mở đầu của bài “Quan thư” thuộc chùm thơ Chu Nam trong Kinh Thi, một trong những tác phẩm kinh điển của văn hóa Trung Hoa đối với một người không hiểu nghĩa của nó cũng vẫn cảm thấy thích thú vì âm điệu nhẹ nhàng. rất khó tả. Đó chính là cảm nhận của riêng người viết khi còn ở tuổi học phổ thông trong một lần vô tình nghe được. Kể từ đó đã nuôi dưỡng một niềm đam mê về văn hóa Trung Hoa, về chữ Hán.
Tuy vậy ước vọng nghiên cứu đề tài về chữ Hán và văn hóa Trung Hoa không thể thực hiện được vì nhiều lý do bất cập. Nghiên cứu một đề tài phải có sự kết hợp của nhiều yếu tố nhưng một trong những điều kiện không kém quan trọng đó là sự say mê và nguồn tư liệu tiếp cận phong phú. Vì vậy mà đề tài “Sự chuyển tiếp từ quan niệm Thượng Đế sang Thiên trong văn hóa Trung Quốc cổ đại” là hướng lựa chọn thứ hai của chúng tôi dù biết đây là vấn đề trừu tượng và tương đối khó. Nghiên cứu đề tài chúng ta sẽ hiểu biết thêm về các lĩnh vực triết học, tôn giáo, khảo cổ học, văn học, sử học của văn hóa Trung Hoa.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Đề tài giúp chúng ta thấy được tiến trình tư duy của người Trung Quốc cổ đại đặc biệt được thể hiện trong tầng lớp thống trị từ đời Thương đến đời Chu là chủ thể của hai thời kỳ văn hóa này và của những tri thức gia là những người ưu tú trong xã hội luôn luôn hướng đến những giá trị văn hóa cổ và muốn duy trì nó. Đồng thời chúng tôi cũng mong muốn đề tài sẽ mang lại một cách nhìn nhận về bản thể của con người được lý giải qua phạm trù Thiên của các nhà Nho thời Tiên Tần. 1 Đôi chim thư cưu hót xướng bên bờ sông, cô gái nết na chưa chồng dáng vẻ khép nép, xứng lứa trăm năm cùng người quân tử. 1 Bên cạnh đó nội dung đề tài còn mang đến cho chúng ta một cái nhìn bao quát và có hệ thống trong sự nối tiếp về văn hóa, lịch sử, tôn giáo, tư tưởng triết học .của người Trung Quốc thời cổ.
Lịch sử nghiên cứu đề tài Nghiên cứu riêng về Thượng Đế và Thiên trong văn hóa Trung Hoa không phải là ít. Vì vậy đề tài của chúng tôi không phải là vấn đề mới mà chỉ tập hợp những quan điểm của các học giả nghiên cứu trước để làm cho vấn đề được cấu thành một hệ thống liền mạch trong giới hạn nhất định đó là sự chuyển tiếp từ quan niệm “Thượng Đế” trong văn hóa nhà Thương đến quan niệm “Thiên” trong văn hóa nhà Tây Chu và giới hạn sự biến đổi của nó ở tư tưởng Nho học thời Tiên Tần. Theo nguồn tài liệu mà chúng tôi tiếp cận được có thể trình bày lịch sử nghiên cứu vấn đề như sau: Tác phẩm “The Birth of China” tái bản lần thứ tư vào năm 1961 của học giả Herrlee Glessner Creel (H. Creel) với nội dung trình bày những nét văn hóa, lịch sử trong hai thời kỳ nền tảng của văn hóa Trung Hoa là Thương Chu có đề cập đến Thượng Đế và Thiên.
Tác giả chỉ đi vào khái quát với tư cách là bước đầu tìm hiểu lịch sử hình thành của quan niệm Thượng Đế và Thiên. Thượng Đế được tác giả gắn kết với nội dung nghiên cứu về “Các thần của văn hóa nhà Thương”, quan niệm Thiên thì được gắn với nội dung tìm hiểu về “Tôn giáo của người nhà Chu”. Creel sử dụng giả thuyết của các nhà nghiên cứu trước để tiếp tục phân tích, lý giải nguồn gốc của từ Đế. Cụ thể chúng tôi sẽ dẫn chứng trong chương hai.
Một học giả Phương Tây nữa là Robert Eno với tác phẩm “The Confucian Creation of Heaven” phiên bản năm 1990 viết rất chi tiết về sự tạo ra khái niệm Thiên của Nho gia qua ba tác phẩm Luận Ngữ, Mạnh Tử, Tuân Tử. Robert Eno đã phân tích gần như toàn bộ những nội dung có liên quan đến phạm trù Thiên qua ba tác phẩm trên và nhận định vai trò chính đáng của phạm trù Thiên rất phức tạp. Tác giả căn cứ trên toàn bộ những đoạn văn, câu chữ trong Luận Ngữ, Mạnh Tử, Tuân Tử để phân tích và làm 1 rõ nghĩa của Thiên. Cụ thể trong Luận Ngữ, Robert Eno tổng kết và xét phạm trù Thiên theo hai đặc điểm đó là tính lý tưởng và tính miêu tả 2.
Ví dụ Robert Eno có phân tích tính lý tưởng của Thiên được thể hiện trong ngữ cảnh Khổng Tử đàm luận với các học trò của mình chương (Luận ngữ, Dương Hóa, 19): Đức Khổng Tử nói rằng :ta muốn không nói nữa. Tử Cống nói :Thầy không nói thì đệ tử chúng chúng con làm sao học hỏi được. Khổng Tử nói:Trời có nói gì đâu, bốn mùa vẫn vận hành, vạn vật cứ sinh sôi , Trời có nói gì đâu. Trước 1975 ở nước ta có công trình nghiên cứu về “Thượng Đế Trong Nho giáo” của Bùi Hữu Ngạn xuất bản 1958 trình bày khái quát quan niệm “Thượng Đế” của Nho gia qua ba phương diện: hiện hữu, bản tính và hành động.
Thượng Đế dưới quan điểm của Bùi Hữu Ngạn xuất hiện ở phạm vi bao quát về thời gian và không gian. Tác giả dùng danh xưng Thượng Đế để chỉ quan niệm Thiên mà chúng tôi đề cập. Về không gian và thời gian nghiên cứu ông dẫn chứng gần như trong những tác phẩm kinh điển của Nho gia như Tứ Thư, Ngũ Kinh và quan niệm về Thiên hay Thượng Đế các nhà Nho: Khổng Tử, Mạnh Tử, Tử Tư, Đổng Trọng Thư. Tác giả Dương Ngọc Dũng với nội dung viết về “Thần học chính trị trong văn hóa Trung Quốc cổ đại” trong “Triết Giáo Đông Phương” xuất bản 2003 có đề cập khái quát đến“Sự chuyển hóa từ Đế thành Thiên”.
Cho nên đề tài của chúng tôi còn có thể xem là sự tiếp nối và làm cụ thể hơn sự chuyển tiếp này. Tác giả đề cập về sự thay đổi mối quan hệ xã hội-chính trị và thế giới quan trong thời kỳ chuyển mình từ giai đoạn Thương Chu (Chu ở đây chỉ thời kỳ Tây Chu) sang giai đoạn Tần Hán đã tạo nên một tiến trình lịch sử thống nhất, một tiến trình cấu trúc hóa lại mối quan hệ nhân văn cũng như quy định hệ thống tri thức về vũ trụ nói chung. Căn cứ trên quan điểm của các học giả Chang Chung Yuan, Quách Mạt Nhược và Trần Mộng Gia. tác 2 Nguyên văn Anh ngữ là Prescriptive role và Descriptive role.
1 giả đã chỉ rõ vấn đề sự chuyển tiếp giữa hai quan niệm Thượng Đế và Thiên trong hai thời kỳ Thương Chu. Thiên mệnh được xác định là hệ tư tưởng sáng tạo hoàn toàn trong thời kỳ nhà Chu và quan niệm Thượng Đế trong vũ trụ quan thần học của nhà Thương được thay thế bởi quan niệm Thiên trong thần học chính trị nhà Chu. Nếu như Thượng Đế trong văn hóa nhà Thương xuất hiện trong bối cảnh bói toán, hiến tế gắn liền với giai cấp thống trị nhà Thương thì Thiên trong văn hóa nhà Chu đã trở thành một đấng chủ thể tối cao, chỉ ban quyền cho những cá nhân có đức biết chăm lo cho cuộc sống của người dân. Tác phẩm “Thiên” do Trương Lập Văn chủ biên3 đã trình bày diễn biến phạm trù Thiên trong văn hóa Trung Hoa theo chiều dài lịch sử từ thời kỳ Tiên Tần đến thời kỳ cận đại.
Tác giả và các cộng sự của mình đã thực hiện từng thao tác đó là giải thích phạm trù Thiên, diễn biến lịch sử và đặc điểm của phạm trù này trước khi đi vào phạm trù Thiên ở từng giai đoạn Tiên Tần, Tần Hán, thời Ngụy Tấn Nam Bắc Triều. Những tác giả nổi tiếng chuyên nghiên cứu về Giáp cốt văn trên thế giới như David N. Keightley hay các học giả người Trung Hoa như Trần Mộng Gia, Quách Mạt Nhược là những người có rất nhiều đóng góp trong nghiên cứu về bốc từ Ân Khư đã giúp chúng ta có điều kiện để tiếp cận phạm trù Đế và Thiên một cách sâu sắc hơn nhưng rất tiếc chúng tôi không có được những tài liệu này mà phải sử dụng gián tiếp tài liệu của họ thông qua các nhà nghiên cứu khác. Trong khả năng và phạm vi nhất định, đề tài hy vọng có thể đáp ứng được những nội dung đã giới hạn và ý nghĩa của nó.
Đối tượng và mục đích nghiên cứu Luận văn làm nhiệm vụ tìm hiểu quan niệm của người Trung Quốc cổ đại về Thượng Đế trong thời kỳ văn hóa nhà Thương tiếp đến là sự chuyển biến sang phạm trù Thiên trong văn hóa nhà Chu và sự phát triển biến đổi 3 Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản 2003, Nguyễn Duy Hinh dịch 1 của Thiên trong học thuyết của các nhà Nho thời Tiên Tần. Chúng ta cũng biết phạm trù Thiên không chỉ xuất hiện riêng trong văn hóa nhà Chu và trong tác phẩm của các nhà Nho thời Tiên Tần mà nó có không gian và thời gian rất bao quát. Đó là Thiên của Đạo gia, Thiên chí của Mặc Tử, Thiên trong Kinh Dịch. Sau đời nhà Tần phạm trù Thiên tiếp tục được kế thừa và phát huy tùy theo tính chất đặc điểm của mỗi thời đại cũng như tùy theo nhận thức của giới trí thức.
Nội dung nghiên cứu giúp chúng ta thấy được sự chuyển biến trong quá trình nhận thức của người Trung Quốc cổ đại trên con đường tiến đến văn hóa, phát triển văn minh. Từ một Thượng Đế mang tính thần bí và đầy sắc màu tôn giáo, thần quyền kết hợp vương quyền trong văn hóa nhà Thương vào buổi bình minh của cuộc sống có tổ chức cho đến khi con người ý thức hơn sự hiện hữu của bản ngã cũng là lúc phạm trù Thiên xuất hiện. Sự chuyển đổi từ quan niệm Thượng Đế sang Thiên còn được xem như là một sự thay đổi trong quan niệm tông giáo của hai đời Thương Chu 4 và đó chính là thời kỳ thai nghén để chuẩn bị cho phạm trù Thiên ra đời biến đổi trong học thuyết của các nhà Nho thời Tiên Tần. Đó chính là nguyên nhân vì sao Nho học được xem là hệ tư tưởng chính thống trong văn hóa Trung Hoa.
Giới hạn nghiên cứu đề tài Đề tài trình bày hai thời kỳ văn hóa nhà Thương và nhà Tây Chu. Còn về thời đại xuất hiện các nhà Nho chúng tôi chỉ đề cập sơ lược hiện trạng xã hội thời Xuân Thu Chiến Quốc. Tư tưởng Thiên của các nhà Nho thời Tiên Tần được trình bày chủ yếu trong ba tác phẩm Luận Ngữ, Mạnh Tử và Tuân Tử.