Chương 1: Tổng quan và vấn đề chính sách; Chương 2: Giới thiệu về chính sách xây dựng NTM; Chương 3: Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu; Chương 4: Nghiên cứu về sự tham gia của ngƣời dân trong Chƣơng trình xây dựng NTM tại huyện Xuân Lộc, Đồng Nai Chương 5: Kết luận và khuyến nghị. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- CHƢƠNG 2 GIỚI THIỆU VỀ CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG NTM Xây dựng NTM không phải chỉ nhằm xây dựng con đƣờng, kênh mƣơng, trƣờng học, hội trƣờng. mà bản chất là qua cách làm này tạo cho ngƣời nông dân hiểu rõ đƣợc nội dung, ý nghĩa và thúc đẩy họ tự tin, tự quyết, đƣa ra sáng kiến, tham gia tích cực để tạo ra một NTM năng động hơn. Đây không phải là đề án đầu tƣ của Nhà nƣớc mà việc ngƣời dân cần làm, để cuộc sống tốt hơn, Nhà nƣớc tham gia chỉ thúc đẩy và hỗ trợ một phần.
Giới thiệu về chính sách xây dựng NTM Từ Nghị quyết 26-NQ/TW ban hành ngày 5/8/2008 của Ban chấp hành trung ƣơng Đảng thể hiện những quan điểm chủ yếu trong phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn, xác định vị trí quan trọng của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong tiến trình phát triển đất nƣớc. Đồng thời nhìn nhận mối quan hệ giữa nông nghiệp, nông thôn và nông dân, xem nông dân là chủ thể của quá trình xây dựng, phát triển NTM. Nghị quyết xác định sự tự chủ, tự lực, tự cƣờng của nông dân trong phát triển. Văn bản này tạo nền móng vững chắc cho chính sách xây dựng NTM.
Sau đó, vào ngày 30/12/2008, Ban Bí thƣ ban hành Quyết định 205- QĐ/TW thành lập Ban chỉ đạo thí điểm chƣơng trình xây dựng NTM và lựa chọn 11 xã điểm xây dựng NTM. Năm 2009, để làm căn cứ đánh giá xây dựng NTM, Thủ tƣớng Chính Phủ ban hành bộ tiêu chí Quốc gia về xây dựng NTM dựa trên Quyết định số: 491/QĐ - TTg ngày 16/4/2009. Sau đó là thông tƣ số 54/2009/TT - BNNPTNT ngày 21/8/2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về việc Hƣớng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí Quốc gia về NTM. Đến năm 2010, Chƣơng trình xây dựng NTM chính thức trở thành Chƣơng trình mục tiêu quốc gia dựa trên Quyết định 800/QĐ-TTg Phê duyệt Chƣơng trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010 – 2020.
Khác với những chƣơng trình phát triển nông thôn trƣớc đây, Chƣơng trình xây dựng NTM là một chƣơng trình tổng thể về phát triển kinh tế - xã hội, chính trị và an ninh quốc phòng trên địa bàn nông thôn. Chƣơng trình gồm 11 nội dung, mỗi nội dung bao gồm 1 hoặc 1 số tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia NTM, gồm có 19 tiêu chí phân thành 5 nhóm bao gồm: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -6- Nhóm I: Quy hoạch (có 01 tiêu chí) Nhóm II: Hạ tầng kinh tế - Xã hội (có 08 tiêu chí) Nhóm III: Kinh tế và tổ chức sản xuất (có 04 tiêu chí) Nhóm IV: Văn hóa - xã hội - môi trƣờng (có 04 tiêu chí) Nhóm V: Hệ thống chính trị (có 02 tiêu chí) Thực tế việc thực hiện các nội dung này tùy thuộc vào nguồn lực của địa phƣơng, không phải địa phƣơng nào cũng có điều kiện để thực hiện hết các tiêu chí. Việc thực hiện các nội dung sẽ ƣu tiên về quy hoạch, đào tạo và xây dựng cơ sở hạ tầng. Các địa phƣơng đạt chuẩn NTM phải đảm bảo các điều kiện: có đăng ký xã đạt chuẩn NTM và đƣợc UBND cấp trên xác nhận và có 100% tiêu chí thực hiện trên địa bàn đạt chuẩn theo quy định dựa theo Quyết định 372 QĐ/TTg (Thủ tƣớng Chính phủ, 2014).
Các tiêu chuẩn này có sự thay đổi tùy thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội của từng địa phƣơng. Hiện nay, bộ tiêu chí đánh giá NTM căn cứ trên Quyết định 491/QĐ-TTg – Quyết định về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về NTM và Quyết định 342/QĐ-TTg – Quyết định sửa đổi một số tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia về NTM. Ngoài ra, theo Quyết định 800/QĐ-TTg và Thông tƣ 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT- BTC – Hƣớng dẫn một số nội dung thực hiện Quyết định 800/QĐ-TTg, Chƣơng trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM còn bao gồm một số nội dung: Chƣơng trình đƣợc điều hành, quản lý bởi các Ban Chỉ đạo đƣợc thành lập từ trung ƣơng đến huyện, Văn phòng điều phối là cơ quan giúp việc cho Ban Chỉ đạo cấp Trung ƣơng, cấp tỉnh/thành phố, Cơ quan thƣờng trực điều phối là cơ quan giúp việc cho Ban Chỉ đạo cấp huyện. Ở cấp xã, vì là đơn vị triển khai Chƣơng trình nên vừa có Ban Chỉ đạo vừa có Ban quản lý.
Và cấp quản lý cuối cùng là Ban phát triển thôn. Ban Chỉ đạo tỉnh là cơ quan chịu trách nhiệm trực tiếp, toàn diện về chất lƣợng, tiến độ, hiệu quả Chƣơng trình trên địa bàn của mình (Hình 2. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bộ máy chỉ đạo và điều hành Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM Nguồn: Tác giả tự vẽ dựa trên Quyết định số 1013/QĐ-TTg và Thông tư 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT-BTC 2.
Chƣơng trình NTM tại Đồng Nai Đồng Nai là một tỉnh công nghiệp, cơ cấu ngành nông nghiệp chiếm tỉ trọng 6%, nhƣng nông nghiệp, nông dân, nông thôn vẫn đóng một vai trò hết sức qụan trọng với hơn 60% dân cƣ sống vùng nông thôn (Ban chỉ đạo Nông nghiệp, Nông dân, Nông thôn và xây dựng NTM tỉnh Đồng Nai, 2014). Nông nghiệp Đồng Nai có nhiều vùng chuyên canh cây công nghiệp, cây ăn quả với qui mô lớn, chăn nuôi khá phát triển, đóng góp quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phƣơng. Bên cạnh đó, tình hình nông nghiệp, nông dân, nông thôn vốn nhiều hạn chế, bất cập, luôn gặp nhiều rủi ro, nên trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội, ngƣời nông dân luôn là đối tƣợng chịu nhiều tổn thƣơng nhất. Chính vì vậy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -8- mà nông nghiệp, nông dân, nông thôn luôn là một vị trí chiến lƣợc quan trọng, là cơ sở và lực lƣợng để phát triển kinh tế bền vững.
Trƣớc khi có Nghị quyết 26-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và Chƣơng trình xây dựng NTM, Đồng Nai đã chủ trƣơng xây dựng nông thôn 4 có: (1) có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, (2) có đời sống kinh tế đƣợc cải thiện, (3) có đời sống văn hoá tốt, (4) có môi trƣờng sinh thái đƣợc tốt. Sau đó, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 74/2008/QĐ-UBND về Đề án xây dựng NTM tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2008- 2010 và tầm nhìn đến năm 2015. Đề án này dựa trên nền tảng công nghiệp hóa có sẵn và thế mạnh của các ngành công nghiệp có lợi thế so sánh ở địa phƣơng nhƣ: công nghiệp chế biến nông sản - thực phẩm gắn với nguồn nguyên liệu tại chỗ. Chính nhờ điểm xuất phát sớm này, Đồng Nai có những thuận lợi nhất định trong việc thực hiện chƣơng trình NTM.
Thực hiện Quyết định 800/QĐ-TTg ngày 4/6/2010 của Thủ tƣớng Chính phủ Quyết định phê duyệt Chƣơng trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng NTM, tỉnh Đồng Nai đã ban hành Quyết định số 2418/QĐ-UBND về Chƣợng trình Mục tiêu Quốc gia xây dựng NTM trên địa bàn vùng nông thôn giai đoạn 2011 - 2015 và định hƣớng đến năm 2020. Từ thời điểm đó đến nay, chính quyền Đồng Nai tập trung vào mục tiêu xây dựng NTM mục đích cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí và tạo nguồn lực cho việc phát triển của tỉnh. Để cụ thể hóa nội dung Nghị quyết của Trung ƣơng và Kế hoạch của Tỉnh ủy, các cấp ủy đảng, chính quyền và các đoàn thể chính trị-xã hội từ tỉnh đến huyện, xã trên địa bàn triển khai, xây dựng kế hoạch thực hiện cụ thể hàng năm và 5 năm. Căn cứ vào bộ tiêu chí quốc gia về NTM, tỉnh Đồng Nai đã xây dựng bộ tiêu chí NTM tỉnh Đồng Nai.
So với Trung ƣơng, bộ tiêu chí của tỉnh nhiều hơn về số lƣợng các tiểu tiêu chí: có 54 tiểu tiêu chí so với trung ƣơng có 39 tiểu tiêu chí. Vai trò của ngƣời dân trong việc xây dựng NTM Trong các văn bản xây dựng NTM đƣợc triển khai từ trung ƣơng đến địa phƣơng đều thực hiện theo phƣơng châm “dân biết, dân bàn, dân làm và dân kiểm tra”.Vai trò của ngƣời dân trong việc xây dựng NTM đƣợc thể hiện khác nhau ở từng cấp văn bản. 4 Xem thêm tại Phụ lục 6 về Bộ tiêu chí Quốc gia và Bộ tiêu chí của tỉnh Đồng Nai về NTM. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9- Ở cấp trung ƣơng, tỉnh, các văn bản từ cấp trung ƣơng nhƣ pháp lệnh thực hiện dân chủ cơ sở, Nghị quyết 26-NQ/TW đều khẳng định vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng, phát triển NTM, quy định về những vấn đề ngƣời dân đƣợc biết, bàn bạc, ý kiến, thực hiện.
Quyết định 800/QĐ-TTg, với những quy định về việc lấy ý kiến cộng đồng trong quy hoạch, đổi mới các hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả, xây dựng đời sống văn hóa, thông tin và truyền thông, cấp nƣớc sạch, vệ sinh môi trƣờng và mức đóng góp xây dựng NTM. Vai trò của ngƣời dân chỉ dừng lại ở cấp độ đóng góp ý kiến. Ở cấp địa phƣơng các văn bản đƣợc thực hiện chi tiết hơn dựa trên các tiêu chí và yêu cầu của văn bản cấp trên để thực hiện. Ở Đồng Nai, Quyết định số 2418/QĐ-UBND về Chƣơng trình Mục tiêu Quốc gia xây dựng NTM trên địa bàn vùng nông thôn giai đoạn 2011 - 2015 và định hƣớng đến năm 2020, so với 39 tiểu tiêu chí của trung ƣơng, bộ tiêu chí của tỉnh Đồng Nai có 54 tiểu tiêu chí phù hợp với hoàn cảnh và sự tham gia của ngƣời dân tại địa phƣơng.
Chi tiết và đầy đủ hơn về vai trò của ngƣời dân trong xây dựng NTM là sổ tay hƣớng dẫn xây dựng NTM cấp xã năm 2010. Dựa trên các tiểu tiêu chí mà ngƣời dân có thể tham gia với nhiều vai trò và cấp độ khác nhau. Ở mức độ thấp, ngƣời dân tham gia với vai trò là ngƣời đóng góp công sức, tiền của xây dựng các công trình công cộng, chỉnh trang nơi ở. Ở các mức độ cao hơn, vai trò của ngƣời dân thể hiện thông qua việc cho ý kiến vào các đề án, bản đồ quy hoạch NTM cấp xã hay việc lựa chọn những công việc cần thực hiện trƣớc, việc gì làm sau để phù hợp với điều kiện của địa phƣơng.