Nghiên Cứu So Sánh Pháp Luật Về Quyền An Tử Tại Bỉ Và Hà Lan

Thuật ngữ an tử, hay "euthanasia" (bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp), mang ý nghĩa "cái chết êm ái". 77 trang · Trường Đại Học Luật TP.HCM · 2023.

• Tác giả: Hồ Minh Quang
• Người hướng dẫn: ThS. Vũ Lê Hải Giang
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP.HCM
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính - Nhà Nước
• Đề tài: So Sánh Pháp Luật Về Quyền An Tử Tại Bỉ Và Hà Lan: Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN VÀ CAM KẾT
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN AN TỬ
• 1.1. An tử
• 1.2. Quyền an tử
• 1.3. Pháp luật về quyền an tử
• 1.4. Mối quan hệ giữa quyền an tử với các quyền con người
• 1.5. Quyền an tử dưới góc độ y học, đạo đức, tôn giáo và pháp luật
• 1.6. Đặc điểm, ý nghĩa của quyền an tử
• 1.6.1. Đặc điểm của quyền an tử
• 1.6.2. Ý nghĩa của quyền an tử
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN AN TỬ TẠI BỈ VÀ HÀ LAN
• 2.1. Khái niệm an tử và quyền an tử
• 2.2. Chủ thể hưởng thụ quyền an tử
• 2.3. Người thực hiện hành vi an tử
• 2.4. Phân loại an tử được cho phép thực hiện
• 2.5. Quy trình thực hiện an tử
• 2.6. Chúc thư y tế
• 2.7. Giám sát của một ủy ban phi tư pháp
• 2.8. Cách thức thực hiện an tử
• 2.9. Thủ tục sau an tử
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN AN TỬ TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Pháp luật về quyền an tử tại Việt Nam hiện nay
• 3.2. Một số kiến nghị và đề xuất
• LỜI MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quyền An Tử Định Nghĩa Bản Chất Ý Nghĩa

Thuật ngữ an tử, hay "euthanasia" (bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp), mang ý nghĩa "cái chết êm ái". Hiện nay, định nghĩa về an tử vẫn còn nhiều tranh cãi. Luật An tử của Bỉ định nghĩa an tử là "sự kết thúc mạng sống của người khác một cách cố ý theo nguyện vọng của người đó". Định nghĩa này nhấn mạnh tính tự nguyện. Một định nghĩa khác, từ Thượng viện Anh về đạo đức y học, xem an tử là "một sự can thiệp cố ý được thực hiện với ý định rõ ràng về sự kết thúc một cuộc sống, để xoa dịu sự đau đớn khó chữa". Định nghĩa này nhấn mạnh mục đích nhân đạo. Khóa luận của tác giả Vũ Lê Hải Giang (2016) định nghĩa an tử là "hành vi cố ý của một người thể hiện rõ ý định kết thúc cuộc sống của người khác một cách trực tiếp hoặc gián tiếp nhằm giảm bớt sự đau đớn nặng nề".

Từ các định nghĩa trên, có thể hiểu an tử là hành động chủ ý chấm dứt cuộc sống của người bệnh nan y, được thực hiện một cách êm ái nhằm giải thoát khỏi đau khổ, với sự tự nguyện của người bệnh. Việc làm rõ khái niệm quyền an tử là vô cùng quan trọng, đặt nền tảng cho việc nghiên cứu và so sánh pháp luật về vấn đề này ở các quốc gia khác nhau.

1.1. Phân Loại An Tử Các Hình Thức Trợ Tử Tự Nguyện

An tử được phân loại dựa trên nhiều tiêu chí. Dựa trên tính chất chủ động, có thể chia thành an tử chủ động (chủ động gây ra cái chết) và an tử thụ động (ngừng các biện pháp duy trì sự sống). Dựa trên sự đồng ý của bệnh nhân, có an tử tự nguyện (bệnh nhân đồng ý), an tử không tự nguyện (bệnh nhân không thể đưa ra quyết định) và an tử trái ý muốn (bệnh nhân phản đối). Pháp luật các nước thường chỉ cho phép an tử tự nguyện. Cần phân biệt rõ an tử với các hành vi như tự sát, giết người. Trợ tử là một hình thức an tử mà bác sĩ cung cấp phương tiện để bệnh nhân tự kết thúc cuộc sống.

1.2. Yếu Tố Cấu Thành Quyền An Tử Tính Tự Nguyện Bất Khả Kháng

Yếu tố quan trọng nhất của quyền an tử là tính tự nguyện của người bệnh. Quyết định an tử phải xuất phát từ ý chí tự do, không bị ép buộc hay tác động từ bên ngoài. Bên cạnh đó, đối tượng của quyền an tử phải là những người bệnh nan y, không còn khả năng cứu chữa và chịu đựng đau khổ không thể thuyên giảm. Tình trạng bệnh tật phải được xác nhận bởi các chuyên gia y tế. Việc xác định chính xác các yếu tố cấu thành quyền an tử giúp phân biệt với các hành vi vi phạm pháp luật và đảm bảo quyền lợi của người bệnh.

1.3. Quyền An Tử Dưới Góc Độ Y Học Đạo Đức Tôn Giáo

Quyền an tử là một vấn đề phức tạp, gây tranh cãi trong nhiều lĩnh vực. Về mặt y học, an tử đặt ra câu hỏi về vai trò của bác sĩ: cứu chữa hay giúp bệnh nhân chấm dứt cuộc sống. Về mặt đạo đức, an tử liên quan đến giá trị của sự sống và quyền tự quyết của mỗi người. Các tôn giáo thường phản đối an tử, coi đó là hành vi xâm phạm quyền của Thượng Đế. Cần có sự cân bằng giữa các quan điểm khác nhau để đưa ra quyết định phù hợp về quyền an tử.

II. So Sánh Luật An Tử Bỉ Hà Lan Điểm Giống Khác Biệt Chính

Bỉ và Hà Lan là hai quốc gia tiên phong trong việc hợp pháp hóa quyền an tử. Tuy nhiên, giữa luật an tử của hai nước vẫn có những điểm khác biệt quan trọng. Cả hai quốc gia đều yêu cầu bệnh nhân phải đủ năng lực hành vi dân sự, tự nguyện yêu cầu an tử và đang trong tình trạng bệnh nan y, đau khổ không thể thuyên giảm. Tuy nhiên, độ tuổi được phép an tử và quy trình thực hiện có sự khác biệt. Nghiên cứu so sánh luật an tử Bỉ Hà Lan giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam.

2.1. Điều Kiện An Tử Tại Bỉ Quy Định Về Tuổi Tác Bệnh Lý

Tại Bỉ, an tử được cho phép đối với cả người trưởng thành và trẻ vị thành niên. Đối với trẻ vị thành niên, cần có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và phải có khả năng nhận thức rõ ràng về quyết định của mình. Bệnh nhân phải đang trong tình trạng bệnh nan y, không có khả năng cứu chữa và chịu đựng đau khổ không thể thuyên giảm. Bác sĩ phải tham khảo ý kiến của một bác sĩ khác trước khi thực hiện an tử.

2.2. Điều Kiện An Tử Tại Hà Lan Yêu Cầu Về Tình Trạng Tinh Thần Bệnh Nhân

Tại Hà Lan, an tử chỉ được phép đối với người trưởng thành và từ 12 tuổi trở lên nếu có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Bệnh nhân phải có khả năng ra quyết định một cách tự nguyện và suy nghĩ thấu đáo về hậu quả của an tử. Bác sĩ phải đánh giá kỹ lưỡng tình trạng tinh thần của bệnh nhân để đảm bảo rằng bệnh nhân không bị ảnh hưởng bởi trầm cảm hoặc các rối loạn tâm thần khác.

2.3. Thủ Tục An Tử Quy Trình Giám Sát Đánh Giá Sau An Tử

Cả Bỉ và Hà Lan đều có quy trình giám sát chặt chẽ việc thực hiện an tử. Sau khi an tử được thực hiện, bác sĩ phải báo cáo cho một ủy ban đánh giá. Ủy ban này sẽ xem xét xem an tử có được thực hiện đúng theo quy định của pháp luật hay không. Nếu phát hiện sai phạm, ủy ban có thể báo cáo cho cơ quan chức năng để điều tra.

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về An Tử Bài Học Cho Pháp Luật Việt Nam

Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về an tử, đặc biệt là từ Bỉ và Hà Lan, cung cấp những bài học quan trọng cho Việt Nam trong quá trình xem xét vấn đề này. Các quốc gia này đã xây dựng hệ thống pháp luật chặt chẽ để đảm bảo quyền tự quyết của bệnh nhân, đồng thời ngăn ngừa lạm dụng quyền an tử. Cần cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố văn hóa, xã hội và tôn giáo của Việt Nam khi xây dựng luật an tử.

3.1. Ưu Điểm Nhược Điểm Trong Luật An Tử Của Bỉ Hà Lan

Luật an tử của Bỉ và Hà Lan có những ưu điểm như bảo vệ quyền tự quyết của bệnh nhân, giảm bớt đau khổ cho người bệnh nan y. Tuy nhiên, cũng có những nhược điểm như nguy cơ lạm dụng, khó khăn trong việc đánh giá năng lực ra quyết định của bệnh nhân. Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia này để xây dựng luật an tử phù hợp với điều kiện thực tế.

3.2. Đảm Bảo Quyền Con Người Trong Quá Trình Thực Thi An Tử

Việc thực thi an tử phải đảm bảo quyền con người, đặc biệt là quyền được tôn trọng nhân phẩm và quyền tự quyết. Cần có quy trình đánh giá khách quan, minh bạch để đảm bảo rằng bệnh nhân đưa ra quyết định an tử một cách tự nguyện và có hiểu biết đầy đủ. Cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để ngăn ngừa lạm dụng quyền an tử.

3.3. Quan Điểm Tôn Giáo Về An Tử Tìm Kiếm Sự Đồng Thuận Xã Hội

Quan điểm tôn giáo về an tử thường khác nhau. Một số tôn giáo phản đối an tử vì coi đó là hành vi xâm phạm quyền của Thượng Đế. Một số tôn giáo khác có cái nhìn cởi mở hơn, cho rằng an tử có thể được chấp nhận trong những trường hợp đặc biệt để giảm bớt đau khổ cho người bệnh. Cần có sự đối thoại, tìm kiếm sự đồng thuận xã hội về vấn đề an tử, tôn trọng các giá trị văn hóa và tôn giáo của Việt Nam.

IV. Pháp Luật Việt Nam Về Quyền Sống Cơ Sở Cho Quyền An Tử

Hiến pháp Việt Nam ghi nhận quyền sống của mọi công dân. Tuy nhiên, hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về quyền an tử. Điều này gây khó khăn trong việc giải quyết các trường hợp người bệnh nan y mong muốn được an tử. Cần nghiên cứu kỹ lưỡng cơ sở pháp lý và thực tiễn để xem xét khả năng hợp pháp hóa quyền an tử ở Việt Nam.

4.1. Quyền Được Chết Mở Rộng Khái Niệm Về Quyền Sống

Quyền được chết là một khái niệm mới, đang được tranh luận rộng rãi trên thế giới. Một số người cho rằng quyền được chết là một phần của quyền sống, cho phép mỗi người tự quyết định về thời điểm và cách thức kết thúc cuộc sống của mình. Quan điểm này cần được xem xét một cách thận trọng, đảm bảo không đi ngược lại các giá trị đạo đức và pháp luật.

4.2. Chăm Sóc Giảm Nhẹ Giải Pháp Thay Thế Cho An Tử

Chăm sóc giảm nhẹ là một phương pháp điều trị nhằm giảm bớt đau khổ và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh nan y. Chăm sóc giảm nhẹ không hướng đến việc kéo dài hay rút ngắn sự sống, mà tập trung vào việc giúp bệnh nhân sống thoải mái nhất có thể. Đây có thể là một giải pháp thay thế cho an tử trong một số trường hợp.

4.3. Thực Trạng An Tử Tại Việt Nam Nhu Cầu Thách Thức

Mặc dù chưa được hợp pháp hóa, thực trạng an tử vẫn tồn tại ở Việt Nam dưới nhiều hình thức khác nhau. Một số người bệnh nan y đã tự tìm đến cái chết để giải thoát khỏi đau khổ. Cần có nghiên cứu sâu rộng về thực trạng an tử tại Việt Nam để hiểu rõ nhu cầu và thách thức, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

V. Đề Xuất Giải Pháp Cho Luật An Tử Tại Việt Nam Bước Đi Cần Thiết

Để giải quyết vấn đề an tử một cách toàn diện, Việt Nam cần có những bước đi cụ thể. Trước hết, cần tăng cường nghiên cứu, khảo sát, đánh giá tác động của việc hợp pháp hóa quyền an tử. Tiếp theo, cần tổ chức các cuộc đối thoại, hội thảo để thu thập ý kiến từ các chuyên gia, nhà làm luật, đại diện các tôn giáo và cộng đồng. Cuối cùng, cần xây dựng khung pháp lý chặt chẽ, đảm bảo quyền tự quyết của bệnh nhân, đồng thời ngăn ngừa lạm dụng quyền an tử.

5.1. Xây Dựng Luật An Tử Tiêu Chí Nguyên Tắc Phạm Vi Áp Dụng

Việc xây dựng luật an tử cần tuân thủ các tiêu chí như bảo vệ quyền con người, tôn trọng quyền tự quyết của bệnh nhân, đảm bảo tính minh bạch và khách quan. Nguyên tắc áp dụng cần rõ ràng, chặt chẽ, tránh gây hiểu lầm hoặc lạm dụng. Phạm vi áp dụng cần xác định rõ đối tượng được hưởng quyền an tử, các điều kiện và thủ tục thực hiện.

5.2. Thành Lập Hội Đồng Tư Vấn An Tử Đảm Bảo Tính Khách Quan

Để đảm bảo tính khách quan và minh bạch trong quá trình thực hiện an tử, cần thành lập hội đồng tư vấn an tử với sự tham gia của các chuyên gia y tế, luật sư, nhà tâm lý học và đại diện các tôn giáo. Hội đồng có vai trò tư vấn, đánh giá và giám sát các trường hợp an tử.

5.3. Tuyên Truyền Giáo Dục Về Quyền An Tử Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Để quyền an tử được thực thi một cách hiệu quả, cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục về vấn đề này cho cộng đồng. Nâng cao nhận thức về quyền an tử, giúp mọi người hiểu rõ bản chất, ý nghĩa và các điều kiện áp dụng. Đồng thời, cần giải đáp các thắc mắc, lo ngại của cộng đồng để tạo sự đồng thuận xã hội.

VI. Kết Luận Hợp Pháp Hóa Quyền An Tử Xu Hướng Tất Yếu

Hợp pháp hóa quyền an tử là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển và nhận thức về quyền con người ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, đây là một vấn đề phức tạp, cần được xem xét một cách thận trọng, toàn diện, đảm bảo không đi ngược lại các giá trị đạo đức và pháp luật của Việt Nam. Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đối thoại xã hội và xây dựng khung pháp lý chặt chẽ là những bước đi cần thiết để Việt Nam có thể đưa ra quyết định phù hợp về quyền an tử.

6.1. An Tử Chăm Sóc Cuối Đời Cân Bằng Giữa Quyền Trách Nhiệm

Cần có sự cân bằng giữa quyền được tự quyết về cái chết và trách nhiệm của xã hội trong việc chăm sóc cuối đời cho người bệnh nan y. Đảm bảo rằng mọi người bệnh đều được tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc giảm nhẹ, chăm sóc tâm lý và hỗ trợ xã hội tốt nhất, trước khi đưa ra quyết định về an tử.

6.2. Đạo Đức Nghề Nghiệp Của Bác Sĩ Vai Trò Trong Quyết Định An Tử

Đạo đức nghề nghiệp của bác sĩ đóng vai trò quan trọng trong quyết định an tử. Bác sĩ phải tuân thủ các nguyên tắc y đức, đặt lợi ích của bệnh nhân lên hàng đầu. Bác sĩ cần cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về tình trạng bệnh tật, các phương pháp điều trị và lựa chọn an tử, giúp bệnh nhân đưa ra quyết định sáng suốt.

6.3. Tương Lai Của Quyền An Tử Tại Việt Nam Hướng Đến Sự Đồng Thuận

Tương lai của quyền an tử tại Việt Nam phụ thuộc vào sự đồng thuận của xã hội, sự phát triển của khoa học y tế và sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật. Cần tiếp tục nghiên cứu, đối thoại, tìm kiếm giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam, đảm bảo rằng mọi người đều được tôn trọng quyền tự quyết và được chăm sóc một cách tốt nhất trong giai đoạn cuối đời.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Quyền sống là quyền con người tối cao và thiêng liêng, đã được ghi nhận trong các văn kiện pháp lý quốc tế nền tảng như Điều 3 Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR 1948), Điều 6 Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR 1966) cũng như Điều 19 Hiến pháp năm 2013 của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Cùng với sự phát triển của nhận thức xã hội, y học và khoa học pháp lý hiện đại, một nhóm quyền mới xuất hiện và thu hút nhiều tranh luận là quyền an tử (euthanasia hay "cái chết êm dịu").

Tại Việt Nam, thuật ngữ "quyền an tử" lần đầu tiên được đưa ra thảo luận trong quá trình soạn thảo Bộ luật Dân sự năm 2005 và tiếp tục được nhắc đến tại các diễn đàn lập pháp, tiêu biểu là kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XIII khi thảo luận dự thảo Luật Dân số sửa đổi. Tuy nhiên, do những rào cản về quan niệm văn hóa Á Đông, điều kiện kinh tế – xã hội và sự thiếu hụt các nghiên cứu pháp lý chuyên sâu, quyền an tử vẫn chưa được luật hóa. Thực tiễn y tế cho thấy nhiều bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo giai đoạn cuối hoặc rơi vào tình trạng chết não, sống thực vật phải chịu đựng nỗi đau đớn cùng cực cả về thể xác lẫn tinh thần, đồng thời tạo gánh nặng kinh tế kéo dài cho gia đình. Do đó, việc nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp từ các quốc gia tiên phong trên thế giới để chuẩn bị cơ sở lý luận và thực tiễn cho Việt Nam là yêu cầu cấp thiết.

Khóa luận xác định mục tiêu nghiên cứu tổng quát là nghiên cứu so sánh pháp luật về quyền an tử tại Bỉ và Hà Lan, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, tác giả giải quyết ba mục tiêu cụ thể:

1. Hệ thống hóa và làm rõ một số vấn đề lý luận về quyền an tử, bao gồm khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, mối quan hệ với các quyền con người và các góc độ tiếp cận đa ngành.
2. Phân tích, so sánh các quy định pháp luật thực định về quyền an tử tại Bỉ và Hà Lan trên các khía cạnh: chủ thể, điều kiện miễn trừ hình sự, quy trình thực hiện, chúc thư y tế và cơ chế giám sát.
3. Đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam hiện nay liên quan đến quyền an tử và đề xuất một số kiến nghị, định hướng hoàn thiện khung pháp lý trong thời gian tới.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Pháp luật về quyền an tử.
• Phạm vi không gian: Tập trung nghiên cứu pháp luật của Vương quốc Bỉ và Vương quốc Hà Lan trong mối liên hệ so sánh với hệ thống pháp luật Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát các quan điểm lý luận và quy định pháp luật thực định từ năm 2001 (thời điểm Hà Lan và Bỉ bắt đầu thông qua luật an tử) đến năm 2023.
• Phạm vi nội dung và lĩnh vực: Xem xét quyền an tử dưới 04 góc độ gồm đạo đức, y học, tôn giáo và pháp luật; trong đó trọng tâm là so sánh các quy phạm pháp luật thực định của Bỉ và Hà Lan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của đề tài dựa trên các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử thuộc chủ nghĩa Mác – Lênin, nhìn nhận quyền con người và pháp luật trong sự vận động, phát triển không ngừng gắn liền với điều kiện kinh tế, chính trị và văn hóa của xã hội.

Khung pháp lý được tác giả sử dụng làm căn cứ đối chiếu bao gồm:

• Văn kiện quốc tế: Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR 1948), Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR 1966), Công ước Chống tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục (CAT 1984).
• Pháp luật nước ngoài: Luật Yêu cầu chấm dứt sự sống và Trợ tử năm 2002 của Hà Lan (Termination of Life on Request and Assisted Suicide Act), Bộ luật Hình sự Hà Lan (Điều 293, Điều 294), Đạo luật Mai táng và Hỏa táng Hà Lan (Điều 7); Luật An tử năm 2002 của Bỉ (được sửa đổi, bổ sung năm 2014 mở rộng cho trẻ vị thành niên).
• Pháp luật Việt Nam: Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Dân sự năm 2005 và năm 2015, Bộ luật Hình sự năm 1999 và năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai thông qua sự kết hợp của các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý:

• Phương pháp phân tích – tổng hợp quy phạm: Làm rõ nội dung các điều luật, khái niệm khoa học pháp lý, quyền nhân thân và quyền con người.
• Phương pháp luật học so sánh: Đối chiếu từng chế định tương ứng giữa pháp luật Bỉ và Hà Lan nhằm tìm ra điểm tương đồng, điểm dị biệt và tính hợp lý của từng mô hình lập pháp.
• Phương pháp thống kê, tổng hợp tài liệu: Thu thập, chọn lọc và xử lý các số liệu, án lệ, báo cáo thực tiễn và tài liệu nghiên cứu trong nước (của các tác giả Trương Hồng Quang, Vũ Công Giao, Nguyễn Mai Chi, Vũ Lê Hải Giang, Hoàng Thu Hà...) và quốc tế (John Griffiths, NM Harris, Michael Manning, Ian Dowbiggin...).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về quyền an tử

Chương 1 tập trung làm rõ nguồn gốc thuật ngữ, bản chất pháp lý và mối tương quan giữa quyền an tử với các quyền con người nền tảng. Thuật ngữ "an tử" (euthanasia) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp (euthanatos, với eu là tốt đẹp và thanatos là cái chết). Tác giả khái quát hóa 05 nội dung cấu thành bản chất của an tử: (1) Có tính chủ ý chấm dứt sự sống từ chính chủ thể; (2) Đối tượng thụ hưởng phải là người mắc bệnh nan y không còn khả năng cứu chữa; (3) Hành vi được thực hiện trực tiếp hoặc gián tiếp; (4) Phương thức thực hiện ít hoặc không gây đau đớn; (5) Mục đích tối hậu là vì lợi ích và giải thoát nỗi đau cho người bệnh.

Dưới góc độ phân loại, an tử được chia theo tính chất tác động (an tử chủ động và an tử bị động) và theo mức độ ý chí (an tử tự nguyện, an tử không tự nguyện, an tử trái nguyện vọng). Quyền an tử được xác định là một quyền nhân thân đặc thù phi tài sản gắn liền với cá nhân.

Chương này cũng phân tích quyền an tử trong mối quan hệ với 03 quyền con người cơ bản:

• Quyền sống (Điều 6 ICCPR): An tử không đối lập với quyền sống mà là sự bảo đảm quyền sống được trọn vẹn đến giây phút cuối cùng, bảo vệ phẩm giá con người khi việc duy trì sự sống chỉ còn là sự "chuyên chế kỹ thuật".
• Quyền không bị tra tấn hoặc đối xử vô nhân đạo (Điều 7 ICCPR, Điều 5 UDHR): Việc bắt buộc kéo dài sự đau đớn tột cùng khi y học bất lực bị xem là một dạng đau khổ tương đương đối xử vô nhân đạo.
• Quyền bảo vệ đời tư và tự quyết (Điều 17 ICCPR, Điều 12 UDHR): Công nhận quyền tự quyết định thân thể và thời điểm kết thúc sự sống của cá nhân.

Bên cạnh đó, chương 1 khảo sát quan điểm của 04 góc độ tiếp cận:

• Y học: Mâu thuẫn giữa "Lời thề Hippocrates" truyền thống với "nguyên tắc hành thiện" hiện đại.
• Đạo đức: Tranh luận giữa luân lý bảo toàn sự sống tự nhiên và sự nhân đạo đối với người chịu đau đớn vô phương cứu chữa.
• Tôn giáo: Đánh giá thái độ phản đối nghiêm ngặt của Thiên Chúa giáo (Điều răn thứ V), Do Thái giáo (Sáng thế Ký 9:5), Hồi giáo, Phật giáo (giới luật sát sinh, luật nhân quả) và sự cởi mở tương đối của Ấn Độ giáo (prayopavesha).
• Pháp luật: Lịch sử hợp pháp hóa tại Hà Lan (4/2002), Bỉ (9/2002), Luxembourg (2008), Colombia (2015), một số bang của Mỹ (Washington, Montana, Vermont) và Pháp (dự luật năm 2015).

Chương 2: Pháp luật về quyền an tử tại Bỉ và Hà Lan

Chương 2 đi sâu phân tích và so sánh các quy định pháp luật thực định của hai quốc gia đi đầu thế giới về hợp pháp hóa an tử. Cả Bỉ và Hà Lan đều chỉ công nhận an tử tự nguyện (chủ động và bị động), kiên quyết loại trừ an tử trái nguyện vọng (bị coi là tội giết người).

Tiêu chí so sánh	Pháp luật Hà Lan (Luật năm 2002)	Pháp luật Bỉ (Luật năm 2002, sửa đổi 2014)
Văn bản điều chỉnh chính	Luật Yêu cầu chấm dứt sự sống và Trợ tử (2002); Điều 293, 294 BLHS Hà Lan.	Luật An tử (2002); sửa đổi bổ sung tháng 3/2014; BLHS Bỉ.
Chủ thể yêu cầu	Người từ đủ 12 tuổi trở lên (từ 12–16 tuổi cần có sự đồng ý của cha mẹ/người giám hộ; 16–18 tuổi cần có sự tham gia của cha mẹ).	Người đã thành niên hoặc trẻ vị thành niên tự lập; từ năm 2014 cho phép cả trẻ vị thành niên có năng lực nhận thức.
Điều kiện miễn trừ trách nhiệm hình sự của bác sĩ	Đáp ứng 06 tiêu chuẩn về "Trách nhiệm cẩn trọng" quy định tại Điều 2 của Luật.	Đáp ứng các điều kiện về chủ thể, tình trạng y tế vô phương cứu chữa và thủ tục luật định (Mục 1 Phần 3 Chương II).
Quyền từ chối của bác sĩ	Bác sĩ không bị bắt buộc thực hiện, áp dụng nguyên tắc tự do lương tâm.	Ghi nhận rõ tại Mục 14 Chương VI: Bác sĩ có quyền từ chối nhưng phải chuyển hồ sơ bệnh án cho bác sĩ khác theo yêu cầu.
Bản chất pháp lý của cái chết	Không được coi là cái chết tự nhiên; bác sĩ không được cấp giấy chứng tử thông thường mà phải báo cơ quan khám nghiệm tử thi.	Được coi là một cái chết tự nhiên về mặt pháp lý nếu tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục (Phần 15 Chương VI).
Chúc thư y tế (Chỉ thị trước)	Quy định tại khoản 2 Điều 2; có giá trị pháp lý khi người bệnh mất khả năng nhận thức nếu được lập trước đó một cách hợp lệ.	Quy định chi tiết tại Mục 1 Phần 4 Chương III; có hiệu lực tối đa 05 năm (phải xác nhận lại); cần có 02 nhân chứng không có quyền lợi liên quan.
Cơ quan giám sát chuyên trách	Các Ủy ban đánh giá khu vực (gồm chuyên gia pháp lý làm chủ tịch, bác sĩ, chuyên gia đạo đức). Thời hạn trả lời: 06 tuần (gia hạn tối đa 06 tuần).	Ủy ban Kiểm soát và Đánh giá Liên bang (gồm 16 thành viên: 8 bác sĩ, ít nhất 4 giáo sư/luật sư, 4 đại diện nhóm chăm sóc bệnh nan y).
Thủ tục báo cáo sau an tử	Bác sĩ gửi báo cáo giải trình kèm biên bản khám nghiệm cho Ủy ban khu vực. Nghĩa vụ chứng minh sai phạm thuộc về công tố viên.	Bác sĩ điền mẫu đăng ký 2 phần (phần danh tính niêm phong, phần y khoa bảo mật) gửi Ủy ban trong vòng 04 ngày làm việc.
Chính sách hỗ trợ y tế đi kèm	Chăm sóc giảm nhẹ song song.	Cung cấp thuốc giảm đau miễn phí cho mọi công dân để tránh việc xin an tử vì lý do nghèo khó.

Chương 3: Pháp luật về quyền an tử tại Việt Nam hiện nay và một số kiến nghị

Chương 3 phân tích thực trạng điều chỉnh pháp luật tại Việt Nam. Hiện nay, hệ thống pháp luật Việt Nam chưa có văn bản quy phạm nào công nhận quyền an tử. Hành vi chấm dứt sự sống của người khác theo yêu cầu hoặc giúp người khác chết bị xử lý hình sự:

• Hành vi trợ giúp người khác tự kết liễu cuộc sống bị truy cứu theo Điều 101 BLHS 1999 (nay là Điều 131 BLHS 2015) về "Tội xúi giục hoặc giúp người khác tự sát".
• Hành vi trực tiếp thực hiện an tử chủ động bị truy cứu theo Điều 93 BLHS 1999 (nay là Điều 123 BLHS 2015) về "Tội giết người".

Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm của Bỉ và Hà Lan, tác giả đề xuất định hướng và các kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam:

1. Về mặt nhận thức và lộ trình lập pháp: Tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội để phân biệt an tử nhân đạo với các hành vi vi phạm pháp luật hình sự; xây dựng lộ trình tiếp cận từng bước, trước mắt có thể xem xét thừa nhận an tử bị động thông qua quyền từ chối điều trị y tế vô ích.
2. Xây dựng văn bản luật chuyên ngành: Tiến tới nghiên cứu ban hành Đạo luật về An tử hoặc Luật về Quyền được chết trong tương lai, quy định rõ ràng đối tượng được hưởng quyền (chỉ áp dụng cho người thành niên có đầy đủ năng lực hành vi mắc bệnh hiểm nghèo không thể cứu chữa).
3. Quy định chuẩn mực cẩn trọng cho nhân viên y tế: Thiết lập các tiêu chuẩn miễn trừ trách nhiệm hình sự cho bác sĩ khi thực hiện đúng quy trình chuyên môn; tôn trọng quyền từ chối thực hiện an tử của bác sĩ vì lý do đạo đức/lương tâm.
4. Thể chế hóa chúc thư y tế (chỉ thị trước): Quy định giá trị pháp lý của văn bản chỉ định điều trị trước khi mất năng lực hành vi, kèm theo điều kiện chặt chẽ về hình thức lập văn bản và nhân chứng độc lập.
5. Thành lập cơ quan giám sát độc lập: Xây dựng mô hình Ủy ban kiểm soát phi tư pháp đa ngành (bao gồm đại diện ngành luật, y tế, xã hội học/đạo đức) nhằm tiếp nhận, thẩm định hồ sơ và giám sát các ca thực hiện an tử, ngăn chặn nguy cơ lạm dụng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Làm rõ bản chất khoa học pháp lý của quyền an tử như một quyền nhân thân đặc thù trong mối tương quan hài hòa với quyền sống, quyền không bị tra tấn và quyền riêng tư theo Luật Nhân quyền Quốc tế.
• Xây dựng bảng so sánh hệ thống, chi tiết giữa Luật An tử Bỉ (2002, 2014) và Luật Yêu cầu chấm dứt sự sống và Trợ tử Hà Lan (2002) trên 09 khía cạnh pháp lý: khái niệm, chủ thể, người thực hiện, phân loại, quy trình y khoa, chúc thư y tế, thiết chế giám sát phi tư pháp, cách thức tiến hành và thủ tục pháp lý sau an tử.
• Chỉ ra các ranh giới pháp lý quan trọng giữa Bỉ và Hà Lan: quan niệm về tính chất cái chết (Bỉ coi là chết tự nhiên, Hà Lan coi là chết phi tự nhiên cần báo cáo khám nghiệm); thời hạn hiệu lực của chúc thư y tế (Bỉ khống chế 05 năm); và chính sách cấp thuốc giảm đau miễn phí tại Bỉ nhằm loại bỏ nguyên nhân xin chết do áp lực kinh tế.
• Đóng góp so với các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam: Khắc phục sự phân tích đơn lẻ ở góc độ hình sự hoặc dân sự thuần túy; kết hợp đa chiều giữa y học, tôn giáo, đạo đức với luật so sánh chuyên sâu; đưa ra các đề xuất lập pháp cụ thể, có tính khả thi cho Việt Nam dựa trên thực trạng quy định của Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự và Luật Khám bệnh, chữa bệnh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nguồn tài liệu pháp lý sơ cấp chủ yếu dựa trên các bản dịch tiếng Anh của Luật An tử Bỉ, Luật Hà Lan và các báo cáo quốc tế; chưa tiếp cận được đầy đủ các án lệ thực tiễn xét xử vi phạm quy trình an tử tại tòa án hai nước do rào cản ngôn ngữ (tiếng Pháp, tiếng Hà Lan).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh sang các mô hình lập pháp khác trên thế giới (như hình thức trợ tử y khoa – Physician-Assisted Suicide tại bang Oregon/Mỹ, Thụy Sĩ, Canada); khảo sát xã hội học pháp luật về mức độ đồng thuận của đội ngũ y bác sĩ và người dân Việt Nam để xây dựng dự thảo quy phạm cụ thể cho chế định chúc thư y tế.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Hành chính – Nhà nước, Luật Dân sự, Luật So sánh và Luật Y tế.
• Các nhà nghiên cứu về quyền con người, đạo đức sinh học (bioethics) và xã hội học y tế.
• Các cơ quan nghiên cứu lập pháp, ban soạn thảo chính sách y tế và dân sự khi xem xét bổ sung các quy định về quyền tự quyết của người bệnh, chăm sóc giảm nhẹ và quyền từ chối điều trị trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
• Phần đáng tham khảo nhất: Hệ thống phân tích đối chiếu quy trình giám sát của Ủy ban phi tư pháp và cơ chế pháp lý về chúc thư y tế (Living will) tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận phân loại an tử thành các dạng nào và pháp luật Bỉ, Hà Lan công nhận những dạng nào?
Khóa luận phân loại an tử theo cách thức thực hiện gồm an tử chủ động và an tử bị động; theo ý chí người bệnh gồm an tử tự nguyện, an tử không tự nguyện (người bệnh mất tri giác do người khác quyết định thay) và an tử trái nguyện vọng (ép buộc). Cả Bỉ và Hà Lan chỉ công nhận an tử tự nguyện (gồm cả tự nguyện chủ động và tự nguyện bị động thông qua chúc thư y tế). An tử không tự nguyện và trái nguyện vọng đều bị xem là tội phạm giết người.

2. Bác sĩ thực hiện an tử tại Bỉ và Hà Lan được miễn trừ trách nhiệm hình sự khi thỏa mãn những điều kiện căn bản nào?
Bác sĩ phải bảo đảm: (1) Yêu cầu của bệnh nhân là hoàn toàn tự nguyện, tỉnh táo và được cân nhắc kỹ lưỡng; (2) Tình trạng bệnh nhân thuộc diện vô phương cứu chữa về mặt y tế, phải chịu đau khổ liên tục, không thể chịu đựng nổi và không có giải pháp thay thế hợp lý; (3) Phải tham khảo ý kiến chuyên môn bằng văn bản của ít nhất một bác sĩ độc lập; (4) Tuân thủ đầy đủ quy trình chuyên môn y khoa và thực hiện nghĩa vụ báo cáo lên cơ quan/ủy ban giám sát có thẩm quyền theo luật định.

3. Sự khác nhau căn bản về tính chất pháp lý của cái chết sau an tử giữa Bỉ và Hà Lan là gì?
Tại Bỉ, theo Mục 15 Chương VI Luật An tử, cái chết do an tử đúng luật được chính thức coi là một cái chết tự nhiên. Ngược lại, tại Hà Lan, cái chết do an tử không được xem là chết tự nhiên; bác sĩ không được tự cấp giấy chứng tử mà phải gửi báo cáo giải trình kèm thông báo cho cơ quan khám nghiệm tử thi để rà soát trách nhiệm cẩn trọng theo Đạo luật Mai táng và Hỏa táng.

4. Quy định về chúc thư y tế (chỉ thị trước) tại Bỉ có những điểm gì đáng chú ý?
Theo Mục 1 Phần 4 Chương III Luật An tử Bỉ, chỉ thị trước phải được lập thành văn bản trước sự chứng kiến của 02 nhân chứng đã thành niên (ít nhất 01 người không có quyền lợi vật chất liên quan đến cái chết của bệnh nhân). Chỉ thị trước chỉ có hiệu lực pháp lý nếu được lập hoặc xác nhận lại trong thời hạn không quá 05 năm trước thời điểm người bệnh mất khả năng biểu đạt ý chí.

5. Pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành điều chỉnh hành vi an tử như thế nào?
Pháp luật Việt Nam chưa công nhận an tử. Người thực hiện hành vi trợ giúp bệnh nhân tự kết liễu sự sống sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 131 BLHS 2015 (tội xúi giục hoặc giúp người khác tự sát). Người trực tiếp thực hiện hành vi an tử chủ động (như tiêm thuốc chấm dứt sự sống) sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 123 BLHS 2015 (tội giết người).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hồ Minh Quang đã hoàn thành việc hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền an tử từ góc độ quyền con người, đạo đức, y học và tôn giáo. Thông qua phương pháp so sánh luật học chuyên sâu, công trình đã làm nổi bật các điểm tương đồng và dị biệt mang tính nguyên tắc trong khung pháp lý của hai quốc gia tiêu biểu là Bỉ và Hà Lan, đặc biệt là cơ chế kiểm soát của ủy ban phi tư pháp và hiệu lực của chúc thư y tế. Đây là nguồn dữ liệu khoa học có giá trị thực tiễn, đóng góp các luận cứ xác đáng cho lộ trình nghiên cứu và xây dựng khung pháp lý về quyền an tử phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề thừa nhận quyền được chết và hợp pháp hóa các hành vi an tử và trợ tử tại Việt Nam” năm 2016 của tác giả Vũ Lê Hải Giang, định nghĩa an tử như sau: “An tử là hành vi cố ý của một người thể hiện rõ ý định kết thúc cuộc sống của người khác một cách trực tiếp hoặc gián tiếp nhằm giảm bớt sự đau đớn nặng nề, hoặc từ một tình trạng mà người muốn chết không thể chịu đựng được”. Luận văn thạc sĩ “Quyền an tử - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” năm 2014 của tác giả Nguyễn Mai Chi định nghĩa an tử là: “Hành vi được biểu thị dưới dạng hành động hoặc 1 Trương Hồng Quang (2012), Bước đầu tìm hiểu vấn đề quyền được chết trong bối cảnh hiện nay, trong cuốn: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về các quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 2 NM Harris (2001), The euthanasia debate, J R Army Med Corps, 147: p. 7 không hành động, mà bản thân việc này hoặc việc này có mục đích là giúp đỡ những cá nhân đang phải chịu đựng bệnh tật không có khả năng cứu chữa được chết có nhân phẩm, dể dàng và nhẹ nhàng hơn”.

Theo phân tích từ các quan điểm ủng hộ an tử, xem xét pháp luật của một số quốc gia đã hợp pháp hóa an tử cũng như quan điểm cá nhân, có thể hiểu: “An tử là tính chủ ý nhằm chấm dứt cuộc sống, đi kèm với nó là hành vi cố ý của một người nhằm chấm dứt sự sống của đối tượng là những người không còn khả năng cứu chữa một cách trực tiếp hoặc gián tiếp theo cách ít đau đớn, êm ái và vì mục đích là giải thoát cho sự đau khổ của người được an tử”. An tử bao gồm những nội dung sau: Thứ nhất, an tử phải có tính chủ ý chấm dứt sự sống của chủ thể hưởng quyền an tử Đây có thể nói là yếu tố quan trọng nhất của quyền an tử, vì suy cho cùng mục đích lớn nhất của quyền an tử là hướng đến lợi ích của người được an tử. Mà an tử là việc chấm dứt cuộc sống của một cá nhân xác định thì phải là ý chí chủ quan của người được an tử và không bị tác động, ép buộc bởi bất kỳ chủ thể nào khác. Nếu tính chủ ý chấm dứt sự sống không có thì an tử bây giờ sẽ chuyển hóa thành hành vi cấu thành tội phạm, tội xúi giục người khác tự sát hoặc tội giết người theo quy định của pháp luật hình sự.

Thứ hai, về đối tượng phải là những người không còn khả năng cứu chữa Bệnh nhân phải ở trong tình trạng y tế không còn khả năng cứu chữa, khi có kết luận giám định của bác sĩ về tình trạng bệnh lý của bệnh nhân, khả năng chữa trị là như thế nào? Bởi vì, an tử là quyền hướng tới một nhóm đối tượng cụ thể đặc biệt, cho nên tình trạng bệnh lý của người hưởng thụ quyền là một yêu cầu quan trọng giúp ta phân biệt được an tử với các hành vi tự tử, cũng như phân biệt hành vi thực hiện quyền an tử và hành vi trợ giúp, xúi giục người khác tự tử. Nhưng như thế nào là những người không còn khả năng cứu chữa? Hiện nay, chưa có một cách hiểu nào là chính thức được áp dụng cho phạm vi toàn thế giới. Bởi vì, vấn đề y học của các quốc gia sẽ là khác nhau, từng quốc gia sẽ có các tiêu chí phân loại về phạm vi các loại bệnh lý cụ thể.