chương 1 đã trình bày khái quát về một số khái niệm cơ bản như chính trị và thể chế chính trị. Mặc dù có nhiều quan điểm về thể chế chính trị 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhưng luận văn đã sử dụng quan điểm phân tích thể chế chính trị theo cơ cấu tổ chức gồm các cơ quan trong thể chế, những người lãnh đạo đứng đầu như nguyên thủ quốc gia, thủ tướng. Trong các thể chế chính trị cộng hoà thì thể chế cộng hoà bán tổng thống là một thể chế đặc biệt. Và đặc điểm của thể chế cũng đã thay đổi theo thời gian.
Vì vậy các tiêu chí dùng để xác định thể chế cộng hoà bán tổng thống cũng đã khác với các tài liệu ở nước ta hiện nay. Do đó luận văn cũng đã gọi đây là thể chế bán tổng thống thay cho tên gọi là thể chế nhị nguyên hay lưỡng tính và nêu ra một khái niệm chung cho thể chế này. Ngoài ra, hiện nay khá nhiều quốc gia ở châu Âu áp dụng thể chế Cộng hoà bán tổng thống. Kể cả Liên Xô và các nước Xã hội chủ nghĩa ở Trung và Đông Âu trước đây sau những năm 1990 cũng đã lựa chọn mô hình thể chế chính trị này cho quốc gia mình thay vì chọn thể chế cộng hoà tổng thống hay đại nghị.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 2 THỂ CHẾ CỘNG HÒA BÁN TỔNG THỐNG CỦA PHÁP VÀ NGA 2. Lịch sử hình thành thể chế cộng hòa bán tổng thống ở Pháp và Nga 2. Cộng hòa Pháp Bản đồ 1: Cộng hoà Pháp Khái quát về đặc điểm tự nhiên, Cộng hoà Pháp về phía Bắc giáp biển Măng-sơ, phía Tây Nam giáp vịnh Biscay và Đại Tây Dương, phía Đông Nam giáp Địa Trung Hải. Tổng chiều dài Cộng hoà Pháp là 2500 km; phía Đông giáp các nước Bỉ (620 km), Cộng hoà Liên bang Đức (452 km), Luxembourg (73 km), Thuỵ Sĩ (573 km), Italia (488 km); phía Nam giáp với Tây Ban Nha (650 km).
Cộng hoà Pháp được chia thành 26 Vùng địa lý: 22 trong Mẫu quốc Pháp (21 trên phần lục địa Mẫu quốc; 1 là "lãnh thổ tập thể" Corse, trên đảo Corsica, thường được gọi là một vùng theo cách nói thông thường région), và 4 Vùng hải ngoại. Các Vùng được chia tiếp thành 100 Tỉnh. Các Tỉnh lại được chia tiếp thành 342 Quận, nhưng các Quận không có hội đồng lập pháp theo bầu cử và chỉ là đơn vị hành chính của đất nước. Các Quận được chia thành 4,035 Tổng, các 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tổng này cũng chỉ có ý nghĩa hành chính.
Cuối cùng, các Quận được chia thành 36,682 Làng, đây là các chính quyền tự quản với hội đồng được bầu cử riêng biệt (hội đồng tự quản). Nước Pháp đã trải qua rất nhiều lần thay đổi thể chế chính trị. Quá trình xây dựng nhà nước ở Pháp gắn liền với sự phát triển của đất nước qua các giai đoạn lịch sử khác nhau với vô vàn biến động dữ dội. Nó cũng thể hiện quyết tâm của người Pháp trong việc đi tìm cho mình cách thức tổ chức quyền lực và vận hành quyền lực sao cho đảm bảo khẳng định được vị thế của nước Pháp là trung tâm văn minh của châu Âu và của nhân loại.
Không chỉ dừng lại như vậy mà trong sâu thẳm suy nghĩ, người Pháp còn muốn dân tộc mình trở thành một trong những dân tộc đi đầu thế giới, có tiếng nói quyết định đến chính trường quốc tế. Trong quá trình đi tìm một phương thức tổ chức và vận hành chính trị tối ưu phù hợp nhất cho mình, nước Pháp cũng đã trải qua nhiều lần trả giá và nhiều lúc đất nước bị đặt trước những sóng gió tưởng chừng không thể vượt qua. Nhưng cuối cùng xu thế văn minh và dân chủ đã thắng thế và thông qua những sóng gió như vậy người Pháp càng thấm thía và coi trọng những thành quả của công cuộc xây dựng một nền dân chủ mà sau này nhiều dân tộc phải xem Pháp như một ví dụ điển hình để tham khảo học tập. Pháp là một trong những nước có lịch sử hiến pháp phong phú nhất thế giới, cùng với Mỹ là những nước đầu tiên đưa ra và thực hiện những ý tưởng hiện đại của hiến pháp.
Lịch sử hiến pháp bắt đầu từ cuộc cách mạng Pháp năm 1789. Trong 169 năm từ năm 1789 tới năm 1958, trải qua 12 chế độ chính trị với 16 bản Hiến pháp khác nhau trong đó có 5 nền cộng hòa, 2 đế chế, 1 chế độ phát xít, vài chính phủ lâm thời; khuynh hướng thay đổi khá cực đoan từ dân chủ quá trớn (vô tổ chức) sang độc tài có kỷ luật (quân chủ hay đế chế) trước khi đạt tới chế độ chính trị ổn định từ năm 1958 với nền cộng hòa thứ 5 hiện nay. Trước năm 1789, nước Pháp sống dưới chế độ quân chủ. Vào thời kỳ đó, ở Pháp không có văn bản Hiến pháp chính thức nào, quền lực tối cao của vua bị hạn chế một phần không đáng kể theo những tập quán từ xa xưa để lại.
Nhà vua giữ vị trí thống trị trong đời sống chính trị Pháp, chế độ chuyên chế được xác lập 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com do đó những giá trị dân chủ bị xem nhẹ. Đời sống xã hội bao trùm một bầu không khí ảm đạm hậu quả của thời kỳ “đêm trường trung cổ” ở châu Âu đang khao khát tự do và được giải phóng. Chính lúc này những tư tưởng của các nhà tư tưởng thời kỳ Khai sáng với những đại biểu ưu tú như JJ. Rousseau và Montesqiueu đã thổi một luồng gió mới vào đời sống chính trị nước Pháp, cổ vũ lòng quyết tâm của nhân dân Pháp trong việc đi tìm một mô hình dân chủ, giải phóng con người, bảo đảm những giá trị tự do bền vững.
Đó chính là những tiền đề quan trọng để nhân dân Pháp tiến hành cuộc Cách mạng tư sản năm 1789 với bản “Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền” bất hủ mà ý nghĩa sau này được xác định là một dấu mốc trọng sự phát triển của nhân loại. Cuộc cách mạng Pháp và Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyèn năm 1789 đã xác định những nguyên tắc cơ bản của nền chính trị nhân loại với sự tôn trọng những giá trị cao cả của con người- quyền con người, quyền công dân. Cuộc cách mạng Pháp năm 1789 đã chấm dứt chế độ quân chủ, mở ra thời kỳ mới trong đời sống thể chế ở Pháp, thiết lập chế độ cộng hòa với những nguyên tắc bất hủ: “Tự do – Bình đẳng – Bác ái”. Sau cuộc Đại cách mạng, nước Pháp đã thông qua Hiến pháp đầu tiên vào năm 1791, tiếp theo là các bản Hiến pháp năm 1793 và năm 1795.
Nội dung của các Hiến pháp này đều khẳng định nguyên tắc cơ bản của chủ quyền thuộc về nhân dân, xác định chế độ đại diện thông qua bầu cử, ghi nhận các quyền tự nhiên và không thể tước đoạt của con người về tự do, bình đẳng và sở hữu. Nguyên tắc tam quyền phân lập cũng được ghi rơ ngay trong các bản Hiến pháp năm 1791 và năm 1795, Mặc dù cuộc Đại cách mạng Pháp năm 1789 được đánh giá là cuộc cách mạng tư sản triệt để thể hiện sự thắng thế của giai cấp tư sản lật đổ sự thống trị của giai cấp phong kiến nhưng không có nghĩa là thể chế chính trị Pháp ngay lập tức đã ổn định mà nó còn qua rất nhiều lần sóng gió. Sau thời kỳ cách mạng Pháp 1789-1799, nước Pháp chuyển sang chế độ chấp chính (1799-1804) và tiếp theo đó là chế độ Đế chế thứ nhất (1804-1815) với vai trò chủ đạo của Napoleon Bonaparte. Ba hiến pháp đã liên tiếp ra đời trong thời kỳ này (Hiến pháp năm 1799, năm 1802 và năm 1804), với đặc trưng 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ban đầu là giữ sự phân lập tương đối giữa quyền hành pháp và lập pháp nhưng sau đó vai trò có nhân của Napoleon được đề cao và lấn át quyền hành của nghị viện.
Vào cuối đế chế, chế độ nhà nước mang nặng tính chất độc tài, đặt dưới sự lãnh đạo của một thủ lĩnh quân sự. Thời kỳ vương quốc phục quyền (1814-1830) và thời kỳ Quân chủ tháng Bảy (1830-1848) nhà vua trở lại nắm quyền, vừa là thủ lĩnh tối cao của nhà nước, vừa là lãnh đạo quân đội, ký kết các hiệp ước quốc tế, bổ nhiệm các quan chức trong chính quyền và có quyền lớn đối với nghị viện. Tuy nhiên, chính trong hoàn cảnh này đã nảy sinh những mầm mống của chế độ nghị viện, có nghĩa là một chế độ chính trị phân biệt rơ quyền năng giữa hành pháp và lập pháp, song giữa hai quyền này có sự hợp tác với nhau. Đó cũng là tiền đề đưa nền chình trị Pháp đến chỗ thiết lập nền Cộng hòa thứ hai – Đệ nhị cộng hòa.
Dưới chế độ Cộng hòa thứ hai (1848-1851), Hiến pháp 1848 phân định rơ tổ chức và chức năng của hành pháp và lập pháp. Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập pháp, còn quyền hành pháp hoàn toàn thuộc về Tổng thống nước cộng hòa do dân bầu ra thông qua phổ thông đầu phiếu. Nền Cộng hòa thứ 2 chỉ tồn tại vỏn vẹn trong vòng 3 năm, chính vì vậy những tư tưởng cải cách chưa kịp chứng tỏ trong thực tế thì đã ngay lập tức chuyển sang thái cực khác. Điều này cũng cho thấy tính chất biến động của nền chính trị Pháp và mối quan hệ đan xen giữa các xu hướng lợi ích khác nhau trong chính trường nước Pháp.
hiến pháp năm 1848 của nền Cộng hòa thú hai vừa ra đời đã phải thay đổi và bổ sung những cuối cùng cũng không thể đứng vững trước sự thay đổi quá nhanh chóng của xã hội Pháp lúc bấy giờ. Hiến pháp tháng 1 năm 1852 và các Hiến pháp sửa đổi tháng 11 năm 1852 dưới chế độ Đế chế thứ 2(1851-1870) đã thiết lập trở lại các điều khoản chính của Hiến pháp thời Napoleon I, đưa Louis – Napoleon Bonaparte lên ngôi hoàng đế. Ông tập trung mọi quyền hành trong tay và tự mình quyết định vận mệnh đất nước. Các cơ quan lập pháp và hành pháp đều trực thuộc hoàng đế.
Có thể nói cứ sau mỗi thời kỳ xây dựng nền cộng hòa bất thành thì ngay lập tức nước Pháp lại quay về với chế độ đế chế (đất nước được đặt dưới sự điều hành và cai trị của 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một Hoàng đế nhưng dựa trên cơ sở của hiến pháp. Tuy nhiên Hiến pháp luôn bị Hoàng đế điều chỉnh và giải thích theo ý nghĩa chủ quan của vị vua cai trị).