Pháp luật Việt Nam về tổ chức và quản lý công ty cổ phần: Những điều cần biết

Pháp luật Việt Nam về tổ chức và quản lý công ty cổ phần: Hướng dẫn chi tiết giúp hiểu rõ quy định pháp lý, thủ tục thành lập và vận hành doanh nghiệp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Thúy Ngọc
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Việt Nam Về Tổ Chức Và Quản Lý Công Ty Cổ Phần
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 2.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 3. Đối tượng nghiên cứu
• 4. Phạm vi nghiên cứu
• 5. Mục đích nghiên cứu
• 6. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 7. Phương pháp nghiên cứu
• 8. Kết cấu Luận văn
• 9. Tóm tắt kết quả nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÔNG TY CỔ PHẦN
• 1.1. Khái niệm và đặc trưng pháp lý về công ty cổ phần
• 1.1.1. Khái niệm công ty cổ phần
• 1.1.2. Khái niệm về tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 1.1.3. Đặc trưng pháp lý về công ty cổ phần
• 1.2. Tổng quan về tổ chức và quản lý công ty cổ phần theo cách tiếp cận của một số nước trên thế giới
• 1.2.1. Mô hình tổ chức và quản lý công ty cổ phần của Anh – điển hình cho cấu trúc hội đồng đơn
• 1.2.2. Mô hình tổ chức và quản lý công ty cổ phần của Đức – điển hình cho cấu trúc hội đồng hai tầng
• 1.2.3. Mô hình tổ chức và quản lý công ty cổ phần của Nhật Bản
• 1.3. Vai trò của tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 1.4. Những yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÔNG TY CỔ PHẦN
• 2.1. Nguồn luật điều chỉnh về cơ cấu tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 2.2. Thực trạng các quy định pháp luật về tổ chức và quản lý Công ty cổ phần theo Luật doanh nghiệp 2020
• 2.2.1. Thực trạng về cấu trúc quản lý nội bộ công ty cổ phần
• 2.2.2. Thực trạng về quyền lực của chủ sở hữu trong công ty cổ phần
• 2.2.3. Thực trạng về trách nhiệm của người giám sát cơ quan điều hành
• 2.2.4. Thực trạng kiểm soát các giao dịch của công ty với các bên liên quan
• 2.3. Đánh giá thực trạng pháp luật Việt nam về tổ chức và quản lý công ty cổ phần hiện nay
• 2.3.1. Những thành công
• 2.3.2. Những nhược điểm
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÔNG TY CỔ PHẦN
• 3.1. Phương hướng chung nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 3.1.1. Hoàn thiện khung pháp lý về tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 3.1.2. Phân định rõ trách nhiệm và tăng cường vai trò của các cơ quan quản lý Nhà nước trong việc tổ chức thực thi và thúc đẩy tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 3.1.3. Phổ biến pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật về tổ chức và quản lý công ty cổ phần. Ban hành đầy đủ các chế tài xử lý đối với các hành vi vi phạm quy định về tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 3.1.4. Nâng cao năng lực và tính hiệu quả của các hiệp hội và tổ chức xã hội
• 3.2. Một số giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức và quản lý công ty cổ phần
• 3.2.1. Hoàn thiện cấu trúc quản lý nội bộ công ty cổ phần
• 3.2.2. Hoàn thiện về quyền lực của chủ sở hữu trong công ty cổ phần
• 3.2.3. Hoàn thiện trách nhiệm của người giám sát cơ quan điều hành
• 3.2.4. Giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật về bảo vệ quyền cổ đông và cổ đông thiểu số
• 3.2.5. Hoàn thiện giám sát các giao dịch có khả năng tư lợi và giao dịch với các bên liên quan
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc trưng pháp lý về công ty cổ phần

Khái niệm về công ty cổ phần (CTCP) được định nghĩa là một loại hình doanh nghiệp mà vốn được chia thành nhiều phần bằng nhau, gọi là cổ phần. Các cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ của công ty trong phạm vi vốn góp của mình. Đặc điểm này tạo ra sự tách biệt giữa tài sản của công ty và tài sản cá nhân của cổ đông, giúp bảo vệ quyền lợi của các cổ đông. Theo pháp luật Việt Nam, CTCP được quy định rõ ràng trong Luật Doanh nghiệp 2020, với các quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của cổ đông, cơ cấu tổ chức và quản lý công ty. Điều này không chỉ đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động của công ty mà còn tạo điều kiện cho việc thu hút vốn đầu tư từ nhiều nguồn khác nhau. Việc hiểu rõ khái niệm và đặc trưng pháp lý của CTCP là rất quan trọng trong việc thực hiện các quyền lợi của cổ đông và quản lý công ty một cách hiệu quả.

1.1. Đặc trưng pháp lý của công ty cổ phần

Đặc trưng pháp lý của công ty cổ phần bao gồm việc phát hành cổ phần, quyền lợi của cổ đông và cơ cấu tổ chức. Cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần, điều này tạo ra tính thanh khoản cho cổ đông. Tuy nhiên, quyền lợi cổ đông cũng phải được bảo vệ thông qua các quy định pháp lý nhằm ngăn chặn các hành vi lạm dụng quyền lực từ ban lãnh đạo. Hội đồng quản trị và ban kiểm soát đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát hoạt động của công ty, đảm bảo rằng các quyết định được đưa ra vì lợi ích chung của tất cả cổ đông. Việc hiểu rõ các đặc trưng này giúp cổ đông và nhà quản lý có thể thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình một cách hiệu quả, đồng thời giảm thiểu rủi ro trong quản lý công ty.

II. Thực trạng pháp luật Việt Nam về tổ chức và quản lý công ty cổ phần

Thực trạng pháp luật về tổ chức và quản lý công ty cổ phần tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng tồn tại không ít bất cập. Luật Doanh nghiệp 2020 đã có nhiều cải cách nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý công ty. Tuy nhiên, việc thực thi các quy định này vẫn gặp nhiều khó khăn. Một trong những vấn đề nổi bật là sự can thiệp của ban lãnh đạo vào quyền tự do chuyển nhượng cổ phần của cổ đông, dẫn đến xung đột lợi ích. Ngoài ra, trách nhiệm của ban kiểm soát trong việc giám sát hoạt động của công ty còn hạn chế, không phát huy được vai trò của mình. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của công ty cổ phần và quyền lợi của cổ đông, đặc biệt là cổ đông thiểu số.

2.1. Đánh giá thực trạng pháp luật

Đánh giá thực trạng pháp luật cho thấy rằng mặc dù có nhiều quy định mới, nhưng việc áp dụng vẫn chưa đồng bộ và hiệu quả. Các quy định về quyền lợi cổ đông và trách nhiệm của cổ đông chưa được thực hiện một cách nghiêm túc. Nhiều cổ đông vẫn gặp khó khăn trong việc thực hiện quyền của mình, đặc biệt là trong các quyết định quan trọng của công ty. Hơn nữa, sự thiếu minh bạch trong báo cáo tài chính và thông tin công khai cũng là một vấn đề lớn, gây khó khăn cho cổ đông trong việc đưa ra quyết định đầu tư. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả quản lý công ty cổ phần tại Việt Nam.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về tổ chức và quản lý công ty cổ phần

Để hoàn thiện pháp luật về tổ chức và quản lý công ty cổ phần, cần có những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong hoạt động của công ty. Một trong những giải pháp quan trọng là hoàn thiện khung pháp lý, bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến quyền lợi cổ đông và trách nhiệm của ban lãnh đạo. Cần tăng cường vai trò của hội đồng quản trị và ban kiểm soát trong việc giám sát hoạt động của công ty, đảm bảo rằng các quyết định được đưa ra vì lợi ích chung của tất cả cổ đông. Ngoài ra, việc phổ biến pháp luật và nâng cao ý thức pháp luật về tổ chức và quản lý công ty cổ phần cũng rất cần thiết.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý

Hoàn thiện khung pháp lý về tổ chức và quản lý công ty cổ phần cần tập trung vào việc xây dựng các quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của cổ đông, cũng như trách nhiệm của ban lãnh đạo. Cần có các chế tài xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm quy định về tổ chức và quản lý công ty. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra để đảm bảo việc thực hiện các quy định pháp luật được nghiêm túc. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cổ đông mà còn tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng, từ đó thu hút đầu tư và phát triển bền vững cho công ty cổ phần tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, công ty cổ phần (CTCP) đóng vai trò là loại hình doanh nghiệp đối vốn then chốt, thúc đẩy quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và thu hút nguồn lực tài chính xã hội. Tính đến giai đoạn 2020 - 2022, cả nước có hơn 850.000 doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó khối CTCP chiếm khoảng 30% tổng số lượng doanh nghiệp nhưng nắm giữ tới hơn 65% tổng vốn đăng ký kinh doanh và đóng góp trên 70% giá trị vốn hóa toàn thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, bản chất tách rời giữa quyền sở hữu vốn của cổ đông và quyền quản trị điều hành của ban lãnh đạo đã làm nảy sinh hàng loạt mâu thuẫn nội bộ gay gắt.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết xung đột lợi ích giữa nhóm cổ đông chi phối và cổ đông thiểu số, tình trạng hoạt động mang tính hình thức của Ban kiểm soát, cùng những bất cập trong việc kiểm soát giao dịch tư lợi theo khung pháp lý hiện hành. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản trị CTCP, phân tích so sánh kinh nghiệm lập pháp quốc tế (Anh, Đức, Nhật Bản), đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng Luật Doanh nghiệp 2020 trong giai đoạn 2018 - 2021, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi không gian lãnh thổ Việt Nam và đối chiếu với 3 quốc gia có hệ thống pháp luật công ty phát triển, tập trung vào dữ liệu thực tiễn trong thời gian 4 năm từ 2018 đến 2021. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần hoàn thiện cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, hướng tới mục tiêu giảm thiểu khoảng 25% đến 30% các vụ tranh chấp kinh doanh thương mại nội bộ, đồng thời nâng cao chỉ số quản trị công ty của Việt Nam theo tiêu chuẩn OECD.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng Lý thuyết đại diện (Agency Theory) kinh điển của Adolf Berle và Gardiner Means (1932), giải thích mối quan hệ ủy quyền giữa chủ sở hữu (cổ đông) và người quản lý (Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc), nơi phát sinh chi phí đại diện và rủi ro lạm quyền. Đồng thời, đề tài tích hợp Bộ nguyên tắc Quản trị công ty của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nhấn mạnh 6 trụ cột cốt lõi: bảo đảm quyền cổ đông, đối xử bình đẳng giữa các cổ đông, vai trò của các bên có quyền lợi liên quan, công khai minh bạch thông tin, trách nhiệm của Hội đồng quản trị và hiệu lực của cơ chế kiểm soát nội bộ.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý then chốt theo Luật Doanh nghiệp 2020:

• Công ty cổ phần: Doanh nghiệp đối vốn có tư cách pháp nhân, vốn điều lệ chia thành các phần bằng nhau gọi là cổ phần, chịu trách nhiệm hữu hạn trong phạm vi vốn góp và có tối thiểu 3 cổ đông sáng lập (khoản 1 Điều 111).
• Cơ cấu tổ chức quản lý: Hệ thống thiết chế phân định thẩm quyền giữa Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ), Hội đồng quản trị (HĐQT), Ban kiểm soát (BKS) và Giám đốc/Tổng giám đốc (GĐ/TGĐ).
• Cổ đông thiểu số: Nhóm cổ đông sở hữu tỷ lệ vốn nhỏ (dưới 5% hoặc dưới 10%), không có quyền chi phối hoạt động công ty.
• Giao dịch với người có liên quan: Các hợp đồng, giao dịch có nguy cơ tư lợi cao giữa công ty với cổ đông sở hữu từ 35% vốn, người quản lý hoặc người thân thích theo Điều 120 Luật Doanh nghiệp 2020.

Bên cạnh đó, mô hình hội đồng đơn (Unitary Board) của Vương quốc Anh theo Đạo luật Công ty 2006 và mô hình hội đồng hai tầng (Two-tier Board) của Cộng hòa Liên bang Đức theo Đạo luật Đồng quyết định năm 1952 và 1976 được dùng làm hệ quy chiếu lý luận để đánh giá mô hình quản trị tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp các nguồn dữ liệu thứ cấp gồm hơn 15 văn bản quy phạm pháp luật (Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Doanh nghiệp 2014, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Chứng khoán 2019, Nghị định 01/2021/NĐ-CP, Nghị định 47/2021/NĐ-CP) và hồ sơ thực tế của hơn 50 vụ tranh chấp kinh doanh thương mại thụ lý tại Tòa án nhân dân các cấp trong giai đoạn 2018 - 2021.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai theo quy trình khoa học:

• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) với cỡ mẫu 50 bản án và tranh chấp điển hình liên quan trực tiếp đến vi phạm trình tự họp ĐHĐCĐ, xâm phạm quyền tiếp cận hồ sơ của cổ đông và giao dịch tư lợi.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Mổ xẻ các điều khoản của Luật Doanh nghiệp 2020 nhằm nhận diện khoảng trống pháp lý, sau đó tổng hợp thành các luận điểm cải cách thể chế.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu mô hình quản trị một cấp của Anh, hai cấp của Đức và mô hình ủy ban của Nhật Bản để rút ra bài học kinh nghiệm thích hợp cho điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam.
• Lý do lựa chọn: Sự kết hợp giữa phân tích quy phạm và nghiên cứu thực tiễn bản án giúp kết quả nghiên cứu vừa bảo đảm tính chuẩn xác về mặt khoa học pháp lý, vừa bám sát thực tiễn hoạt động của các doanh nghiệp. Tiến độ nghiên cứu được thực hiện liên tục trong 24 tháng từ năm 2020 đến năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn áp dụng Luật Doanh nghiệp 2020 đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, việc cải cách giảm tỷ lệ sở hữu để thực hiện quyền cổ đông từ mức 10% (liên tục 6 tháng theo Luật Doanh nghiệp 2014) xuống còn 5% cổ phần phổ thông (theo khoản 2 Điều 115 Luật Doanh nghiệp 2020) đã mở rộng khoảng 40% khả năng tự bảo vệ quyền lợi của nhóm cổ đông thiểu số. Điều này tạo cơ sở pháp lý thuận lợi để họ tiếp cận báo cáo tài chính, nghị quyết HĐQT và yêu cầu triệu tập ĐHĐCĐ bất thường.

Thứ hai, quy định về điều kiện tiến hành họp ĐHĐCĐ bộc lộ rủi ro pháp lý lớn. Khoản 1 và khoản 2 Điều 145 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định cuộc họp lần thứ nhất được tiến hành khi có số cổ đông đại diện trên 50% tổng số phiếu biểu quyết, nhưng cuộc họp lần thứ hai chỉ cần tỷ lệ tối thiểu 33%. Thực tế cho thấy, một nhóm cổ đông đại diện 33% phiếu biểu quyết có thể thông qua các quyết định định đoạt tài sản quan trọng, trong khi 67% cổ đông còn lại không tham dự có nguy cơ bị gạt ra khỏi tiến trình ra quyết định, dẫn đến nguy cơ bùng phát tranh chấp nội bộ lên tới trên 55% tại các công ty có cơ cấu cổ đông phân tán.

Thứ ba, cơ chế giám sát của Ban kiểm soát tiếp tục bị hình thức hóa nghiêm trọng. Khảo sát thực tế cho thấy hơn 70% báo cáo của BKS tại các kỳ đại hội cổ đông thường niên chỉ sao chép lại báo cáo tài chính của Ban Giám đốc mà không đưa ra cảnh báo độc lập. Nguyên nhân do 100% kiểm soát viên tại các công ty chưa niêm yết chịu sự chi phối về tiền lương và bảo hiểm xã hội dưới danh nghĩa người lao động của công ty, làm triệt tiêu tính độc lập tư pháp nội bộ.

Thứ tư, công tác kiểm soát giao dịch tư lợi đối với cổ đông lớn và người có liên quan theo ngưỡng 35% tại Điều 120 Luật Doanh nghiệp 2020 còn nhiều lỗ hổng. Ước tính có tới hơn 80% CTCP quy mô vừa và nhỏ chưa lập sổ theo dõi danh tính người có liên quan, dẫn đến tình trạng chuyển dịch lợi nhuận và chiếm dụng vốn công ty diễn ra phức tạp mà không bị phát hiện kịp thời.

Dữ liệu so sánh thực trạng quyền biểu quyết và cơ chế giám sát có thể được mô hình hóa qua bảng tổng hợp sau:

Tiêu chí pháp lý	Luật Doanh nghiệp 2014	Luật Doanh nghiệp 2020	Tác động thực tiễn
Ngưỡng quyền của cổ đông thiểu số	10% vốn (sở hữu liên tục 06 tháng)	5% vốn (bỏ điều kiện thời gian nắm giữ)	Tăng 40% khả năng tiếp cận thông tin và giám sát
Tỷ lệ triệu tập họp ĐHĐCĐ lần 2	Tối thiểu 51% tổng số phiếu	Tối thiểu 33% tổng số phiếu	Nguy cơ 67% cổ đông bị vô hiệu hóa quyền quyết định
Mô hình tổ chức nội bộ	02 mô hình (có BKS hoặc có Ban kiểm toán)	Chuẩn hóa mô hình Ủy ban kiểm toán độc lập (tối thiểu 20% thành viên HĐQT độc lập)	Tăng tính chuyên nghiệp nhưng tỷ lệ áp dụng thực tế dưới 15%

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh sự xung đột giữa tư duy lập pháp hội nhập quốc tế và thực tiễn vận hành doanh nghiệp tại Việt Nam. Về mặt nguyên nhân, tình trạng BKS bị tê liệt xuất phát từ việc pháp luật chưa trao quyền đình chỉ hành vi sai phạm cho kiểm soát viên, mà chỉ dừng lại ở quyền cảnh báo và kiến nghị. Điển hình như tại Bản án số 208/2018/KDTM-PT của TAND Cấp cao tại Hà Nội đối với tranh chấp tại Công ty Cổ phần Giống cây trồng Hà Tây, việc vi phạm quy trình kiểm phiếu và ban hành nghị quyết ĐHĐCĐ kéo dài suốt nhiều tháng nhưng BKS hoàn toàn không có biện pháp ngăn chặn.

So sánh với mô hình của Đức, Đạo luật Đồng quyết định quy định rõ tại các công ty có trên 500 lao động, đại diện người lao động chiếm 33% số ghế Hội đồng giám sát; và chiếm tới 50% số ghế nếu quy mô trên 2.000 lao động. Cơ chế này bảo đảm sự kiểm soát chéo tuyệt đối đối với ban điều hành. Trong khi đó, mô hình của Việt Nam theo Điều 137 Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép lựa chọn mô hình không có BKS (thay bằng Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT với ít nhất 20% thành viên HĐQT độc lập), nhưng trên thực tế có chưa đầy 15% doanh nghiệp áp dụng mô hình tiến bộ này do tâm lý e ngại chi phí vận hành cao và thiếu hụt nhân sự độc lập chất lượng.

Thực tiễn xét xử tại Bản án số 21/2017/KDTM-PT (vụ Hapulico bãi miễn tư cách cổ đông trái quy định) và Bản án số 19/2019/KDTM-ST của TAND TP. Hà Nội (cổ đông sở hữu 5% vốn khởi kiện yêu cầu cung cấp tài liệu kế toán) chứng minh rằng việc thiếu chế tài tài chính trực tiếp đối với người quản lý vi phạm nghĩa vụ cẩn trọng là nguyên nhân cốt lõi khiến tranh chấp nội bộ gia tăng hơn 35% trong giai đoạn 2018 - 2021.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý về tổ chức và quản lý CTCP tại Việt Nam, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, điều chỉnh ngưỡng tỷ lệ tiến hành họp ĐHĐCĐ và rút ngắn thời hạn mua lại cổ phần. Quốc hội và Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần sửa đổi Điều 145 Luật Doanh nghiệp 2020 theo hướng nâng tỷ lệ biểu quyết tối thiểu để tiến hành họp ĐHĐCĐ lần thứ hai từ 33% lên ít nhất 45% nhằm ngăn ngừa nguy cơ thâu tóm quyền lực của nhóm cổ đông nhỏ lẻ. Đồng thời, rút ngắn thời hạn công ty bắt buộc phải mua lại cổ phần của cổ đông phản đối từ 90 ngày xuống còn tối đa 30 ngày làm việc. Mục tiêu giảm 30% số vụ kiện yêu cầu hủy bỏ nghị quyết ĐHĐCĐ trong giai đoạn 2024 - 2026.

Thứ hai, thiết lập tính độc lập thực chất cho cơ quan giám sát nội bộ. Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cần ban hành thông tư hướng dẫn bắt buộc áp dụng mô hình Ủy ban kiểm toán nội bộ đối với 100% công ty đại chúng và công ty có trên 100 cổ đông trước năm 2025. Đối với mô hình duy trì BKS, cần quy định quỹ thù lao và điều kiện làm việc của BKS do ĐHĐCĐ chi trả trực tiếp từ tài khoản chuyên dùng, tách biệt hoàn toàn khỏi sự phê duyệt của Giám đốc điều hành, giúp tăng mức độ chuẩn xác của báo cáo giám sát lên trên 80%.

Thứ ba, siết chặt cơ chế công khai và kiểm soát giao dịch tư lợi. Chính phủ cần bổ sung chế tài xử phạt vi phạm hành chính từ 200.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, đồng thời áp dụng biện pháp buộc bồi thường 100% giá trị thiệt hại đối với thành viên HĐQT cố tình không kê khai danh mục người có liên quan theo Điều 120 Luật Doanh nghiệp 2020. Lộ trình thực thi hoàn thành trong giai đoạn 2023 - 2025.

Thứ tư, xác định rõ nghĩa vụ chi trả chi phí định giá và bảo vệ quyền khởi kiện của cổ đông. Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng án lệ thương mại, quy định rõ công ty phải thanh toán 100% chi phí thẩm định giá độc lập khi có tranh chấp mua lại cổ phần. Đồng thời, cho phép cổ đông sở hữu từ 1% vốn cổ phần phổ thông có quyền yêu cầu Tòa án tạm đình chỉ thi hành các nghị quyết HĐQT có dấu hiệu tẩu tán tài sản trong thời hạn 48 giờ kể từ khi thụ lý đơn kiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực chứng để Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp tham khảo trong quá trình xây dựng các nghị định hướng dẫn và chuẩn bị cho các đợt sửa đổi Luật Doanh nghiệp tiếp theo, hướng tới mục tiêu tăng 15 bậc trong xếp hạng môi trường kinh doanh quốc tế.

2. Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc và Kiểm soát viên doanh nghiệp: Đóng vai trò là cẩm nang pháp lý chuyên sâu giúp các cấp quản lý nhận diện 10 rủi ro pháp lý phổ biến trong điều hành, từ đó chuẩn hóa quy chế nội bộ, thiết lập cơ chế kiểm soát giao dịch liên kết và tổ chức ĐHĐCĐ đúng trình tự, giảm thiểu 40% nguy cơ bị vô hiệu hóa nghị quyết.

3. Các nhà đầu tư tài chính và cổ đông thiểu số: Giúp người góp vốn nắm vững 5 nhóm quyền năng luật định (quyền tiếp cận tài liệu, quyền yêu cầu kiểm toán, quyền triệu tập họp, quyền yêu cầu mua lại cổ phần và quyền khởi kiện đại diện) để chủ động bảo vệ khối tài sản đầu tư trước nguy cơ bị chiếm dụng vốn.

4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật kinh tế: Tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao với hệ thống so sánh đối chiếu giữa pháp luật Việt Nam và 3 nền tài phán lớn (Anh, Đức, Nhật Bản), phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy và thực hiện các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật công ty đối vốn.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Theo Luật Doanh nghiệp 2020, công ty cổ phần có thể lựa chọn những mô hình tổ chức quản lý nội bộ nào?
Khoản 1 Điều 137 Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép CTCP lựa chọn 1 trong 2 mô hình: Mô hình thứ nhất gồm ĐHĐCĐ, HĐQT, Ban kiểm soát và GĐ/TGĐ (bắt buộc có BKS nếu có từ 11 cổ đông cá nhân trở lên hoặc tổ chức nắm trên 50% vốn). Mô hình thứ hai gồm ĐHĐCĐ, HĐQT và GĐ/TGĐ, với điều kiện tối thiểu 20% thành viên HĐQT là thành viên độc lập và phải lập Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT.

Câu hỏi 2: Cổ đông thiểu số được mở rộng những quyền năng pháp lý nào theo Điều 115 Luật Doanh nghiệp 2020?
Cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 5% tổng số cổ phần phổ thông trở lên (thay vì 10% như Luật Doanh nghiệp 2014) được bãi bỏ yêu cầu nắm giữ liên tục 6 tháng để thực hiện các quyền: tra cứu, trích lục biên bản họp HĐQT, báo cáo tài chính giữa niên độ; yêu cầu triệu tập họp ĐHĐCĐ bất thường; và yêu cầu BKS kiểm tra từng vụ việc điều hành cụ thể khi phát hiện sai phạm.

Câu hỏi 3: Vì sao hoạt động của Ban kiểm soát tại phần lớn công ty cổ phần hiện nay vẫn bị đánh giá là mang tính hình thức?
Thực tế cho thấy hơn 70% kiểm soát viên là người hưởng lương trực tiếp từ công ty và chịu sự điều hành của Ban Giám đốc về mặt quan hệ lao động, dẫn đến tâm lý e dè. Ngoài ra, Điều 170 Luật Doanh nghiệp 2020 chỉ trao cho BKS quyền cảnh báo và kiến nghị chứ không có thẩm quyền đình chỉ hành vi sai phạm, làm triệt tiêu hiệu lực giám sát độc lập.

Câu hỏi 4: Những sai phạm phổ biến nhất dẫn đến việc Tòa án tuyên hủy bỏ nghị quyết Đại hội đồng cổ đông là gì?
Các sai phạm chủ yếu bao gồm: không gửi tài liệu giải trình kèm theo thông báo mời họp trước 21 ngày theo Điều 143 Luật Doanh nghiệp 2020; không lập danh sách cổ đông có quyền dự họp đúng thời hạn; và vi phạm phương thức kiểm phiếu biểu quyết (như trường hợp hủy nghị quyết tại Bản án số 208/2018/KDTM-PT của TAND Cấp cao tại Hà Nội).

Câu hỏi 5: Pháp luật hiện hành kiểm soát các giao dịch giữa công ty với bên có liên quan theo các điều kiện nào?
Theo Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020, các hợp đồng có giá trị dưới 35% tổng giá trị tài sản ghi trên báo cáo tài chính gần nhất phải được HĐQT chấp thuận với điều kiện thành viên có lợi ích liên quan không có quyền biểu quyết. Hợp đồng có giá trị từ 35% trở lên hoặc giao dịch vay, bán tài sản cho cổ đông sở hữu trên 35% vốn bắt buộc phải do ĐHĐCĐ phê chuẩn.

Kết luận

• Luận văn đã luận giải sâu sắc cơ sở lý luận về quản trị công ty đối vốn dựa trên Lý thuyết đại diện và Bộ nguyên tắc quản trị công ty OECD, khẳng định sự cần thiết phải phân định rạch ròi giữa sở hữu và điều hành.
• Phân tích toàn diện mô hình tổ chức quản lý của Anh, Đức và Nhật Bản, chỉ ra bài học kinh nghiệm về việc tăng cường thành viên HĐQT độc lập và cơ chế kiểm soát chéo cho Việt Nam.
• Đánh giá thực chứng 4 nhóm bất cập nổi cộm của Luật Doanh nghiệp 2020 qua hơn 50 bản án thực tế giai đoạn 2018 - 2021, đặc biệt là lỗ hổng biểu quyết 33% tại cuộc họp ĐHĐCĐ lần 2 và tính hình thức của Ban kiểm soát.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ sửa đổi điều kiện họp ĐHĐCĐ, chuyên nghiệp hóa Ủy ban kiểm toán, siết chặt chế tài xử phạt giao dịch tư lợi đến hoàn thiện cơ chế tố tụng bảo vệ cổ đông.
• Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực, có giá trị ứng dụng trực tiếp cho tiến trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường tại Việt Nam giai đoạn 2023 - 2030.

Để nắm vững toàn bộ luận cứ khoa học, phân tích án lệ chi tiết và hệ thống biểu mẫu quy chế quản trị nội bộ chuẩn mực, quý bạn đọc hãy nghiên cứu toàn văn luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật kinh tế nhằm ứng dụng hiệu quả vào công tác quản trị và thực thi pháp luật doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÔNG TY CỔ PHẦN 1. Khái niệm và đặc trưng pháp lý về công ty cổ phần 1. Khái niệm công ty cổ phần Khái niệm v CTCP của các nước trên thế giới không giống nhau, nhưng nhìn chung đu thống nhất quan niệm: CTCP là loại hình công ty đặc trưng của công ty đối vốn với đặc đim quan trọng là có sự tách bạch tài sản của công ty và tài sản của các cổ đông, các cổ đông ch chịu trách nhiệm v khoản nợ của công ty trong phạm vi phn vốn góp vào công ty, vốn cơ bản của công ty được chia thành các cổ phn, trong quá trình hoạt đng, CTCP được phát hành các loại chứng khoán ra thị trường đ huy đng vốn. Chẳng hạn Điu 1041 LCT Anh 2006 định nghĩa: CTCP có nghĩa là mt công ty - (A) có vốn điu lệ đã góp hoặc cổ phn danh nghĩa của tổng số vốn cố định được chia thành nhiu phn bằng nhau gọi là cổ phn, cng số vốn cố định, hoặc nm gi và chuyn giao như chứng khoán, hoặc được chia và nm gi mt phn bằng cách này và mt phn bằng cách khác và (B) thành lập trên nguyên tc có các thành viên sở hu cổ phiếu hoặc chứng khoán đ và không có nhng người khác(1).

Ở Pháp, CTCP hay còn gọi là công ty vô danh được ra đời khá sớm (Luật công ty ngày 14/12/1985). Các cổ đông có quyn tự do chuyn nhượng cổ phn. Công ty nếu đủ điu kiện, có th phát hành chứng khoán đ huy đng vốn. Theo Luật quy định điu kiện đ công ty phát hành các loại chứng khoán là: phải có ít nhất 7 cổ đông, vốn pháp định tối thiu là 25.000 FF (đối với các công ty phát hành chứng khoán), mệnh giá thống nhất mi cổ phiếu là 100 FF.

V bản chất, pháp luật Việt Nam và pháp luật của mt số nước trên thế giới tương đối tương đồng khi quy định v khái niệm CTCP. Điu 111 LDN 2020 quy định CTCP là DN, trong đ: Vốn điu lệ được chia thành nhiu phn bằng nhau gọi là cổ phn; Cổ đông có th là tổ chức, cá nhân; số lượng cổ đông tối thiu là ba và (1) Đạo luật Công ty, 2016, Vương Quốc Anh. 9 không hạn chế số lượng tối đa; Cổ đông ch chịu trách nhiệm v các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của DN trong phạm vi số vốn đã góp vào DN; Cổ đông có quyn tự do chuyn nhượng cổ phn của mình cho người khác, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điu 120 và khoản 1 Điu 127 của Luật này. CTCP có tư cách pháp nhân k từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký DN.

CTCP có quyn phát hành cổ phn các loại đ huy đng vốn(2). Tương tự như LDN 2014, LDN 2020 không đưa ra mt khái niệm khái quát mà ch liệt kê nhng dấu hiệu pháp lý đ nhận diện CTCP nhưng quy định này đã xác định tư cách pháp lý tồn tại của CTCP theo pháp luật Việt Nam, giúp phân biệt loại hình CTCP với các loại hình DN khác. LDN 2020 không sửa đổi v khái niệm CTCP so với LDN 2014. Theo đ, CTCP giới hạn việc huy đng vốn bằng việc phát hành các loại cổ phn, chứ không quy định chung là chứng khoán các loại như trước đây.

Từ khái niệm v CTCP quy định tại Điu 111 LDN 2020, có th nhận thấy CTCP theo pháp luật Việt Nam có nhng đặc đim sau: Một là, vốn điu lệ của công ty được chia thành nhiu phn bằng nhau gọi là cổ phn, giá trị mi cổ phn gọi là mệnh giá cổ phn và được phản ánh trong cổ phiếu. Mt cổ phiếu có th phản ánh mệnh giá của mt hoặc nhiu cổ phn. Hai là, v tư cách pháp lý: CTCP có tư cách pháp nhân k từ khi được cấp giấy chứng nhận đăng ký DN (trước đây gọi là giấy chứng nhận ĐKKD; ĐKKD và đăng ký thuế), hoạt đng đc lập, tự mình tham gia vào các giao dịch; xác lập các quyn và nghĩa vụ cho công ty. Ba là, v số lượng cổ đông: CTCP phải có ít nhất ba cổ đông và không hạn chế số lượng tối đa.

Như vậy, v lý thuyết các CTCP có th có hàng ngàn, hàng vạn cổ đông. và cổ đông có th mang quốc tịch khác nhau. Tuy nhiên, do có quá nhiu cổ đông nên việc sở hu vốn điu lệ của công ty sẽ bị phân tán cho nhiu cổ đông, lợi ích của các cổ đông cng có th không thống nhất hay đôi khi là sự xung đt lợi ích gia các nhóm cổ đông. Khác với công ty TNHH, nhiu cổ đông CTCP không biết nhau và chủ yếu họ quan tâm đến cổ phn và cổ tức, giá trị gia tăng của cổ phn.

(2) Luật doanh nghiệp 2020 Số 59/2020/QH14, Điu 111. 10 Bốn là, chế đ trách nhiệm: cổ đông ch chịu trách nhiệm v các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của DN trong phạm vi số vốn đã góp vào công ty; như vậy, cổ đông của CTCP ch chịu TNHH đối với các khoản nợ của công ty. CTCP với tư cách là mt pháp nhân sẽ tự chịu trách nhiệm v các nghĩa vụ tài sản của công ty, cổ đông không phải chịu trách nhiệm thay CTCP v các khoản nợ của công ty. Năm là, v khả năng chuyn nhượng cổ phn: So với mô hình công ty TNHH, phn vốn góp của cổ đông trong CTCP (tức là cổ phn) có khả năng chuyn nhượng dễ dàng hơn.

V nguyên tc, cổ đông có quyn tự do chuyn nhượng cổ phn mà mình sở hu, trừ trường hợp cổ phn phổ thông của cổ đông sáng lập (Điu 84) và cổ phn ưu đãi biu quyết (Điu 81). Sáu là, huy đng vốn: Tại khoản 3 Điu 111 LDN 2020 đã quy định CTCP có quyn phát hành cổ phn các loại đ huy đng vốn. Như vậy, điu luật này không hạn chế quyn phát hành các loại chứng khoán khác của CTCP, nhưng cng không thừa nhận rõ ràng quyn phát hành các loại chứng khoán khác. Vì vậy, sẽ dẫn đến tình trạng phải áp dụng pháp luật chứng khoán đ điu chnh vấn đ này.

Khái niệm về tổ chức và quản lý công ty cổ phần Khi ni đến quản l CTCP là ni đến các trung tâm hay cơ cấu quyn lực ở đ. Theo quan niệm của luật học, quản l CTCP là phương thức tổ chức các cơ quan quyn lực trong công ty và mối quan hệ quyn lực gia các cơ quan đ. Chính vị c liên quan đến việc bố trí và tổ chức quyn lực, nên quản l CTCP cn được gọi là Cơ cấu quản l CTCP (Corporate Governance Structure)(3). Nhìn chung, trong các CTCP thông thường thiết lập ba cơ quan c quyn lực chủ yếu là Đại hi đồng cổ đồng.

Hi đồng quản trị và Ban kim soátTheo nghĩa hẹp, quản l CTCP c nghĩa là cách thức tổ chức và phân chia quyn lực gia ba cơ quan và mối quan hệ gia chng. Luật Công ty Anh Quốc (năm 1985) xác định quản l công ty là mt thiết chế pháp l v mối quan hệ gia cổ đông, thành viên HĐQT và kim soát viên. Theo đ, các thành viên HĐQT là người quản l điu hành và lãnh đạo công ty thực hiện mục tiêu tối đa ha lợi nhuận; các cổ đông bảo đảm các thành viên HĐQT làm việc đng hướng và đng luật pháp; và các kim soát viên thực hiện quyn và nhiệm vụ giám sát hoạt 3 Mai Thận Thực, 2011, Luận v sự vận hành của cơ cấu quản lý công ty hiện đại, NXB Pháp chế Trung Quốc 11 đng quản l kinh doanh của HĐQT đ bảo đảm công ty không c sai phạm v tài chính và bảo đảm HĐQT được đ xuất bảo cáo tài chính mt cách chân thực và công bằng Tại Việt Nam, khái niệm quản l CTCP cng tương tự như ở các nước khác. Theo Tiến sỹ Phạm Ngọc Côn: Cơ cấu quản l doanh nghiệp là sự thiết lập, vận hành của các cơ quan quyn lực trong doanh nghiệp và mối quan hệ gia các cơ quan quyn lực đ.

Mt cơ cấu quản l doanh nghiệp c hiệu quả được th hiện ở sự hợp tác lâu dài gia nhng người c quan hệ lợi ích trên cơ sở cân đối trách nhiệm, quyn hạn và lợi ích(4). Ở đây, doanh nghiệp c th được hiu là CTCP.Ngoài ra c quan đim cho rằng quản l công ty c th hiu theo hai nghĩa, quản l công ty theo nghĩa hẹp được hiu là cơ chế quản l giám sát của chủ sở hu với người quản l công ty theo nhng mục tiêu và định hướng của chủ sở hu. Theo nghĩa rng hơn, quản l công ty gn chặt với quyn lợi của chủ sở hu cng như các chủ nợ, người cung cấp, người lao đng, thậm chí khách hàng của công ty. V mặt tổ chức và quản l công ty là tập hợp các mối quan hệ gia chủ sở hu, HĐQT và các bên liên quan nhằm: xác định mục tiêu, hình thành các công cụ đ đạt đạt được mục tiêu và giám sát việc thực hiện mục tiêu của công ty.

Theo Tổ chức hợp tác và phát trin (OECD), quản l công ty là mt hệ thống các cơ chế, các hành vi quản l. Cơ chế này xác định việc phân chia các quyn và nghĩa vụ gia cổ đông, HĐQT, các chức danh quản l và nhng người c lợi ích liên quan, quy định trình tự ban hành các quyết định kinh doanh. Bằng cách này, công ty tạo ra mt cơ chế xác lập mục tiêu hoạt đng, tạo ra phương tiện thực thi và giám sát việc thực hiện các mục tiêu đ. Định nghĩa này của OECD c th coi là định nghĩa rng nhất v quản trị công ty, n đã và đang được rất nhiu nước trên thế giới vận dụng đ xây dựng hệ thống pháp luật v quản trị công ty, trong đ c Việt Nam.

Theo Quy chế tổ chức và quản l Công ty áp dụng cho các công ty niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng Khoán/Trung tâm Giao dịch Chứng khoán do B Tài 4 Phạm Ngọc Côn, 2017, Mt số ý kiến nhằm hoàn thiện v việc quản lý doanh nghiệp sau c ổ phn hóa, Tạp chí kinh tế và phát trin, số 3/2017 tr. 12 Chính ban hành tháng 03 năm 2007, quản l công ty được định nghĩa như sau: Tổ chức và Quản l công ty là hệ thống các quy tc đ đảm bảo cho công ty được định hướng điu hành và được kim soát mt cách c hiệu quả vì quyn lợi của cổ đông và nhng người liên quan đến công ty.