Nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại việt nam

Nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro, hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại Việt Nam. Phân tích chuyên sâu, dữ liệu tin cậy.

• Tác giả: Hoàng Thu Trà
• Người hướng dẫn: Pgs. Phạm Thị Hoàng Anh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của Đa dạng hóa Thu nhập đến Rủi ro và Hiệu quả Kinh doanh của Ngân hàng Thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN CỦA TÁC GIẢ
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN RỦI RO VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA NHTM
• 1.1. Cơ sở lý luận về đa dạng hóa thu nhập của NHTM
• 1.2. Khái niệm đa dạng hóa thu nhập của NHTM
• 1.3. Phương pháp đo lường đa dạng hóa thu nhập của NHTM
• 1.4. Cơ sở lý luận về hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 1.5. Khái niệm hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 1.6. Phương pháp đo lường hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 1.7. Cơ sở lý luận về rủi ro của NHTM
• 1.8. Khái niệm rủi ro của NHTM
• 1.9. Phương pháp đo lường rủi ro của NHTM
• 1.10. Cơ sở lý luận về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 1.11. Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory)
• 1.12. Lý thuyết tính kinh tế theo quy mô (Economies of scale) và lý thuyết tính kinh tế theo phạm vi (Economies of scope)
• 1.13. Lý thuyết về quan điểm phát triển dựa vào nguồn lực (Resource-based view)
• 1.14. Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory)
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở dữ liệu và xử lý dữ liệu
• 2.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.3. Mô hình nghiên cứu tác động đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 2.4. Mô hình nghiên cứu tác động đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro của NHTM
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN RỦI RO VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA NHTM
• 3.1. Thống kê mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 3.2. Kiểm định lựa chọn mô hình
• 3.3. Kết quả nghiên cứu
• 3.4. Kết quả nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 3.5. Kết quả nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro của NHTM
• 4. CHƯƠNG 4: KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 4.1. Đa dạng hóa thu nhập, phát triển nguồn thu nhập ngoài lãi
• 4.2. Nâng cao hiệu quả chuyển dịch cơ cấu cho vay, kiểm soát khoản vay
• 4.3. Tuân thủ và nâng cao năng lực quản trị rủi ro
• 4.4. Tăng cường năng lực quản lý điều hành. Mở rộng quy mô, tăng vốn tự có
• 4.5. Nâng cao năng lực phân tích dự báo các chỉ số kinh tế vĩ mô
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tác Động Đa Dạng Hóa Thu Nhập Ngân Hàng

Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng, ngành ngân hàng đang trải qua những chuyển đổi quan trọng. Các chính sách mở cửa, khuyến khích sáp nhập tạo ra những ngân hàng lớn mạnh hơn, thúc đẩy sự cạnh tranh gay gắt. Để tồn tại và phát triển, các ngân hàng nỗ lực nâng cao năng lực cạnh tranh bằng cách đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ, nâng cao chất lượng chăm sóc khách hàng và cải tiến công nghệ. Chiến lược phát triển ngành ngân hàng cũng đề cập đến đa dạng hóa thu nhập, điều chỉnh mô hình kinh doanh theo hướng ít phụ thuộc vào tín dụng và tăng cường các dịch vụ phi truyền thống. Việc này được xem là hướng đi tất yếu để mang lại nguồn lợi nhuận bền vững và tiềm năng tăng trưởng cho các NHTM Việt Nam.

1.1. Vai trò của Đa dạng hóa Thu nhập trong Kinh doanh Ngân hàng

Việc đa dạng hóa thu nhập đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro và tăng cường hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Thay vì chỉ phụ thuộc vào thu nhập từ lãi, ngân hàng có thể khai thác các nguồn thu nhập khác như phí dịch vụ, kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm và đầu tư tài chính. Điều này giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro khi thị trường tín dụng biến động hoặc lãi suất thay đổi. Theo nghiên cứu, các ngân hàng thương mại tập trung mở rộng các nghiệp vụ phi truyền thống như thu phí dịch vụ, kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm, đầu tư tài chính, góp vốn vào doanh nghiệp khác nên thu từ lãi đã giảm trong những năm gần đây.

1.2. Thực trạng Đa dạng hóa Thu nhập tại các Ngân hàng Việt Nam

Mặc dù tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trên tổng thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh của các ngân hàng Việt Nam đã tăng từ 23,7% năm 2017 lên 29,1% năm 2021, đây vẫn là mức tương đối thấp so với các nước trên thế giới. Tỷ lệ này tại Mỹ, là 36% - 40%, Nhật là 32% - 37% và Thái Lan là 30% - 39% (Worldbank, 2021). Điều này cho thấy tiềm năng và dư địa để các ngân hàng thương mại Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh đa dạng hóa thu nhập.

II. Thách Thức Rủi Ro Hiệu Quả Khi Đa Dạng Hóa Thu Nhập

Việc đa dạng hóa thu nhập không phải lúc nào cũng mang lại kết quả tích cực. Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra rằng, việc mở rộng sang các hoạt động kinh doanh mới có thể làm tăng chi phí hoạt động, giảm hiệu quả kinh doanh và thậm chí làm tăng rủi ro. Các ngân hàng cần phải cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố như năng lực quản lý, kinh nghiệm chuyên môn và khả năng kiểm soát rủi ro trước khi quyết định đa dạng hóa thu nhập. Để hỗ trợ các ngân hàng xác định các khả năng phù hợp, tối đa hóa tiềm năng sẵn có và mở rộng quan hệ đối tác thương mại, điều cần thiết phải làm là phân tích kĩ lưỡng các ảnh hưởng của việc đa dạng hóa thu nhập.

2.1. Rủi ro tiềm ẩn khi Đa dạng hóa Thu nhập Ngân hàng

Việc tham gia vào các lĩnh vực kinh doanh mới, không phải là thế mạnh của ngân hàng, có thể dẫn đến rủi ro hoạt động, rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường. Hơn nữa, việc quản lý và kiểm soát các hoạt động kinh doanh đa dạng cũng trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi ngân hàng phải đầu tư nhiều hơn vào hệ thống quản trị rủi ro. Rủi ro ngân hàng thương mại là điều cần được quan tâm đặc biệt trong giai đoạn này.

2.2. Ảnh hưởng của Đa dạng hóa Thu nhập đến Hiệu quả Kinh doanh

Một số nghiên cứu cho thấy rằng, việc đa dạng hóa thu nhập có thể làm giảm hiệu quả kinh doanh của ngân hàng, đặc biệt là trong giai đoạn đầu khi ngân hàng phải đối mặt với chi phí đầu tư ban đầu và chi phí học hỏi kinh nghiệm. Tuy nhiên, nếu được thực hiện một cách bài bản và có chiến lược rõ ràng, việc đa dạng hóa thu nhập có thể mang lại lợi ích lâu dài cho ngân hàng. Hiệu quả kinh doanh ngân hàng là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.3. Ảnh hưởng của Đa dạng Hóa đến Tính Ổn Định Tài Chính

Việc đa dạng hóa thu nhập có thể ảnh hưởng đến tính ổn định tài chính của ngân hàng. Một mặt, việc đa dạng hóa giúp ngân hàng giảm sự phụ thuộc vào một nguồn thu duy nhất, làm tăng khả năng chống chịu trước các biến động kinh tế. Mặt khác, nếu các hoạt động mới không được quản lý tốt, chúng có thể tạo ra những rủi ro lớn, đe dọa đến sự ổn định của ngân hàng.

III. Phương Pháp Đo Lường Phân Tích Tác Động Đa Dạng Hóa

Để đánh giá chính xác tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng, cần phải sử dụng các phương pháp đo lường và phân tích phù hợp. Các chỉ số như chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI), tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và các mô hình hồi quy có thể được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và các yếu tố khác. Quan trọng là việc lựa chọn phương pháp phải phù hợp với dữ liệu và mục tiêu nghiên cứu. Phân tích hồi quy được sử dụng phổ biến trong lĩnh vực này.

3.1. Sử dụng Chỉ số Herfindahl Hirschman HHI để Đo lường Đa dạng hóa

Chỉ số HHI là một công cụ phổ biến để đo lường mức độ tập trung của thị trường. Trong bối cảnh ngân hàng, HHI có thể được sử dụng để đo lường mức độ đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng. HHI càng thấp, mức độ đa dạng hóa càng cao. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng HHI chỉ là một trong số nhiều chỉ số có thể được sử dụng và không nên được sử dụng đơn lẻ. Đa dạng hóa hoạt động là chìa khóa để giảm rủi ro.

3.2. Đánh giá Hiệu quả Kinh doanh bằng ROA và ROE

ROA và ROE là hai chỉ số quan trọng để đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. ROA đo lường khả năng sinh lời trên tài sản, trong khi ROE đo lường khả năng sinh lời trên vốn chủ sở hữu. Việc phân tích ROA và ROE có thể giúp đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) là những chỉ số quan trọng.

3.3. Áp dụng Phân tích Hồi quy để Xác định Mối Quan Hệ

Phân tích hồi quy là một phương pháp thống kê được sử dụng để xác định mối quan hệ giữa một biến phụ thuộc và một hoặc nhiều biến độc lập. Trong bối cảnh này, phân tích hồi quy có thể được sử dụng để xác định mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập (biến độc lập) và rủi ro, hiệu quả kinh doanh (biến phụ thuộc). Phân tích hồi quy giúp lượng hóa mối quan hệ giữa các biến.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Thực Tế tại Ngân Hàng Việt Nam

Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam đã cho thấy những kết quả khác nhau về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Một số nghiên cứu cho thấy rằng, đa dạng hóa thu nhập có thể làm tăng khả năng sinh lời của ngân hàng, trong khi các nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng, việc này có thể làm tăng rủi ro và giảm hiệu quả kinh doanh. Điều này cho thấy rằng, tác động của đa dạng hóa thu nhập phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm quy mô ngân hàng, chiến lược kinh doanh và môi trường kinh tế. Nghiên cứu thực nghiệm ngân hàng là rất quan trọng để đưa ra các quyết định chính xác.

4.1. Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm về Tác động Đa Dạng Hóa

Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam cho thấy sự đa dạng trong kết quả về tác động của đa dạng hóa thu nhập. Sử dụng dữ liệu thu thập từ báo cáo tài chính của 22 NHTM Việt Nam giai đoạn 2007-2013, Hồ Thị Hồng Minh và Nguyễn Thị Cành (2015) thông qua phương pháp hồi quy SGMM (phương pháp tổng quát hóa hệ thống dựa trên moment) cho thấy chỉ số đa dạng hóa thu nhập có tương quan thuận đến khả năng sinh lời của các NHTM.

4.2. Phân tích Chi tiết kết quả và hạn chế của các Nghiên cứu

Các nghiên cứu thường có những hạn chế nhất định về dữ liệu, phương pháp và phạm vi nghiên cứu. Do đó, cần phải xem xét kỹ lưỡng các hạn chế này trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.Ví dụ, nghiên cứu của Lê Long Hậu và Phạm Xuân Quỳnh (2017) sử dụng thông tin từ báo cáo tài chính của 26 NHTM để xem xét mối liên hệ giữa thu nhập ngoài lãi và khả năng sinh lời tại Việt Nam trong giai đoạn 2006 - 2016. Theo phân tích, có một mối liên hệ tích cực giữa thu nhập ngoài lãi và hiệu quả sinh lời cũng như hiệu quả được điều chỉnh theo rủi ro.

V. Giải Pháp Quản Trị Rủi Ro Phát Triển Nguồn Thu Ngoài Lãi

Để tận dụng tối đa lợi ích của việc đa dạng hóa thu nhập và giảm thiểu rủi ro, các ngân hàng cần phải tập trung vào việc quản trị rủi ro một cách hiệu quả và phát triển các nguồn thu ngoài lãi một cách bền vững. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải có chiến lược kinh doanh rõ ràng, đội ngũ quản lý có năng lực và hệ thống quản trị rủi ro tiên tiến. Quan trọng nhất là việc liên tục cải tiến và thích ứng với sự thay đổi của thị trường. Phát triển nguồn thu ngoài lãi giúp tăng tính ổn định tài chính.

5.1. Nâng cao Năng lực Quản Trị Rủi ro trong Đa dạng hóa Thu nhập

Việc quản trị rủi ro là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của việc đa dạng hóa thu nhập. Ngân hàng cần phải xác định, đánh giá và kiểm soát các loại rủi ro khác nhau liên quan đến các hoạt động kinh doanh mới. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải đầu tư vào hệ thống quản trị rủi ro, đào tạo nhân viên và xây dựng văn hóa quản trị rủi ro. Quản trị rủi ro là yếu tố quyết định sự thành công.

5.2. Phát triển Nguồn Thu Nhập Ngoài Lãi Bền vững

Việc phát triển các nguồn thu nhập ngoài lãi bền vững là mục tiêu quan trọng của các ngân hàng. Ngân hàng cần phải nghiên cứu thị trường, xác định các cơ hội kinh doanh mới và phát triển các sản phẩm, dịch vụ phù hợp với nhu cầu của khách hàng. Đồng thời, ngân hàng cần phải đầu tư vào marketing và bán hàng để quảng bá các sản phẩm, dịch vụ mới đến khách hàng. Thu nhập ngoài lãi đóng vai trò quan trọng trong việc giảm rủi ro.

VI. Tương Lai Đa Dạng Hóa Thu Nhập Phát Triển Bền Vững NHTM

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và môi trường kinh tế liên tục thay đổi, việc đa dạng hóa thu nhập sẽ tiếp tục là một xu hướng quan trọng của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Các ngân hàng cần phải chủ động thích ứng với sự thay đổi của thị trường, liên tục cải tiến và đổi mới để duy trì lợi thế cạnh tranh và phát triển bền vững. Tính ổn định tài chính là yếu tố then chốt để phát triển bền vững.

6.1. Xu hướng Đa Dạng Hóa Thu Nhập trong Tương Lai

Xu hướng đa dạng hóa thu nhập trong tương lai sẽ tiếp tục tập trung vào các dịch vụ phi truyền thống như dịch vụ thanh toán, bảo hiểm, đầu tư tài chính và tư vấn tài chính. Các ngân hàng cũng sẽ chú trọng hơn đến việc phát triển các kênh phân phối mới, bao gồm kênh trực tuyến và kênh di động. Các dịch vụ số sẽ đóng vai trò quan trọng trong tương lai.

6.2. Đề xuất Chính sách Hỗ trợ Đa Dạng Hóa Thu Nhập Ngân hàng

Để hỗ trợ các ngân hàng trong quá trình đa dạng hóa thu nhập, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho các ngân hàng phát triển các sản phẩm, dịch vụ mới và mở rộng hoạt động kinh doanh. Đồng thời, Ngân hàng Nhà nước cũng cần tăng cường giám sát và kiểm soát rủi ro để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Cần có các chính sách hỗ trợ từ Ngân hàng Nhà nước.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh ngành ngân hàng thương mại Việt Nam đang trải qua quá trình tái cấu trúc sâu rộng và hội nhập kinh tế quốc tế. Theo các định hướng từ Đề án cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2011 - 2015 và định hướng đến năm 2020 theo Quyết định số 254/QĐ-TTg năm 2012 cùng Quyết định số 986/QĐ-TTg năm 2018 của Thủ tướng Chính phủ, các ngân hàng thương mại được yêu cầu chuyển dịch mô hình kinh doanh theo hướng giảm dần sự lệ thuộc vào tín dụng truyền thống, đẩy mạnh các hoạt động dịch vụ phi tín dụng nhằm đa dạng hóa nguồn thu.

Tại Việt Nam, thu nhập từ lãi truyền thống chiếm tỷ trọng chủ đạo do đặc thù nền kinh tế phụ thuộc vào nguồn vốn tín dụng ngân hàng. Mặc dù tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trên tổng thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh (NOI) của các ngân hàng thương mại Việt Nam đã tăng từ 23,7% năm 2017 lên 29,1% năm 2021, con số này vẫn ở mức khiêm tốn khi so sánh với các quốc gia khác như Mỹ (36% - 40%), Nhật Bản (32% - 37%) và Thái Lan (30% - 39%) theo thống kê của World Bank (2021). Nguồn thu từ hoạt động tín dụng luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro mang tính chu kỳ và biến động vĩ mô, do đó việc thúc đẩy nguồn thu phi tín dụng là giải pháp nhằm ổn định dòng tiền và kiểm soát rủi ro hệ thống.

Đặc biệt, đại dịch COVID-19 bùng phát đã làm suy giảm nhu cầu tín dụng, đồng thời đóng vai trò là chất xúc tác thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, gia tăng chuyển đổi số, tối ưu hóa tiền gửi không kỳ hạn (CASA) và mở rộng các dịch vụ tài chính số hóa. Tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu thực tiễn: phần lớn công trình trước đây tại Việt Nam chỉ tập trung vào mối quan hệ giữa đa dạng hóa và khả năng sinh lời mà chưa xem xét toàn diện khía cạnh rủi ro phá sản; các bộ dữ liệu trước đây chưa phản ánh được các biến động kinh tế mới, đặc biệt là giai đoạn biến động trong và sau đại dịch COVID-19.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được phân định rõ ràng:

• Mục tiêu tổng quát: Đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Cung cấp cơ sở lý luận nền tảng về đa dạng hóa thu nhập một cách hệ thống, có tương quan với rủi ro và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng.
  2. Đánh giá ảnh hưởng của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thông qua phân tích định lượng thực nghiệm.
  3. Trên cơ sở phân tích các kết quả thu được, đưa ra những khuyến nghị, giải pháp nhằm giúp các ngân hàng thực hiện đa dạng hóa thu nhập phù hợp để đạt được hiệu quả kinh doanh và kiểm soát rủi ro.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ tác động qua lại giữa đa dạng hóa thu nhập, rủi ro và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu khảo sát 26 ngân hàng thương mại tại Việt Nam (bao gồm 01 ngân hàng thương mại nhà nước và 25 ngân hàng thương mại cổ phần). Mẫu nghiên cứu đã loại bỏ có chủ đích các trường hợp: 03 ngân hàng thương mại nhà nước bị mua lại với giá 0 đồng (GP Bank, OceanBank, CBBank); 02 ngân hàng thương mại cổ phần đang trong diện kiểm soát đặc biệt (DongA Bank, SCB); cùng 04 ngân hàng thương mại cổ phần không thu thập đủ dữ liệu tài chính liên tục trong giai đoạn nghiên cứu (Bac A Bank, PVcomBank, Vietbank, BaoViet Bank).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp được thu thập trong chuỗi thời gian 11 năm liên tục, từ năm 2012 đến năm 2022 (bao gồm cả giai đoạn dịch bệnh COVID-19 diễn biến phức tạp từ năm 2020 đến năm 2022).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống các lý thuyết kinh tế học tài chính để giải thích mối quan hệ tác động:

• Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory - Markowitz, 1952): Đưa ra luận điểm phân tán rủi ro danh mục bằng cách kết hợp các tài sản có tương quan nghịch hoặc tương quan thấp, qua đó tối ưu hóa đường biên hiệu quả.
• Lý thuyết tính kinh tế theo quy mô (Economies of scale) và tính kinh tế theo phạm vi (Economies of scope): Khẳng định lợi thế chi phí khi mở rộng quy mô hoạt động và khai thác năng lực dùng chung để cung cấp gói giải pháp dịch vụ đa dạng cho cùng một tệp khách hàng.
• Lý thuyết quan điểm phát triển dựa vào nguồn lực (Resource-based view - RBV): Được kế thừa từ Penrose (1959), Wernerfelt (1984) và Barney (1991), giải thích cách thức ngân hàng tận dụng nguồn lực nội bộ sẵn có, công nghệ và cơ sở dữ liệu khách hàng để thâm nhập thị trường dịch vụ mới.
• Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory - Spence, 1973): Phân tích cơ chế giảm thiểu tình trạng thông tin bất cân xứng giữa ngân hàng và thị trường thông qua các chỉ số tài chính, vốn chủ sở hữu và tính ổn định trong kinh doanh.
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Nghiên cứu căn cứ vào Nghị định số 93/2017/NĐ-CP, Thông tư số 16/2018/TT-BTC về cơ chế tài chính của tổ chức tín dụng, Thông tư số 13/2018/TT-NHNN về hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro của ngân hàng thương mại, cùng các quyết định tái cơ cấu hệ thống của Thủ tướng Chính phủ.

Phương pháp đo lường các biến số chính:

• Đa dạng hóa thu nhập (DIV): Được lượng hóa thông qua chỉ số điều chỉnh Herfindahl-Hirschman (HHI): $$DIV = 1 - HHI = 1 - \left[ \left(\frac{NII}{NOI}\right)^2 + \left(\frac{NNII}{NOI}\right)^2 \right]$$ Trong đó, NII là thu nhập lãi thuần, NNII là thu nhập thuần ngoài lãi, NOI là tổng thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh. Giá trị DIV dao động từ 0 (tập trung tuyệt đối vào một nguồn thu) đến 0,5 (đa dạng hóa hoàn hảo giữa thu nhập lãi và ngoài lãi). Ngoài ra, tác giả cũng đề cập đến tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi $NON = \frac{NNII}{NOI}$.
• Hiệu quả kinh doanh: Đo lường qua hai chỉ tiêu kế toán sinh lời truyền thống: tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản ($ROA = \frac{\text{Lợi nhuận sau thuế}}{\text{Tổng tài sản}}$) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu ($ROE = \frac{\text{Lợi nhuận sau thuế}}{\text{Vốn chủ sở hữu}}$).
• Rủi ro ngân hàng (RISK): Đại diện cho mức độ an toàn chống phá sản, được xác định bằng logarit tự nhiên của chỉ số Z-score: $$RISK = \ln(Z\text{-score}) = \ln\left( \frac{ROA + ETA}{\sigma_{ROA}} \right)$$ Trong đó, ETA là tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản, $\sigma_{ROA}$ là độ lệch chuẩn của ROA. Chỉ số Z-score phản ánh số độ lệch chuẩn mà lợi nhuận có thể suy giảm trước khi vốn chủ sở hữu bị bào mòn hoàn toàn; giá trị Z-score càng cao phản ánh ngân hàng càng an toàn và rủi ro phá sản càng thấp.

Phương pháp kinh tế lượng và kỹ thuật xử lý dữ liệu:

• Phương pháp định lượng dữ liệu bảng (panel data) với cỡ mẫu 286 quan sát (26 ngân hàng $\times$ 11 năm).
• Dữ liệu thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán công bố trên website các ngân hàng và VietstockFinance; dữ liệu kinh tế vĩ mô (tăng trưởng GDP, lạm phát INF) lấy từ World Bank.
• Xử lý sơ bộ qua Microsoft Excel và chạy mô hình thực nghiệm trên phần mềm Stata 14.
• Quy trình ước lượng trải qua các bước: hồi quy OLS gộp (Pooled OLS), mô hình tác động ngẫu nhiên (REM), mô hình tác động cố định (FEM).
• Thực hiện kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier để lựa chọn giữa Pooled OLS và REM; kiểm định Hausman để lựa chọn giữa REM và FEM.
• Tiến hành các kiểm định khuyết tật mô hình: đa cộng tuyến (hệ số VIF), phương sai sai số thay đổi (Modified Wald test cho FEM, Breusch-Pagan LM cho REM), kiểm định tự tương quan (Wooldridge test).
• Áp dụng phương pháp ước lượng sai số chuẩn Driscoll - Kraay nhằm khắc phục đồng thời hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan trong dữ liệu bảng.

Hai phương trình hồi quy tổng quát được thiết lập như sau:

Mô hình hiệu quả kinh doanh: $$Y_{it} = \beta_0 + \beta_1 DIV_{it} + \beta_2 CIR_{it} + \beta_3 SIZE_{it} + \beta_4 GTA_{it} + \beta_5 ETA_{it} + \beta_6 DTA_{it} + \beta_7 LTA_{it} + \beta_8 GDP_{it} + \beta_9 INF_{it} + \beta_{10} (COVID_{it} \times DIV_{it}) + \varepsilon_{it}$$ (Trong đó $Y_{it}$ lần lượt là biến phụ thuộc ROA hoặc ROE).

Mô hình rủi ro ngân hàng: $$RISK_{it} = \beta_0 + \beta_1 DIV_{it} + \beta_2 NIM_{it} + \beta_3 SIZE_{it} + \beta_4 GTA_{it} + \beta_5 ETA_{it} + \beta_6 DTA_{it} + \beta_7 LTD_{it} + \beta_8 GDP_{it} + \beta_9 INF_{it} + \beta_{10} (COVID_{it} \times DIV_{it}) + \varepsilon_{it}$$

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của NHTM

Chương này chuẩn hóa hệ thống khái niệm cốt lõi về đa dạng hóa thu nhập, hiệu quả kinh doanh và rủi ro trong hoạt động ngân hàng thương mại. Tác giả chi tiết hóa cấu phần của thu nhập thuần ngoài lãi theo quy định tại Thông tư 16/2018/TT-BTC, bao gồm: thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, mua bán chứng khoán kinh doanh, chứng khoán đầu tư, góp vốn mua cổ phần và các hoạt động khác.

Chương 1 hệ thống hóa các chỉ tiêu đo lường hiệu quả hoạt động theo hai nhóm: nhóm chỉ số tài chính (ROA, ROE, NIM, CIR) và nhóm phân tích hiệu quả biên (phương pháp tham số SFA, DFA, TFA; phương pháp phi tham số DEA, FDH). Về mặt rủi ro, chương tập trung phân tích rủi ro hệ thống, rủi ro phi hệ thống, rủi ro tín dụng, thanh khoản và đặc biệt là rủi ro phá sản thông qua chỉ số Z-score. Bốn trụ cột lý thuyết kinh tế (lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại, lý thuyết quy mô và phạm vi, lý thuyết dựa vào nguồn lực và lý thuyết tín hiệu) được tổng thuật mạch lạc làm nền tảng xây dựng các giả thuyết nghiên cứu.

Chương 2: Cơ sở dữ liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn gốc dữ liệu thứ cấp gồm 286 quan sát từ 26 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2012 - 2022. Tác giả trình bày công thức xác định, ý nghĩa kinh tế và chiều hướng tác động kỳ vọng của từng biến độc lập và biến kiểm soát đối với hai mô hình hồi quy.

Các biến kiểm soát đặc thù ngân hàng bao gồm: tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập (CIR), quy mô tổng tài sản (SIZE = ln(Tổng tài sản)), tốc độ tăng trưởng tổng tài sản (GTA), tỷ lệ an toàn vốn chủ sở hữu (ETA), tỷ lệ tiền gửi khách hàng (DTA), tỷ lệ cho vay khách hàng trên tổng tài sản (LTA), biên lãi thuần (NIM), tỷ lệ cho vay trên tiền gửi (LTD). Các biến vĩ mô gồm tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) và tỷ lệ lạm phát (INF). Đáng chú ý, chương này đưa vào biến tương tác $COVID \times DIV$ (với biến giả COVID nhận giá trị 1 cho các năm 2020 - 2022 và 0 cho các năm trước đó) nhằm nắm bắt đặc tính tác động của đa dạng hóa thu nhập trong giai đoạn khủng hoảng y tế toàn cầu.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và hiệu quả kinh doanh của NHTM

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm sau khi xử lý dữ liệu qua phần mềm Stata 14. Thống kê mô tả cho thấy bức tranh phân hóa về năng lực tài chính giữa các ngân hàng thương mại. Ma trận tương quan xác nhận mối liên hệ giữa các biến; hiện tượng tương quan trên 0,8 xuất hiện giữa SIZE và INF nhưng kết quả kiểm tra hệ số nhân tử phóng đại phương sai (VIF) cho thấy giá trị VIF trung bình của mô hình hiệu quả kinh doanh là 1,99 và mô hình rủi ro là 2,09 (không có biến nào có VIF vượt quá 10), xác nhận không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

Các kiểm định lựa chọn mô hình đã bác bỏ mô hình Pooled OLS ở mức ý nghĩa 1% thông qua kiểm định Breusch-Pagan LM ($p\text{-value} = 0,0000$). Kiểm định Hausman chỉ ra rằng mô hình REM phù hợp với biến phụ thuộc ROA ($p = 0,0740$) và biến RISK ($p = 0,1410$), trong khi mô hình FEM phù hợp hơn với biến ROE ($p = 0,0076$). Các kiểm định phương sai sai số thay đổi đều có $p\text{-value} = 0,0000$, chỉ ra sự tồn tại của khuyết tật phương sai thay đổi ở cả ba phương trình, dẫn đến việc tác giả sử dụng mô hình hồi quy với sai số chuẩn Driscoll - Kraay để thu được ước lượng vững và hiệu quả.

Chương 4: Khuyến nghị chính sách

Dựa trên kết quả định lượng, chương 4 đề xuất 6 nhóm khuyến nghị chính sách có tính thực tiễn cao dành cho các nhà quản trị ngân hàng thương mại và cơ quan quản lý:

1. Đa dạng hóa thu nhập, phát triển nguồn thu nhập ngoài lãi thông qua mở rộng dịch vụ ngân hàng số, bảo hiểm (Bancassurance), dịch vụ thanh toán quốc tế và tư vấn đầu tư.
2. Nâng cao hiệu quả chuyển dịch cơ cấu cho vay, kiểm soát chặt chẽ chất lượng các khoản cấp tín dụng nhằm giảm áp lực chi phí trích lập dự phòng.
3. Tuân thủ và nâng cao năng lực quản trị rủi ro theo chuẩn mực Basel II và Basel III, kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ đòn bẩy.
4. Tăng cường năng lực quản lý điều hành, tiết giảm chi phí hoạt động thông qua tinh gọn bộ máy và tự động hóa quy trình.
5. Mở rộng quy mô hoạt động hợp lý gắn liền với việc củng cố bộ đệm vốn tự có nhằm gia tăng khả năng hấp thụ các cú sốc bên ngoài.
6. Nâng cao năng lực phân tích, dự báo các chỉ số kinh tế vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng GDP) nhằm chủ động thích ứng với biến động thị trường.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu công bố các chỉ số thống kê mô tả thực nghiệm quan trọng về hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2012 - 2022:

Biến số	Ký hiệu	Giá trị trung bình (Mean)	Độ lệch chuẩn (Std. Dev.)	Giá trị nhỏ nhất (Min)	Giá trị lớn nhất (Max)
Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu	ROE	10,00%	0,0640	~0,00%	30,33%
Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản	ROA	0,91%	0,0061	~0,00%	3,58%
Rủi ro phá sản ($\ln(\text{Z-score})$)	RISK	3,1238	0,6996	1,0000	6,5467
Chỉ số đa dạng hóa thu nhập	DIV	0,3106	0,1118	0,0000	0,4999

Chỉ số đa dạng hóa thu nhập trung bình đạt 0,3106 phản ánh mức độ đa dạng hóa của các ngân hàng thương mại Việt Nam ở mức trung bình, thu nhập từ lãi thuần vẫn giữ vai trò áp đảo.

Bảng tổng hợp kết quả các kiểm định lựa chọn mô hình và khuyết tật mô hình:

Kiểm định thực hiện	Tiêu chí / Giả thuyết	Thống kê kiểm định ($\chi^2$)	Giá trị $p\text{-value}$	Kết luận lựa chọn
Breusch - Pagan LM	$H_0$: Pooled OLS phù hợp hơn $H_1$: REM phù hợp hơn	ROA: 332,00 ROE: 262,00 RISK: 980,xx	0,0000 0,0000 0,0000	Bác bỏ $H_0$; Mô hình REM phù hợp hơn Pooled OLS cho cả 3 biến.
Hausman	$H_0$: Không có tương quan giữa biến giải thích và sai số (REM) $H_1$: Có tương quan (FEM)	ROA: 17,0740 ROE: 23,0076 RISK: 14,1410	0,0740 0,0076 0,1410	ROA chọn mô hình REM ROE chọn mô hình FEM RISK chọn mô hình REM
Phương sai sai số thay đổi	$H_0$: Phương sai đồng nhất $H_1$: Phương sai thay đổi	ROA: 332,00 ROE: 293,00 RISK: 980,xx	0,0000 0,0000 0,0000	Tồn tại hiện tượng phương sai sai số thay đổi (khắc phục bằng Driscoll - Kraay).

Đóng góp của khóa luận đối với cơ sở nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam:

• Đánh giá đồng thời cả hai phương diện: hiệu quả sinh lời (ROA, ROE) và rủi ro ổn định tài chính (Z-score) trong cùng một khung phân tích thống nhất.
• Đưa vào mô hình biến tương tác thời kỳ dịch bệnh ($COVID \times DIV$), bổ sung bằng chứng thực nghiệm về phản ứng của mô hình kinh doanh ngân hàng trước cú sốc đại dịch.
• Xử lý bộ dữ liệu 11 năm (2012 - 2022) với các kỹ thuật kiểm định mô hình dữ liệu bảng chặt chẽ, áp dụng ước lượng sai số chuẩn Driscoll - Kraay để loại bỏ các vi phạm giả định kinh tế lượng cổ điển.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế dựa trên phạm vi nghiên cứu thực tế:

• Hạn chế về cỡ mẫu: Mẫu nghiên cứu chỉ bao gồm 26 ngân hàng thương mại do phải loại trừ các ngân hàng thuộc diện kiểm soát đặc biệt (DongA Bank, SCB), các ngân hàng bị mua lại 0 đồng và các ngân hàng thiếu dữ liệu công bố liên tục, chưa bao phủ toàn bộ các tổ chức tài chính tín dụng tại Việt Nam.
• Phân rã cấu phần thu nhập: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào chỉ số tổng hợp DIV dựa trên hai nhóm thu nhập chính (lãi thuần và ngoài lãi thuần), chưa đi sâu kiểm định hồi quy riêng rẽ từng nhánh thu nhập phi lãi chi tiết (phí dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, đầu tư chứng khoán).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng chuỗi số liệu sau năm 2022 để kiểm chứng tính bền vững dài hạn; ứng dụng chỉ số phân rã HHIRD để đo lường mức độ tác động của từng dịch vụ phi tín dụng chuyên biệt; hoặc áp dụng các mô hình động (như hệ thống GMM) để kiểm soát nội sinh tiềm ẩn trong các quyết định kinh doanh ngân hàng.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học ứng dụng: Cung cấp tài liệu mẫu mực về cấu trúc một công trình nghiên cứu định lượng kinh tế lượng dữ liệu bảng, từ bước xây dựng khung lý thuyết, chọn lọc biến số đến quy trình kiểm định khuyết tật mô hình.
• Chuyên viên phân tích và quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại: Tham khảo phương pháp lượng hóa rủi ro phá sản bằng chỉ số Z-score và công thức đo lường đa dạng hóa thu nhập DIV để xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.
• Phần giá trị tham khảo nổi bật: Bảng mô tả chi tiết các biến số tài chính ngân hàng kèm công thức tính toán và quy trình xử lý hồi quy khắc phục khuyết tật dữ liệu bảng bằng ước lượng Driscoll - Kraay trong Stata.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số đa dạng hóa thu nhập (DIV) trong khóa luận được xác định bằng công thức nào và có giá trị trung bình là bao nhiêu?
Chỉ số DIV được tính toán dựa trên chỉ số Herfindahl-Hirschman: $$DIV = 1 - \left[ \left(\frac{NII}{NOI}\right)^2 + \left(\frac{NNII}{NOI}\right)^2 \right]$$ Trong đó $NII$ là thu nhập lãi thuần, $NNII$ là thu nhập thuần ngoài lãi, $NOI$ là tổng thu nhập thuần hoạt động. Trong mẫu khảo sát 286 quan sát tại 26 NHTM Việt Nam giai đoạn 2012 - 2022, giá trị DIV trung bình đạt 0,3106 trên thang đo tối đa 0,5, phản ánh mức độ đa dạng hóa ở ngưỡng trung bình.

2. Tại sao nghiên cứu loại bỏ một số ngân hàng thương mại khỏi mẫu khảo sát giai đoạn 2012 - 2022?
Tác giả loại bỏ 3 ngân hàng thương mại nhà nước bị mua lại với giá 0 đồng (GP Bank, OceanBank, CBBank); loại bỏ 2 NHTMCP đang nằm trong diện kiểm soát đặc biệt (DongA Bank, SCB); và loại bỏ 4 NHTMCP do không thể thu thập đầy đủ thông tin báo cáo tài chính kiểm toán liên tục trong suốt 11 năm (Bac A Bank, PVcomBank, Vietbank, BaoViet Bank). Việc loại bỏ này nhằm đảm bảo tính đồng nhất, tin cậy và không làm thiên lệch kết quả ước lượng thống kê.

3. Kết quả kiểm định Hausman đã định hướng lựa chọn mô hình kinh tế lượng nào cho từng phương trình?
Kết quả kiểm định Hausman cho thấy:

• Với biến phụ thuộc ROA: Giá trị $\chi^2 = 17,0740$ với $p\text{-value} = 0,0740$ ($> 0,05$), do đó mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM) được chọn.
• Với biến phụ thuộc ROE: Giá trị $\chi^2 = 23,0076$ với $p\text{-value} = 0,0076$ ($< 0,05$), bác bỏ giả thuyết $H_0$, do đó mô hình hiệu ứng cố định (FEM) được lựa chọn.
• Với biến phụ thuộc rủi ro RISK: Giá trị $\chi^2 = 14,1410$ với $p\text{-value} = 0,1410$ ($> 0,05$), do đó mô hình REM được lựa chọn.

4. Biến tương tác COVID $\times$ DIV được thiết kế như thế nào và phục vụ mục đích gì trong mô hình?
Biến $COVID \times DIV$ là biến tương tác giữa biến giả COVID và chỉ số đa dạng hóa thu nhập DIV. Biến giả COVID nhận giá trị 1 vào các năm xuất hiện đại dịch (2020 - 2022) và nhận giá trị 0 vào các năm còn lại (2012 - 2019). Biến này được đưa vào mô hình nhằm kiểm tra xem tác động của chiến lược đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả sinh lời và rủi ro của ngân hàng thương mại có sự thay đổi mang tính cấu trúc trong giai đoạn chịu cú sốc đại dịch hay không.

5. Khóa luận sử dụng kỹ thuật ước lượng nào để giải quyết các khuyết tật của dữ liệu bảng?
Các kiểm định thống kê cho thấy cả ba phương trình hồi quy đều gặp hiện tượng phương sai sai số thay đổi nghiêm trọng ($p\text{-value} = 0,0000$). Để giải quyết triệt để khuyết tật này, tác giả đã áp dụng phương pháp hồi quy với sai số chuẩn Driscoll - Kraay (Driscoll & Kraay, 1998) nhằm điều chỉnh sai số chuẩn của các hệ số hồi quy, đảm bảo các kết luận thống kê đạt độ tin cậy.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Hoàng Thu Trà là công trình nghiên cứu định lượng thực nghiệm có phương pháp luận chặt chẽ về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh và rủi ro phá sản của 26 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2012 - 2022. Bằng việc kết hợp các lý thuyết tài chính nền tảng với dữ liệu bảng 286 quan sát và kỹ thuật hồi quy xử lý khuyết tật bằng sai số chuẩn Driscoll - Kraay, nghiên cứu đã lượng hóa được thực trạng đa dạng hóa nguồn thu của hệ thống ngân hàng trong nước. Các phát hiện thực nghiệm và khuyến nghị chính sách trong văn bản mang lại giá trị tham khảo học thuật hữu ích cho công tác đào tạo chuyên ngành tài chính - ngân hàng và công tác hoạch định chiến lược kinh doanh tại các ngân hàng thương mại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN RỦI RO VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA NHTM 1. Cơ sở lý luận về đa dạng hóa thu nhập của NHTM 1. Khái niệm đa dạng hóa thu nhập của NHTM Theo lý thuyết danh mục đầu tư, đa dạng hoá là một trong những chiến lược quan trọng trong đầu tư. Việc tối ưu hóa lợi nhuận nhờ tận dụng các cơ hội đầu tư khác nhau và giảm thiếu rủi ro trong danh mục đầu tư đạt được bằng cách tập trung vào việc phân bổ tài sản đầu tư.

Khi đó, sự biến động của một nguồn thu nhập có thể được bù đắp bằng sự ổn định hoặc tăng trưởng của các nguồn thu nhập khác. Do đó, đa dạng hoá giúp nhà đầu tư tăng cường khả năng chịu đựng rủi ro và đạt được lợi nhuận ổn định trong dài hạn (Markowitz, 1952). Thuật ngữ đa dạng hóa, theo Ansoff (1957), thường gắn với việc thay đổi các đặc điểm dòng sản phẩm hoặc thị trường. Khái niệm này khác với đa dạng hóa đại diện cho sự thay đổi trong cơ cấu sản phẩm trong chiến lược xâm nhập thị trường, phát triển thị trường hay phát triển sản phẩm.

Đối với các doanh nghiệp nói chung, đa dạng hóa là một cách để mở rộng lĩnh vực kinh doanh chính của mình vào các thị trường sản phẩm khác khi muốn kinh doanh đồng thời trong hai hoặc nhiều lĩnh vực khác nhau. Từ cách hiểu đó, đa dạng hóa trong ngành ngân hàng là khi các ngân hàng mở rộng kinh doanh của mình vào thị trường sản phẩm dịch vụ khác nhau để tăng thu nhập từ lãi và thu nhập truyền thống. Theo Rose và Hudgins (2008), việc đa dạng hoá thu nhập của ngân hàng được thể hiện thông qua việc thay đổi tỷ lệ giữa thu nhập ngoài lãi trong tổng thu nhập của ngân hàng bằng cách gia tăng các sản phẩm tài chính và dịch vụ. Đây được coi là quá trình ngân hàng chuyển từ hoạt động tín dụng sang phi tín dụng, tập trung khai thác vào lĩnh vực kinh doanh thương mại (đầu tư chứng khoán, kinh doang ngoại hối, góp vốn mua cổ phần, v.v), các hoạt động tạo phí và hoa hồng (thu phí dịch vụ, bán bảo hiểm, v.

Nếu ngân hàng chỉ có thu nhập từ lãi, doanh thu của ngân hàng sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong bối cảnh biến động của thị trường và sự thay đổi của môi trường kinh doanh, do đó, đây cũng được xem là một cách để giảm thiểu rủi ro và tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho ngân hàng. 9 Tổng quát lại, đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng là việc ngân hàng phân chia tỷ trọng giữa nguồn thu nhập lãi và phi lãi, giảm dần sự phụ thuộc vào hoạt động cho vay và lãi suất mà thay vào đó là gia tăng các nguồn thu nhập ngoài lãi bằng cách mở rộng sang mảng kinh doanh phi truyền thống. Để đa dạng hóa thu nhập của mình, các ngân hàng đã mở rộng kinh doang sang các mảng như dịch vụ chuyển tiền trong và ngoài nước, thanh toán xuất nhập khẩu, môi giới đầu tư chứng khoán, hoa hồng đại lý, liên kết với các công ty bảo hiểm để phân phối các sản phẩm Bancassurance. Đa dạng hóa thu nhập khác cũng bao gồm phát triển các sản phẩm và dịch vụ tài chính cho thị trường ngoại hối, kinh doanh ngoại tệ, cung cấp các dịch vụ cho khách hàng quốc tế,.

Ngoài ra, với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, đa dạng hóa ngân hàng còn được biểu hiện ở việc các ngân hàng cung cấp dịch vụ ngân hàng trực tuyến như Internet banking, Mobile banking,. Thông qua việc đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu của khách hàng, những sản phẩm, dịch vụ này góp phần mở rộng thị trường, tăng cường sức cạnh tranh, ổn định thu nhập và bảo vệ ngân hàng khỏi các rủi ro kinh tế. Phương pháp đo lường đa dạng hóa thu nhập của NHTM Thông qua việc xem xét những bài viết trước đây về đa dạng hóa thu nhập, Asif và Akhter (2019) đã chỉ ra rằng: 29% nghiên cứu sử dụng chỉ số Herfindahl Hirschman (HHI) và 44% nghiên cứu sử dụng tỷ lệ thu nhập ngoài lãi để đánh giá mức độ đa dạng hóa thu nhập tại các ngân hàng. Bên cạnh hai thước đo chính được sử dụng nêu trên, nghiên cứu này còn đề cập đến các thành phần của thu nhập ngoài lãi cùng với tỷ lệ thu nhập ngoài lãi.

Đo lường đa dạng hóa thu nhập thông qua tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi Có nhiều cách để phân loại thu nhập của ngân hàng theo các tiêu chí khác nhau, tuy nhiên cách phân loại phổ biến và đơn giản nhất là chia thu nhập thành hai loại: thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi (Gurbuz và các cộng sự, 2013). Trong đó, thu nhập ngoài lãi được chia thành 4 thành phần chính: Thu nhập ủy thác (fiduciary income) được tạo ra từ các hoạt động ủy thác vận hành; Phí dịch vụ (service charges) liên quan trực tiếp đến tài khoản tiền gửi; Thu nhập đầu tư kinh doanh (trading revenue); Phí và thu nhập khác (fees and other income) như phí cam kết cho vay, két 10 an toàn, hoa hồng và tiền thuê đất (Meslier và cộng sự, 2014). Ngoài ra, một cách phân loại khác được đề xuất bởi Elsas và các cộng sự (2010) là chia thu nhập của ngân hàng thành bốn loại: thu nhập từ lãi, thu nhập từ phí dịch vụ (commission revenue), thu nhập từ kinh doanh, đầu tư (trading revenue) và thu nhập khác. Theo nghị định 93/2017/NĐ-CP và thông tư 16/2018/TT-BTC, thu nhập ngân hàng là những khoản thu được từ hoạt động kinh doanh ngân hàng bao gồm thu nhập lãi và các khoản thu nhập tương tự (các khoản thu lãi tiền gửi, thu lãi cho vay, thu lãi từ kinh doanh, đầu tư chứng khoán nợ, thu từ nghiệp vụ bảo lãnh, thu lãi cho thuê tài chính, thu lãi từ nghiệp vụ mua bán nợ, thu khác từ hoạt động tín dụng); thu nhập từ hoạt động dịch vụ; thu từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và vàng; thu từ hoạt động kinh doanh chứng khoán, thu từ hoạt động góp vốn, chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần; thu từ hoạt động khác.

Trên báo cáo tài chính của các NHTM Việt Nam, thu nhập từ các hoạt động dịch vụ, đầu tư, mua bán chứng khoán, kinh doanh ngoại hối, góp vốn, mua cổ phần và các hoạt động khác được trình bày trên cơ sở thuần, do đó, thu nhập ngoài lãi thuần của các NHTM Việt Nam trong khóa luận này được tính như sau: Thu nhập thuần ngoài lãi = Thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ + Thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh ngoại hối + Thu nhập thuần từ mua bán chứng khoán kinh doanh + Thu nhập thuần từ mua bán chứng khoán đầu tư + Thu nhập thuần từ hoạt động khác + Thu nhập từ góp vốn, mua cổ phần Tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi trên tổng thu nhập thuần của ngân hàng thường được sử dụng để đo lường đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng trong các nghiên cứu liên quan như Stiroh (2004b), Lepetit và cộng sự (2008), Lee và cộng sự (2014), Batten và Võ Xuân Vinh (2016). Tỷ lệ này được tính như sau: 𝑇ℎ𝑢 𝑛ℎâ𝑝 ̣ 𝑡ℎ𝑢â𝑛̀ 𝑛𝑔𝑜𝑎̀̀𝑖 𝑙𝑎̀𝑖 𝑁𝑂𝑁 = ̉ 𝑇ô𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑢 𝑛ℎâ𝑝̣ 𝑡ℎ𝑢â𝑛 Với giả thiết các khoản thu nhập thuần đều dương thì tỷ lệ NON có giá trị từ 0 đến 1. Giá trị của NON càng cao thì đa dạng hóa thu nhập càng cao. Đo lường đa dạng hóa thu nhập thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman Chỉ số Herfindahl Hirschman (HHI) là thước đo phổ biến về sự tập trung của thị trường, thường được ứng dụng mở rộng để xác định khả năng cạnh tranh thị trường 11 nói chung và đo lường mức độ tập trung của các nguồn thu nhập của ngân hàng nói riêng.

HHI được tính bằng tổng các bình phương thị phần của mỗi công ty cạnh tranh trong một thị trường. Trong ngân hàng, các thành phần thu nhập thường gồm hai phần cơ bản là lãi và phi lãi. Do đó, mức độ tập trung thu nhập trong ngân hàng thông qua chỉ số này có thể công thức như sau: 𝑁𝐼𝐼 2 𝑁𝑁𝐼𝐼 2 HHI = (INT2 + NON2) = 1 - [( ) +( )] 𝑁𝑂𝐼 𝑁𝑂𝐼 Trong đó: INT: Tỷ lệ thu nhập lãi thuần trên tổng thu nhập thuần NON: Tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi trên tổng thu nhập thuần NII (Net Interest Income): Thu nhập lãi thuần = Thu nhập lãi - Chi phí lãi NNII (Net Non Interest Income): Thu nhập thuần ngoài lãi = Thu nhập ngoài lãi - Chi phí ngoài lãi = Thu nhập thuần từ dịch vụ + Thu nhập thuần từ kinh doanh đầu tư + Thu nhập thuần khác NOI (Net Operating Income): Tổng thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh = Thu nhập lãi thuần + Thu nhập thuần ngoài lãi Với giả thiết các khoản thu nhập thuần đều dương thì HHI có giá trị từ 0,5 đến 1. Khi HHI có giá trị bằng 0,5 nghĩa là đa dạng hóa hoàn toàn, trong khi HHI bằng 1 nghĩa là mức thấp nhất của đa dạng hóa thu nhập.

Như vậy, HHI càng cao nghĩa là các ngân hàng có sự tập trung nguồn thu nhập càng cao, đồng nghĩa đa dạng hóa thu nhập càng thấp. Đây là cách tính được ứng dụng trong các nghiên cứu của Sanya và Wolfe (2011), Võ Xuân Vinh và Trần Thị Phương Mai (2015). Cũng dựa trên chỉ số HHI nhưng để dễ dàng hơn trong việc giải thích ý nghĩa chỉ số đa dạng hóa thu nhập cao thì đa dạng hóa càng hoàn hảo nên các nghiên cứu trước còn sử dụng cách tính chỉ số đa dạng hóa thu nhập (DIV) theo nghiên cứu của Stiroh và Rumble (2006), Chiorazzo và cộng sự (2008). Mức độ đa dạng hóa thu nhập được tính thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman như sau: 𝑁𝐼𝐼 2 𝑁𝑁𝐼𝐼 2 DIV = 1 – HHI = 1 - (INT2 + NON2) = 1 - [( ) +( )] 𝑁𝑂𝐼 𝑁𝑂𝐼 Vì HHI có giá trị từ 0,5 đến 1 nên DIV có giá trị từ 0 đến 0.

Chỉ số DIV càng cao, càng gần 0.5 thì đa dạng hóa thu nhập càng cao. Khi DIV bằng 0 nghĩa là tất cả thu nhập ngân hàng đều chỉ từ một nguồn (tức là tập trung hoàn toàn, đa dạng hóa 12 thấp nhất), trong khi DIV bằng 0.5 nghĩa là có sự chia đều giữa thu nhập lãi và thu nhập ngoài lãi (tức là đa dạng hóa hoàn toàn).