Chương 1: Một số vấn đề lý luận về chế định công ty cổ phần Chương 2: Sự phát triển của chế định công ty cổ phần trong pháp luật Việt Nam Chương 3: Hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện chế định Công ty cổ phần ở Việt Nam. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỊNH CÔNG TY CỔ PHẦN 1. Sự xuất hiện của công ty cổ phần 1. Sự ra đời của công ty cổ phần Công ty cổ phần (CTCP) là một hình thức tổ chức kinh doanh ra đời, tồn tại và phát triển trong những điều kiện kinh tế xã hội nhất định.
Sự hình thành và phát triển của CTCP gắn liền với sự hình thành của thị trường vốn và thị trường tiền tệ. “Công ty cồ phần là một loại hình kinh doanh phổ biến hiện nay, được xem là phương thức phát triển cao nhất cho đến nay của loài người để huy động vốn cho kinh doanh và qua đó làm cho nền kinh tế của mỗi quốc gia phát triển”[5, tr18]. Từ thế kỷ XVIII, XIX, sự phát triển mạnh mẽ của quá trình công nghiệp hoá ở các nước châu Âu và Bắc Mỹ cùng với nhu cầu tích tụ vốn để đầu tư sản xuất của các nhà tư bản đã làm xuất hiện loại hình CTCP. Chủ nghĩa Tư bản phát triển đòi hỏi phải có quy mô sản xuất kinh doanh ngày càng lớn, sự cạnh tranh giữa các hãng sản xuất và độc quyền ngày càng gay gắt.
Các chủ tư bản đi đến thoả hiệp với nhau nhằm thu được lợi nhuận tối đa và bành trướng hơn nữa thế lực kinh tế của mình. CTCP là hình thức kinh doanh được ra đời nhằm thoả mãn những nhu cầu này, nó tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút và tập trung tư bản. CTCP đầu tiên xuất hiện trên thế giới là Công ty Đông Ấn (East India Company) của Anh (1600-1874). Công ty thành lập ngày 31/10/1860 bởi một nhóm có 218 người và được cấp phép độc quyền kinh doanh trong vòng 15 năm ở vùng Đông Ấn, các quốc gia và hải cảng ở châu Á, châu Phi và được đi lại từ tất cả các hải cảng của các đảo, thị trấn và địa điểm ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ ngoài Mũi Hảo Vọng (Cape of Good Hope) và Eo biển Magellan.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày 01/6/1874, Công ty bị giải thể khi giấy phép lần sau cùng không được gia hạn. Đến năm 1602, ở Hà Lan xuất hiện các CTCP theo hình thức tương tự công ty Đông Ấn của Anh, rồi lần lượt CTCP xuất hiện ở Thụy Điển, Đan Mạch, Đức… Từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX ở các nước tư bản phát triển, CTCP bắt đầu phát triển ở nhiều lĩnh vực khác nhau như giao thông, vận tải, xây dựng, các ngành chế tạo cơ khí, ngân hàng, bảo hiểm… và đồng thời là sự phát triển rộng rãi của loại hình công ty này ở các nơi khác trên thế giới. Đến những năm 20, 30 của thế kỷ XIX, với sự bùng nổ của cách mạng công nghiệp, nền kinh tế thế giới có bước phát triển mạnh mẽ, điều đó dẫn đến nhu cầu phải tập trung những nguồn vốn lớn để xây dựng cơ sơ hạ tầng kinh tế – xã hội. CTCP là một trong những công cụ giúp thực hiện nhanh chóng vấn đề tập trung vốn.
Trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, từ phạm vi ở một nước, một khu vực nhất định CTCP đã phát triển thành những công ty đa quốc gia, hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau, đúng như nhận định: “CTCP đã phát triển ở hầu hết các nước từ đơn giản đến phức tạp, từ quy mô nhỏ đến quy mô lớn, từ một ngành đến đa ngành, từ một quốc gia đến nhiều quốc gia thông qua các công ty siêu quốc gia”. [27, tr35] Sự ra đời và phát triển của CTCP đã làm phát sinh nhu cầu cần phải có pháp luật điều chỉnh đối với quá trình tổ chức hoạt động của loại hình công ty này, nhằm bảo vệ quyền lợi cho các cổ đông cũng như các chủ thể khác khi tham gia quan hệ với chúng. Tại Anh, cuối thế kỷ XVI, thương mại phát triển mạnh mẽ, các doanh nhân kinh doanh theo kiểu làm ăn riêng hoặc góp vốn cùng hoạt động. Năm 1844, Quốc hội Anh ban hành Luật về CTCP, theo đó thì các công ty muốn được thành lập không phải xin phép mà chỉ cần đăng ký.
Tuy nhiên, luật này không cho công ty được hưởng chế độ trách nhiệm hữu hạn. Sự hạn chế này 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phản ánh sự nghi ngờ của dư luận về CTCP lúc đó. Vào những năm 1850 có hơn 40 công ty của Anh chuyển sang Pháp để thành lập. Chính phủ Anh sợ mất doanh nghiệp nên đến năm 1855 đã ban hành luật về tính trách nhiệm hữu hạn (Limited Liability Act) dành cho các công ty đã được thành lập theo luật về CTCP.
Năm 1862, cả hai luật này được sáp nhập làm một, lấy tên là Luật về công ty (Companies Act). Theo LCT Anh thì: CTCP có nghĩa là một công ty - a) có Vốn điều lệ đã góp hoặc cổ phần danh nghĩa của tổng số vốn cố định được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần, cũng số vốn cố định, hoặc nắm giữ và chuyển giao như chứng khoán, hoặc được chia và nắm giữ một phần bằng cách này và một phần bằng cách khác và b) thành lập trên nguyên tắc có các thành viên sở hữu cổ phiếu hoặc chứng khoán đó và không có những người khác (Điều 1041 LCT Anh 2006). Ở Đức, một trong những nước mà ở đó xuất hiện công ty sớm, pháp luật về CTCP khá hoàn thiện. Luật CTCP Đức (Aktiengesetz) có hiệu lực ngày 06 tháng 9 năm 1965, quy định những vấn đề cơ bản về công ty cổ phần như: thành lập, tổ chức quản lý công ty cổ phần, quyền và nghĩa vụ của các cổ đông….
Theo quy định của luật này, CTCP ở Đức là mô hình có các đặc trưng sau: 1) Có tư cách pháp nhân sau khi được ĐKKD. Công ty có tài sản riêng và phải tự chịu trách nhiệm về các khoản nợ bằng tài sản đó, công ty có các quyền và nghĩa vụ độc lập với thành viên công ty và nhân danh chính mình khi tham gia quan hệ pháp luật; 2) Vốn điều lệ khi thành lập CTCP tối thiểu là 50.000 Euro và được chia thành các cổ phần có mệnh giá thấp nhất là một euro; 3) Cổ đông của CTCP có thể là cá nhân hoặc tổ chức. Cổ đông chỉ phải chịu trách nhiệm về các khoản nợ của công ty trong phạm vi giá trị cổ phần mà mình sở hữu; 4) Cổ phần của công ty cổ phần được tự do chuyển nhượng. Việc chuyển nhượng cổ phần của công ty có thể thực hiện dễ dàng trên thị trường chứng khoán; 5) CTCP được phát hành các loại cổ phần khác nhau để huy động vốn.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở Pháp, bộ luật Napoleon năm 1807 đã thiết lập một nền tảng cho công ty bằng cách cho lập công ty giao vốn đơn giản (Société en commandite simple) thể hiện quan điểm tự do hoạt động kinh doanh. Mặc dù vậy, việc thành lập công ty vẫn cần giấy phép của Nhà nước. Năm 1863 khi Pháp ban hành LCT trách nhiệm hữu hạn thì việc các công ty ra đời ở Pháp cũng như tại các nước khác không cần đến giấy phép của Nhà nước, mà thay vào đó Nhà nước chỉ đưa ra những quy định bắt buộc, các công ty có nghĩa vụ đăng ký theo quy định của pháp luật. CTCP ở Pháp là công ty mà vốn được chia thành các cổ phần và được hình thành giữa các cổ đông, các cổ đông chỉ chịu trách nhiệm đối với phần vốn mà họ đã góp vào công ty.
Theo luật thương mại Pháp, CTCP gồm các loại hình sau: Công ty giao vốn cổ phần ( SCA - Société en commandite par actyons); Công ty vô danh (SA - Société anonyme) và CTCP giản đơn (SAS - Société par actyons simplifiée). Trong đó, Công ty vô danh (SA - Société anonyme) là loại hình công ty tương đồng với loại hình CTCP ở Việt Nam. Đây là một loại hình doanh nghiệp bao gồm các đặc điểm sau : các cổ đông chỉ chịu trách nhiệm trong giới hạn vốn mà họ đóng góp cho công ty, một công ty vô danh phải bao gồm ít nhất 7 cổ đông (Điều L.225-1 Bộ luật Thương mại 1807), vốn cổ phần phải được đăng ký đầy đủ, số lượng vốn pháp định là 37.224-2 Bộ luật Thương mại 1807), sự thay đổi về vốn không thể thay đổi Điều lệ của công ty, một hay nhiều kiểm toán viên được chỉ định để giám sát việc quản lý kế toán, các cổ đông có thể tự do chuyển nhượng cổ phần. Tổng giám đốc điều hành công ty dưới sự giám sát của Ban Kiểm soát.
Có hai mô hình quản lý công ty vô danh, thứ nhất là dạng cổ điển với Hội đồng quản trị, dạng thứ hai là một Hội đồng quản trị và một Ban Kiểm soát. Ở Việt Nam, loại hình CTCP ra đời muộn và chậm phát triển hơn so với các nước trên thế giới. Trước khi Pháp xâm lược Việt Nam, hoạt động buôn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bán kinh doanh tuy đã được hình thành song chưa có pháp luật điều chỉnh về công ty. Đến thời Pháp thuộc, do Việt Nam là thuộc địa của Pháp nên có thời kỳ Luật Thương mại của Pháp được áp dụng trên từng vùng lãnh thổ khác nhau của Việt Nam.
Thời kỳ này có nhiều loại công ty được tổ chức dưới hình thức các hội buôn. Đó là hình thức công ty đơn giản. Luật lệ về công ty lần đầu tiên được quy định là trong “Bộ Dân luật thi hành tại các toà Nam án Bắc Kỳ”, trong đó tiết thứ 5 (Chương IX) nói về hội buôn được chia thành hai loại là hội người và hội vốn. Trong hội người chia thành Hội hợp danh (công ty hợp danh), Hội hợp tư (công ty hợp vốn đơn giản) và Hội đồng lợi.
Trong Hội hợp vốn chia thành hai loại là Hội vô danh (CTCP) và Hội hợp cổ (công ty hợp vốn cổ phần đơn giản). Nhìn chung, quy định của pháp luật thời kỳ này về CTCP còn rất sơ khai. [7, tr17] Dưới thời Pháp thuộc, các quy định của Bộ luật Thương mại Pháp năm 1807, trong đó có quy định về hình thức CTCP được áp dụng ở cả ba kỳ tại Việt Nam.