêu trên đều dự báo bất bình đẳng thu nhập trong dài hạn sẽ giảm xuống khi hệ thống tài chính phát triển đến mức cho phép mọi cá nhân trong nền kinh tế đều có thể tiếp cận một cách dễ dàng. Tuy nhiên, cũng có không ít các quan điểm ngược lại.

Hệ thống tài chính chính thức càng phát triển, về cơ bản, mang lại nhiều hơn ích hơn cho người giàu (theo Rajan và Zingales [107]). Ngoài việc người nghèo thiếu tài sản bảo đảm hay mối liên hệ xã hội với giới chức chính trị và có quyền lực, Perotti [101] và Claesense [47] bổ sung thêm nguyên do phát triển tài chính có thể làm tăng bất bình đẳng. Lập luận cụ thể như sau: người nghèo thường là những người có ít điều kiện nâng cao trình độ giáo dục, trong khi các tổ chức tài chính không muốn cho vay tới những người có trình độ thấp bởi đơn giản là họ không tin tưởng và cũng như không biết về khả năng sử dụng vốn có hiệu quả hay không. Do vậy, ngay cả khi vốn tín dụng là rất rồi rào và lãi suất ở mức hợp lý, người nghèo cũng khó có thể tiếp cận được.

Galor và Moav [51] mô tả mối quan hệ bộ ba tài chính - tăng trưởng - bất bình đẳng với quan tâm hướng vào quá trình tích lũy vốn con người và vốn vật chất, trong đó đưa ra hai giả định cơ bản: (i) xu hướng tiêu dùng cận biên tăng theo thu nhập, và (ii) suất sinh lợi của tích lũy vốn vật chất lớn hơn suất sinh lợi của vốn con người trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển kinh tế, điều ngược lại xảy ra và các giai đoạn phát triển sau. Vì thế, trong giai đoạn phát triển ban đầu, bất bình đẳng tăng lên do sự chuyển hướng các nguồn lực vào các cá nhân có khuynh hướng tiết kiệm cao hơn. Trong giai đoạn này, phát triển tài chính thúc đẩy tăng trưởng cũng sẽ có xu hướng làm tăng bất bình đẳng. Từ một góc độ khác, lý thuyết thẩm thấu trong môi trường có sự hoạt động của hệ thống tài chính do Aghion và Bolton [25] đề xuất năm 1997 gợi ý rằng khi tốc độ tích lũy tư bản ở mức cao, về dài hạn bất bình đẳng hội tụ về một 14 mức ổn định.

Tuy nhiên, trong quá trình tăng trưởng kinh tế, tài sản tích tụ của nhóm giàu nhất có thể thẩm thấu sang các nhóm khác chỉ khi thông qua việc thu nhập dư thừa của nhóm này được cho vay trên thị trường vốn, nhưng nhóm nghèo nhất có thể cũng đóng vai trò là bên cho vay và hưởng khoản lãi suất do họ không thể gánh được các chi phí giao dịch liên quan tới vay vốn. Và như thế thu nhập của nhóm nghèo nhất có tốc độ tăng trưởng thấp hơn so với các nhóm giàu hơn, khoảng cách thu nhập có thiên hướng doãng ra.