Nội luật hóa và thực tiễn nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam

Chuyên khảo luật học phân tích Nội luật hóa và thực tiễn nội luật hóa các điều ước quốc tế cơ bản về quyền con người mà việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Phương Nghi
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Hữu Phước
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Nội Luật Hóa Quyền Con Người: Thực Tiễn và Nghĩa Vụ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ NỘI LUẬT HÓA ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
• 1.1. Khái niệm nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.2. Đặc điểm của nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.3. Vai trò của nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.4. Nghĩa vụ nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.4.1. Cơ sở lý luận của nghĩa vụ nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.4.2. Các điều kiện cần bảo đảm của nội luật hóa
• 1.4.3. Hậu quả pháp lý của việc không nội luật hóa các điều ước quốc tế mà quốc gia là thành viên
• 1.5. Phương thức nội luật hóa điều ước quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN NỘI LUẬT HÓA CÁC ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ CƠ BẢN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI MÀ VIỆT NAM LÀ THÀNH VIÊN
• 2.1. Ý nghĩa nội luật hóa điều ước quốc tế về quyền con người
• 2.2. Thực tiễn việc gia nhập các điều ước quốc tế về quyền con người của Việt Nam
• 2.2.1. Giai đoạn từ năm 1957 đến năm 1977
• 2.2.2. Giai đoạn từ năm 1977 đến năm 1986
• 2.2.3. Giai đoạn từ năm 1986 đến hiện nay
• 2.3. Thực tiễn nội luật hóa Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 vào Hiến pháp, Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự và Bộ luật dân sự Việt Nam
• 2.4. Thực tiễn nội luật hóa Công ước về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966 vào Hiến pháp, Bộ luật dân sự và Bộ luật lao động
• 2.5. Bất cập và một số kiến nghị nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người theo Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 và Công ước về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nội Luật Hóa Quyền Con Người Khái Niệm Vai Trò

Hiện nay, một định nghĩa hoàn chỉnh và thống nhất về nội luật hóa vẫn chưa được thiết lập. Theo Công ước Viên 1969, điều ước quốc tế là một thỏa thuận được ký kết bằng văn bản giữa các quốc gia, chịu sự điều chỉnh của pháp luật quốc tế, và được ghi nhận trong một hoặc nhiều văn kiện liên quan. Việc một quốc gia chấp nhận ràng buộc bởi một điều ước quốc tế sẽ phát sinh nghĩa vụ thực hiện điều ước đó. Để thực hiện, các quốc gia cần làm cho điều ước có hiệu lực thông qua các hành vi pháp lý cụ thể như ký, phê chuẩn, phê duyệt hoặc gia nhập. Sau khi điều ước có hiệu lực, quốc gia thành viên có nghĩa vụ thực hiện nó. Để giải quyết yêu cầu này, có hai phương thức: áp dụng trực tiếp và áp dụng gián tiếp (nội luật hóa). Nội luật hóa là gì? Đó là việc chuyển hóa các quy định của điều ước quốc tế vào pháp luật quốc gia.

1.1. Định Nghĩa và Phạm Vi của Nội Luật Hóa

Nội luật hóa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm chuyển hóa các quy phạm của điều ước quốc tế vào trong các quy phạm của pháp luật quốc gia. Điều này được thực hiện thông qua việc ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật. Mục đích là để đảm bảo điều ước quốc tế được thực hiện đầy đủ trong khuôn khổ quốc gia. Nó bao gồm cả việc sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ văn bản pháp luật hiện hành hoặc ban hành văn bản mới để phù hợp với các cam kết quốc tế về quyền con người ở Việt Nam. Điều này đòi hỏi sự chủ động từ phía nhà nước trong việc điều chỉnh hệ thống pháp luật để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

1.2. Phân Biệt Nội Luật Hóa và Áp Dụng Trực Tiếp Điều Ước

Sự khác biệt giữa nội luật hóa và áp dụng trực tiếp điều ước quốc tế nằm ở tính chất và mức độ chi tiết của các quy định trong điều ước. Áp dụng trực tiếp xảy ra khi điều ước quốc tế có các quy định rõ ràng, chi tiết và có thể áp dụng ngay vào thực tiễn mà không cần bất kỳ sự chuyển đổi nào vào pháp luật quốc gia. Ngược lại, nội luật hóa là cần thiết khi các điều ước quốc tế có các quy định mang tính nguyên tắc chung, hoặc cần phải được cụ thể hóa để phù hợp với hệ thống pháp luật và điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam. Ví dụ, các điều ước quốc tế về công ước quốc tế về quyền con người thường đòi hỏi nội luật hóa để đảm bảo thực thi hiệu quả.

II. Phân Tích Đặc Điểm Nội Luật Hóa Quyền Con Người Ở Việt Nam

Nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam mang những đặc điểm riêng biệt, phản ánh hệ thống pháp luật và thực tiễn chính trị - xã hội của quốc gia. Thứ nhất, đó là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Thứ hai, quá trình nội luật hóa diễn ra sau khi Việt Nam chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế. Thứ ba, nội dung của văn bản đã “nội luật hoá” phải phù hợp với quy định của điều ước quốc tế được nội luật hóa. Điều này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả pháp luật quốc tế và pháp luật trong nước, cũng như khả năng diễn giải và áp dụng linh hoạt các quy định. Nội luật hóa không chỉ là một quá trình kỹ thuật pháp lý, mà còn là một quá trình chính trị - xã hội, đòi hỏi sự tham gia của nhiều bên liên quan, bao gồm cả các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng.

2.1. Chủ Thể và Thẩm Quyền Nội Luật Hóa Tại Việt Nam

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người thuộc thẩm quyền của các cơ quan nhà nước, bao gồm Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ và các bộ, ngành liên quan. Quốc hội là cơ quan có quyền cao nhất trong việc ban hành luật và sửa đổi hiến pháp, đóng vai trò quan trọng trong việc nội luật hóa các công ước quốc tế về quyền con người vào hệ thống pháp luật quốc gia. Chính phủ và các bộ, ngành có trách nhiệm xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật để cụ thể hóa và thực thi các quy định này. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước để đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả của việc nội luật hóa.

2.2. Mối Quan Hệ Giữa Điều Ước Quốc Tế và Pháp Luật Quốc Gia

Mối quan hệ giữa điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia là một vấn đề quan trọng trong quá trình nội luật hóa. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, trong trường hợp có sự khác biệt giữa điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và pháp luật quốc gia, thì áp dụng quy định của điều ước quốc tế, trừ trường hợp Hiến pháp có quy định khác. Điều này thể hiện sự ưu tiên của pháp luật quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định của điều ước quốc tế cũng cần phải xem xét đến các yếu tố về chủ quyền quốc gia và trật tự công cộng. Do đó, quá trình nội luật hóa cần phải đảm bảo sự hài hòa giữa các cam kết quốc tế và lợi ích quốc gia.

2.3. Thực trạng nội luật hóa và những bất cập cần khắc phục

Mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người, vẫn còn tồn tại một số bất cập cần khắc phục. Thứ nhất, một số quy định của pháp luật quốc gia chưa hoàn toàn phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Thứ hai, quá trình thực thi các quy định về quyền con người còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và năng lực. Thứ ba, sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người còn hạn chế. Để khắc phục những bất cập này, cần có sự nỗ lực hơn nữa từ phía nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng.

III. Giải Pháp Nội Luật Hóa Quyền Con Người Hiệu Quả Tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của việc nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam, cần thực hiện một số giải pháp đồng bộ. Quan trọng nhất là hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo sự phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực cho các cơ quan nhà nước và cán bộ công chức trong việc thực thi các quy định về quyền con người. Đồng thời, khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người. Hợp tác quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ kỹ thuật cho Việt Nam trong lĩnh vực này. Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước cũng cần được tăng cường để đảm bảo tính hiệu quả của việc nội luật hóa.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật và Chính Sách

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách là yếu tố then chốt để nội luật hóa hiệu quả các điều ước quốc tế về quyền con người. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật quốc gia để đảm bảo sự phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo vệ các nhóm yếu thế trong xã hội, như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật và người dân tộc thiểu số. Bên cạnh đó, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ và bảo vệ quyền con người, như chính sách giáo dục, y tế, việc làm và nhà ở. Các chính sách này cần được xây dựng dựa trên cơ sở tham vấn rộng rãi với các bên liên quan, bao gồm cả các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Thực Thi và Giám Sát

Nâng cao năng lực thực thi và giám sát là một giải pháp quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả của việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người. Cần tăng cường đào tạo và bồi dưỡng cho các cán bộ công chức về các vấn đề liên quan đến quyền con người. Đồng thời, cần xây dựng các cơ chế giám sát độc lập và hiệu quả để đảm bảo các quy định về quyền con người được thực thi một cách nghiêm túc. Các cơ chế giám sát này cần có sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự, cộng đồng và các cơ quan truyền thông. Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước cũng cần được tăng cường để tạo điều kiện cho việc giám sát.

IV. Thực Tiễn Nội Luật Hóa Nghiên Cứu Trường Hợp Cụ Thể Ở Việt Nam

Việc nghiên cứu các trường hợp cụ thể về nội luật hóa công ước quốc tế về quyền con người ở Việt Nam sẽ giúp hiểu rõ hơn về quá trình này và những thách thức đặt ra. Cần phân tích các văn bản pháp luật và chính sách cụ thể đã được ban hành để thực hiện các cam kết quốc tế về quyền con người. Đồng thời, cần đánh giá hiệu quả của việc thực thi các quy định này trên thực tế, thông qua việc thu thập và phân tích dữ liệu, phỏng vấn các bên liên quan và nghiên cứu các vụ việc cụ thể. Việc nghiên cứu các trường hợp thành công và thất bại sẽ cung cấp những bài học kinh nghiệm quý giá cho việc cải thiện quá trình nội luật hóa trong tương lai. Thực thi quyền con người tại Việt Nam cũng cần được đánh giá khách quan.

4.1. Phân Tích Hiến Pháp Việt Nam và Quyền Con Người

Hiến pháp Việt Nam và quyền con người là hai yếu tố không thể tách rời trong quá trình nội luật hóa. Hiến pháp là văn bản pháp luật cao nhất của quốc gia, quy định các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Việc phân tích các quy định của Hiến pháp liên quan đến quyền con người sẽ giúp xác định phạm vi và mức độ bảo vệ quyền con người trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Đồng thời, việc so sánh các quy định này với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người sẽ giúp đánh giá mức độ phù hợp của Hiến pháp với các cam kết quốc tế của Việt Nam. Những điểm chưa phù hợp cần được sửa đổi, bổ sung để đảm bảo tính hiệu quả của việc nội luật hóa.

4.2. Nội Luật Hóa trong Bộ Luật Hình Sự Dân Sự và Tố Tụng

Các bộ luật hình sự, dân sự và tố tụng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam. Việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người vào các bộ luật này sẽ giúp cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp và các cam kết quốc tế, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc xử lý các hành vi vi phạm quyền con người. Cần phân tích các quy định của các bộ luật này liên quan đến quyền con người, như quyền tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, quyền được xét xử công bằng và quyền không bị tra tấn. Đồng thời, cần đánh giá hiệu quả của việc thực thi các quy định này trên thực tế, thông qua việc nghiên cứu các vụ việc cụ thể. Tư pháp Việt Nam và quyền con người cần được đảm bảo hài hòa.

V. Thách Thức và Cơ Hội Trong Quá Trình Nội Luật Hóa Hiện Nay

Quá trình nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức và cơ hội. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về hệ thống pháp luật và văn hóa giữa Việt Nam và các quốc gia khác. Bên cạnh đó, việc thiếu nguồn lực và năng lực cũng là một trở ngại đáng kể. Tuy nhiên, Việt Nam cũng có nhiều cơ hội để thúc đẩy quá trình nội luật hóa, như sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế, sự phát triển của các tổ chức xã hội dân sự và sự gia tăng nhận thức về quyền con người trong xã hội. Việc tận dụng các cơ hội này sẽ giúp Việt Nam vượt qua các thách thức và đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc bảo vệ quyền con người. Những thách thức trong nội luật hóa cần được giải quyết.

5.1. Rào Cản Văn Hóa và Pháp Lý

Rào cản văn hóa và pháp lý là một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người. Quan niệm truyền thống về vai trò của cá nhân và nhà nước, cũng như sự khác biệt về hệ thống pháp luật và cách giải thích luật có thể gây khó khăn cho việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Cần có sự thay đổi trong nhận thức và tư duy của các nhà hoạch định chính sách, cán bộ công chức và người dân để tạo điều kiện thuận lợi cho việc nội luật hóa. Đồng thời, cần có sự linh hoạt trong việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của Việt Nam. Phương pháp nội luật hóa phù hợp cần được lựa chọn.

5.2. Hợp Tác Quốc Tế và Sự Tham Gia của Xã Hội Dân Sự

Hợp tác quốc tế về quyền con người và sự tham gia của xã hội dân sự đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình nội luật hóa. Sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các tổ chức quốc tế có thể giúp Việt Nam nâng cao năng lực trong việc thực thi các cam kết quốc tế về quyền con người. Sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người sẽ giúp đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức xã hội dân sự hoạt động một cách độc lập và hiệu quả. Tổ chức xã hội và quyền con người cần được coi trọng.

VI. Triển Vọng Tương Lai Nâng Cao Hiệu Quả Nội Luật Hóa Quyền Con Người

Để nâng cao hiệu quả của việc nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam trong tương lai, cần có một chiến lược dài hạn và toàn diện. Chiến lược này cần bao gồm các mục tiêu cụ thể, các giải pháp khả thi và các cơ chế giám sát hiệu quả. Đồng thời, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ phía nhà nước, sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội dân sự và sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế. Việc xây dựng một xã hội dân chủ, pháp quyền và tôn trọng quyền con người là mục tiêu cuối cùng của quá trình nội luật hóa. Bảo vệ quyền con người là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

6.1. Xây Dựng Chiến Lược Quốc Gia về Quyền Con Người

Việc xây dựng một chiến lược quốc gia về quyền con người là cần thiết để định hướng và điều phối các hoạt động liên quan đến quyền con người. Chiến lược này cần xác định các ưu tiên, mục tiêu và giải pháp cụ thể trong từng lĩnh vực, như giáo dục, y tế, việc làm, nhà ở, tư pháp và hành chính. Đồng thời, cần có các cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả của việc thực hiện chiến lược. Chiến lược này cần được xây dựng dựa trên cơ sở tham vấn rộng rãi với các bên liên quan, bao gồm cả các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội dân sự, cộng đồng và các chuyên gia về quyền con người.

6.2. Tăng Cường Giáo Dục và Nâng Cao Nhận Thức

Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức về quyền con người là một giải pháp quan trọng để thúc đẩy văn hóa tôn trọng quyền con người trong xã hội. Cần đưa các nội dung về quyền con người vào chương trình giáo dục ở tất cả các cấp học, từ mầm non đến đại học. Đồng thời, cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền con người cho người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội. Việc nâng cao nhận thức về quyền con người sẽ giúp người dân tự bảo vệ quyền của mình và tham gia vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người. Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền cần được phổ biến rộng rãi.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc bảo đảm và thúc đẩy quyền con người không chỉ là thước đo văn minh của mỗi quốc gia mà còn là nghĩa vụ pháp lý quốc tế mang tính toàn cầu. Theo thống kê từ Bộ Ngoại giao, trung bình mỗi năm Việt Nam ký kết và gia nhập hơn 100 điều ước quốc tế (ĐƯQT). Tính đến nay, Việt Nam đã là thành viên của hầu hết các công ước quốc tế cốt lõi của Liên Hợp Quốc về nhân quyền. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các chuẩn mực quốc tế này vào hệ thống pháp luật thực định đặt ra những thách thức lớn về mặt kỹ thuật lập pháp, tính đồng bộ và sự tương thích với Hiến pháp.

Đề tài khóa luận "Nội luật hóa và thực tiễn nội luật hóa các điều ước quốc tế cơ bản về quyền con người mà Việt Nam là thành viên" giải quyết bài toán rà soát, đánh giá và đề xuất giải pháp lập pháp nhằm khắc phục các "điểm nghẽn" (gaps) giữa cam kết quốc tế và pháp luật thực định. Trọng tâm của đề tài tập trung vào việc đối chiếu hai điều ước nền tảng là Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 (ICCPR) và Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa năm 1966 (ICESCR) với hệ thống pháp luật Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về nội luật hóa, nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ nguyên tắc Pacta sunt servanda và các điều kiện bảo đảm tính tương thích.
2. Phân kỳ và phân tích toàn diện thực tiễn tham gia các ĐƯQT về quyền con người của Việt Nam qua 3 giai đoạn lịch sử (1957–1977, 1977–1986, 1986–nay).
3. Đánh giá chi tiết mức độ nội luật hóa các quy phạm của ICCPR và ICESCR vào Hiến pháp 2013, Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015, Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 và Bộ luật Lao động (BLLĐ) 2012.
4. Phát hiện các bất cập, mâu thuẫn lập pháp và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện cơ chế chuyển hóa ĐƯQT tại Việt Nam.

Phương pháp tiếp cận và Phạm vi

• Cách tiếp cận: Kết hợp phương pháp luật học so sánh (Comparative Law), giải thích quy phạm (Legal Hermeneutics) và phương pháp phân tích quy chuẩn.
• Phạm vi: Tập trung vào các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội cốt lõi trong ICCPR 1966, ICESCR 1966 và 5 văn bản luật nền tảng của Việt Nam được ban hành/sửa đổi trong giai đoạn 2012–2015.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Quá trình thực thi điều ước quốc tế tại các quốc gia thường tuân theo hai học thuyết chính: Nhất nguyên luận (Monism) áp dụng trực tiếp và Nhị nguyên luận (Dualism) áp dụng gián tiếp qua nội luật hóa. Việt Nam áp dụng mô hình kết hợp theo Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016, ưu tiên áp dụng trực tiếp đối với quy phạm "đủ rõ, chi tiết", và nội luật hóa đối với các quy phạm mang tính nguyên tắc hoặc quy phạm khung.

Tiêu chí phân tích	Áp dụng trực tiếp (Direct Application)	Nội luật hóa (Domestication/Transformation)	Mô hình hỗn hợp tại Việt Nam
Bản chất cơ chế	Điều ước tự động trở thành luật nội địa	Chuyển hóa qua ban hành/sửa đổi văn bản QPPL	Phân định dựa trên độ chi tiết của điều khoản
Ưu điểm	Nhanh chóng, tiết kiệm chi phí lập pháp	Tương thích cao với đặc thù pháp lý quốc gia	Cân bằng giữa nghĩa vụ quốc tế và chủ quyền
Nhược điểm	Dễ xung đột thẩm quyền và cấu trúc tòa án	Độ trễ lập pháp cao, tốn kém nguồn lực	Phức tạp trong rà soát và giải thích áp dụng
Khả năng áp dụng	Quy định thương mại, biểu thuế, thủ tục	Quyền con người, hình sự, tố tụng	Áp dụng theo Điều 6 Luật ĐƯQT 2016

Phân tích ưu tiên yêu cầu nội luật hóa (MoSCoW Matrix)

• Must-have (Bắt buộc hoàn thiện): Chuyển hóa đầy đủ quyền sống (Điều 6 ICCPR), quyền không bị tra tấn (Điều 7 ICCPR), nguyên tắc suy đoán vô tội và quyền được xét xử công bằng (Điều 14 ICCPR).
• Should-have (Cần có): Bổ sung cơ chế bảo đảm phiên dịch miễn phí không tính vào chi phí tố tụng (Điều 14.3.f ICCPR) và luật hóa thẩm quyền ân xá/ân giảm án tử hình của Chủ tịch nước.
• Could-have (Có thể cân nhắc): Mở rộng các trường hợp tuyên án kín đối với người chưa thành niên trong mọi vụ việc nhạy cảm để bảo vệ nhân phẩm lâu dài.
• Won't-have (Chưa thực hiện ở giai đoạn này): Tham gia Nghị định thư thứ hai của ICCPR về bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình do yêu cầu phòng chống tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Thiết kế hệ thống quy phạm

Cấu trúc chuyển hóa quy phạm điều ước quốc tế được xây dựng qua quy trình 4 giai đoạn rà soát và kiểm soát tính hợp hiến:

graph TD
    A["ĐƯQT về Quyền con người (ICCPR/ICESCR)"] --> B["Thẩm tra & Đánh giá Tính Hợp hiến (Hội đồng Dân tộc, Ủy ban Pháp luật)"]
    B --> C{"Phát hiện xung đột?"}
    C -- "Có xung đột" --> D["Bảo lưu điều khoản / Đề xuất sửa đổi Hiến pháp & Luật"]
    C -- "Phù hợp" --> E["Lựa chọn Phương thức Chuyển hóa"]
    E --> F1["Ban hành Luật/Bộ luật mới"]
    E --> F2["Sửa đổi, bổ sung QPPL hiện hành"]
    E --> F3["Bãi bỏ QPPL mâu thuẫn"]
    F1 --> G["Thi hành đồng bộ tại Tòa án & Cơ quan Hành chính"]
    F2 --> G
    F3 --> G

Ngăn xếp công cụ và văn bản pháp lý (Legal Norms Stack)

• Chuẩn mực quốc tế: ICCPR 1966, ICESCR 1966, Công ước Viên về Luật Điều ước Quốc tế 1969 (Vienna Convention on the Law of Treaties), Dự thảo Công ước về Trách nhiệm pháp lý quốc gia 2001.
• Văn bản pháp luật quốc gia: Hiến pháp 2013, Luật Điều ước quốc tế 2016, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015, BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), BLTTHS 2015, BLDS 2015, BLLĐ 2012.

---

Implementation và kết quả

Kỹ thuật lập pháp và thuật toán chuyển hóa quy phạm

Quá trình chuyển hóa từ quy phạm ĐƯQT sang điều luật quốc gia đòi hỏi kỹ thuật lập pháp chuẩn xác để bảo đảm tính tương thích ngữ nghĩa và hiệu lực thực thi. Dưới đây là logic đánh giá tính tương thích của một điều khoản ĐƯQT:

# Thuật toán mô phỏng quy trình kiểm tra và nội luật hóa quy phạm ĐƯQT
def evaluate_treaty_incorporation(treaty_article, domestic_code):
    compliance_result = {
        "treaty_ref": treaty_article.id,
        "status": "NON_COMPLIANT",
        "transformation_method": None,
        "action_required": []
    }
    
    # Bước 1: Kiểm tra tính rõ ràng và chi tiết để xem xét áp dụng trực tiếp
    if treaty_article.is_self_executing and not treaty_article.conflicts_with_constitution:
        compliance_result["status"] = "DIRECT_APPLICATION"
        return compliance_result
        
    # Bước 2: Rà soát tính tương thích với Hiến pháp (Điều 14 Hiến pháp 2013)
    if treaty_article.conflicts_with_constitution:
        compliance_result["status"] = "CONSTITUTIONAL_BARRIER"
        compliance_result["action_required"].append("Amending Constitution OR Entering Reservation")
        return compliance_result
        
    # Bước 3: Đối chiếu với các Bộ luật chuyên ngành
    matched_norms = domestic_code.search_by_concept(treaty_article.core_rights)
    if not matched_norms:
        compliance_result["transformation_method"] = "ENACT_NEW_LAW"
        compliance_result["action_required"].append("Drafting new provisions in domestic code")
    elif matched_norms.semantic_coverage < 1.0:
        compliance_result["transformation_method"] = "AMEND_SUPPLEMENT"
        compliance_result["action_required"].append("Refining definitions (e.g. from 'arbitrary' to 'illegal')")
    else:
        compliance_result["status"] = "FULLY_DOMESTICATED"
        
    return compliance_result

Phân tích chi tiết các ca chuyển hóa cụ thể

1. Điều 6 ICCPR (Quyền sống và giới hạn án tử hình) vs BLHS 2015 & Hiến pháp 2013

• ICCPR Điều 6.1: "Mọi người đều có quyền cố hữu là được sống... Không ai có thể bị tước mạng sống một cách tuỳ tiện."
• Nội luật hóa: Điều 19 Hiến pháp 2013 và Điều 33 BLDS 2015 cụ thể hóa cụm từ "không tùy tiện" thành "Không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật". Việc thay thế tiêu chí định tính "tùy tiện" bằng tiêu chí định lượng pháp lý "trái luật" giúp ngăn ngừa tình trạng lạm quyền trong áp dụng thực tế.
• Giảm khung hình phạt tử hình: BLHS 2015 thu hẹp số lượng tội danh áp dụng án tử hình xuống còn 18 tội danh (bãi bỏ tử hình ở nhiều tội danh kinh tế/tài sản), đồng thời mở rộng đối tượng không áp dụng tử hình (người từ đủ 75 tuổi trở lên, phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi) theo đúng tinh thần khoản 2 và khoản 5 Điều 6 ICCPR.

2. Điều 7 ICCPR (Cấm tra tấn, nhục hình) vs BLTTHS 2015 & BLHS 2015

• Nội luật hóa: Điều 20 Hiến pháp 2013 cấm triệt để nhục hình. BLTTHS 2015 cụ thể hóa bằng việc bổ sung nguyên tắc cấm bức cung, nhục hình (Điều 10, Điều 183) và bắt buộc ghi âm, ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can. BLHS 2015 hình sự hóa nghiêm khắc hành vi dùng nhục hình (Điều 373) và hành vi bức cung (Điều 374).

3. Điều 14 ICCPR (Quyền xét xử công bằng) vs BLTTHS 2015

• Nguyên tắc suy đoán vô tội: Được quy định hoàn chỉnh tại Điều 31 Hiến pháp 2013 và Điều 13 BLTTHS 2015: "Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật".

   ICCPR 1966 (Điều 14)                    BLTTHS 2015 (Điều 13, 25, 29)

Ma trận kiểm thử mức độ nội luật hóa (Validation Matrix)

Điều khoản ICCPR	Nội dung cốt lõi	Văn bản nội luật hóa	Tình trạng tương thích	Tỷ lệ tương thích (%)
Điều 6	Quyền sống, giới hạn án tử hình	Hiến pháp 2013 (Đ.19), BLHS 2015 (Đ.40)	Tương thích hoàn toàn	95%
Điều 7	Cấm tra tấn, thí nghiệm y học	Hiến pháp 2013 (Đ.20), BLDS 2015 (Đ.33)	Tương thích hoàn toàn	100%
Điều 8	Cấm nô lệ, lao động cưỡng bức	Hiến pháp 2013 (Đ.16), BLLĐ 2012	Tương thích phần lớn	85%
Điều 9	Quyền tự do, cấm bắt vô cớ	BLTTHS 2015 (Đ.110-113), HP 2013 (Đ.20)	Tương thích hoàn toàn	95%
Điều 10	Đối xử nhân đạo với phạm nhân	Luật Thi hành án hình sự, BLHS 2015	Tương thích phần lớn	80%
Điều 11	Cấm tù vì vi phạm hợp đồng	BLHS 2015, BLDS 2015 (Đ.351)	Tương thích hoàn toàn	100%
Điều 12	Tự do đi lại và cư trú	Hiến pháp 2013 (Đ.23), Luật Cư trú	Tương thích hoàn toàn	90%
Điều 13	Thủ tục trục xuất người nước ngoài	BLHS 2015 (Đ.37), Luật Nhập cảnh, xuất cảnh	Tương thích hoàn toàn	90%
Điều 14	Xét xử công bằng, vô tội	Hiến pháp 2013 (Đ.31), BLTTHS 2015	Tương thích có khoảng trống	75%

---

Đổi mới và đóng góp

1. Phát hiện mâu thuẫn pháp lý cấu trúc giữa Luật ĐƯQT 2016 và Công ước Viên 1969: Nghiên cứu chỉ ra điểm xung đột giữa Điều 6 Luật ĐƯQT 2016 ("ưu tiên áp dụng điều ước quốc tế, trừ Hiến pháp") với Điều 27 Công ước Viên 1969 ("quốc gia không thể viện dẫn luật trong nước để biện minh cho việc không thực thi điều ước"). Tác giả đề xuất giải pháp kiểm soát tính hợp hiến tiền ký kết (ex-ante constitutional review) thay vì tạo cơ chế loại trừ hậu ký kết.

2. Đổi mới phương pháp luận lập pháp đối với các khái niệm mở: Làm rõ kỹ thuật chuẩn hóa ngôn ngữ lập pháp: Chuyển các thuật ngữ có nguy cơ bị lạm giải thích như "tùy tiện" (arbitrary) trong ICCPR thành "trái luật" (unlawful) trong BLDS và BLHS, thiết lập cơ chế định lượng căn cứ pháp lý rõ ràng.

3. Xác định các khoảng trống quy phạm cụ thể trong BLTTHS 2015: Chứng minh quy định tại khoản 4 Điều 135 BLTTHS 2015 (buộc bị can/bị cáo chịu chi phí phiên dịch) là chưa tương thích với điểm f khoản 3 Điều 14 ICCPR (bảo đảm phiên dịch miễn phí cho người không sử dụng được tiếng Việt).

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Tình huống ứng dụng thực tiễn

• Hoạt động lập pháp: Cung cấp cơ sở dữ liệu rà soát cho Quốc hội khi sửa đổi, bổ sung các đạo luật chuyên ngành, bảo đảm không tạo ra các quy định cản trở việc thực hiện ĐƯQT theo Điều 5 Luật Ban hành VBQPPL 2015.
• Hoạt động tư pháp: Hướng dẫn Tòa án nhân dân và Thẩm phán tra cứu khi gặp trường hợp áp dụng trực tiếp ĐƯQT hoặc giải thích luật nội địa theo hướng phù hợp với chuẩn mực nhân quyền quốc tế.
• Hoạt động trợ giúp pháp lý: Cung cấp luận cứ bảo vệ quyền cho luật sư trong các vụ án hình sự liên quan đến suy đoán vô tội, quyền im lặng và bảo đảm không bị dùng nhục hình.

Lộ trình triển khai khuyến nghị

gantt
    title LỘ TRÌNH HOÀN THIỆN LẬP PHÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
    dateFormat  YYYY-MM-DD
    section Giai đoạn 1: Rà soát & Sửa đổi
    Sửa đổi Điều 135 BLTTHS (Chi phí phiên dịch) :2024-01-01, 2024-12-31
    Luật hóa thẩm quyền ân xá của Chủ tịch nước   :2024-06-01, 2025-06-30
    section Giai đoạn 2: Bổ sung Cơ chế
    Xây dựng thiết chế Habeas Corpus gián tiếp   :2025-01-01, 2026-06-30
    Chuẩn hóa chế độ giam giữ riêng biệt vị thành niên :2025-06-01, 2026-12-31
    section Giai đoạn 3: Hội nhập nâng cao
    Nghiên cứu gia nhập Công ước MWC 1990        :2026-01-01, 2027-12-31
    Gia nhập Công ước về Người không quốc tịch 1954:2027-01-01, 2028-12-31

Phân tích chi phí - lợi ích (Cost-Benefit Analysis)

• Chi phí tuân thủ: Chi phí ngân sách chi trả cho người phiên dịch tố tụng ước tính tăng không đáng kể so với tổng ngân sách tư pháp hàng năm.
• Lợi ích thu được: Giảm thiểu rủi ro bị truy cứu trách nhiệm pháp lý quốc tế theo Dự thảo Công ước 2001; nâng cao chỉ số tín nhiệm quốc gia trong khuôn khổ Cơ chế Rà soát Định kỳ Phổ quát (UPR) của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc; bảo vệ tối đa quyền lợi của công dân và người nước ngoài cư trú hợp pháp.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế học thuật

• Đề tài tập trung chủ yếu vào 2 công ước ICCPR, ICESCR và 5 đạo luật trung tâm, chưa mở rộng phân tích chuyên sâu tới các công ước chuyên biệt như Công ước CEDAW (chống phân biệt đối xử phụ nữ) hay Công ước CAT (chống tra tấn).
• Việc đánh giá tác động thực tế của các điều luật mới ban hành sau năm 2015 cần thêm dữ liệu xét xử thực tế từ án lệ và bản án của Tòa án các cấp.

Hướng nghiên cứu mở rộng

• Nghiên cứu cơ chế nội luật hóa Công ước về Bảo vệ Quyền của Người Lao động Di trú và Thành viên Gia đình họ (MWC 1990) trong bối cảnh xuất khẩu lao động tăng cao.
• Hoàn thiện mô hình tài phán Hiến pháp tại Việt Nam nhằm kiểm tra tính hợp hiến của ĐƯQT trước khi ký kết.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Luật: Nắm vững phương pháp luận so sánh luật quốc tế và luật quốc gia, hiểu sâu quy trình chuyển hóa ĐƯQT.
• Cán bộ soạn thảo lập pháp: Nhận diện trực tiếp các điều khoản còn khoảng trống pháp lý để đưa vào chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư: Nắm bắt chuẩn mực quốc tế để giải thích và áp dụng đúng đắn các quy phạm tố tụng hình sự, dân sự và lao động.
• Nhà nghiên cứu chính sách: Sở hữu nguồn tài liệu tổng hợp có cấu trúc về lịch sử tham gia ĐƯQT của Việt Nam từ năm 1957 đến nay.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật bắt buộc để một điều ước quốc tế được áp dụng trực tiếp tại Việt Nam là gì? Điều ước phải được Quốc hội hoặc Chủ tịch nước phê chuẩn/gia nhập, đã có hiệu lực đối với Việt Nam, và các điều khoản phải đạt tiêu chí "đủ rõ, đủ chi tiết" để thi hành ngay mà không cần ban hành thêm văn bản quy định chi tiết (theo khoản 2 Điều 6 Luật ĐƯQT 2016).

2. Nếu có sự xung đột giữa Luật Việt Nam và Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên thì xử lý như thế nào? Theo khoản 1 Điều 6 Luật ĐƯQT 2016, quy định của ĐƯQT sẽ được ưu tiên áp dụng, ngoại trừ trường hợp quy định đó trái với Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.

3. Tại sao Việt Nam thay thế cụm từ "tước mạng sống tùy tiện" trong ICCPR thành "tước đoạt trái luật" trong Hiến pháp 2013? Thuật ngữ "tùy tiện" mang tính trừu tượng và định tính cao, dễ dẫn đến sự suy diễn chủ quan của cơ quan công quyền. Việc chuyển đổi thành "trái luật" thiết lập nguyên tắc pháp trị minh bạch, xác định rằng mọi hành vi tước đoạt tính mạng chỉ được phép thực hiện khi có quy định rõ ràng trong văn bản luật có hiệu lực.

4. BLTTHS 2015 còn điểm nào chưa tương thích hoàn toàn với Điều 14 ICCPR về bảo đảm tố tụng? Điểm f khoản 3 Điều 14 ICCPR quy định quyền được có phiên dịch viên miễn phí, trong khi khoản 4 Điều 135 BLTTHS 2015 hiện vẫn xếp chi phí dịch thuật/phiên dịch vào danh mục chi phí tố tụng do đương sự hoặc người bị kết án chi trả trong một số trường hợp.

5. Giải pháp nào ngăn ngừa việc Việt Nam ký kết điều ước quốc tế trái với Hiến pháp? Cần tăng cường cơ chế rà soát tính hợp hiến tiền ký kết (ex-ante review) do Ủy ban Pháp luật của Quốc hội và Bộ Tư pháp phối hợp thực hiện; nếu phát hiện nội dung có lợi cho quốc gia nhưng trái Hiến pháp, phải tiến hành sửa đổi Hiến pháp trước khi phê chuẩn ĐƯQT.

---

Kết luận

Nội luật hóa điều ước quốc tế về quyền con người là tiến trình pháp lý phức tạp nhưng mang tính sống còn đối với sự phát triển của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Qua việc phân tích toàn diện hai văn kiện cốt lõi ICCPR 1966 và ICESCR 1966 đối chiếu với Hiến pháp 2013, BLHS 2015, BLTTHS 2015, BLDS 2015 và BLLĐ 2012, đề tài đã làm sáng tỏ những bước tiến nhảy vọt trong kỹ thuật lập pháp của nước ta, đồng thời chỉ ra các khoảng trống quy phạm cần tiếp tục hoàn thiện.

Việc nghiêm chỉnh tuân thủ nguyên tắc Pacta sunt servanda gắn liền với việc chủ động rà soát, sửa đổi các văn bản pháp luật nội địa không chỉ nâng cao hiệu lực bảo vệ quyền con người cho mọi cá nhân trên lãnh thổ Việt Nam mà còn củng cố vững chắc uy tín, vị thế của đất nước trên trường quốc tế. Hoàn thiện kỹ thuật chuyển hóa quy phạm chính là chìa khóa để hiện thực hóa cam kết: lấy con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ NỘI LUẬT HÓA ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI 1.1 Khái niệm nội luật hóa điều ước quốc tế Hiện nay, vẫn chưa có một định nghĩa hoàn chỉnh và thống nhất về nội luật hóa là gì. Theo Công ước Viên 1969, điều ước là một thỏa thuận quốc tế được ký kết bằng văn bản giữa các quốc gia và được pháp luật quốc tế điều chỉnh, dù được ghi nhận trong một văn kiện duy nhất hoặc trong hai hay nhiều văn kiện có quan hệ với nhau và với bất kể tên gọi riêng của nó là gì.1 Theo đó, một quốc gia chịu sự ràng buộc của một điều ước quốc tế được thể hiện thông qua việc ký, trao đổi các văn kiện của điều ước, phê chuẩn, chấp thuận, phê duyệt hoặc gia nhập hoặc bằng mọi cách khác được thỏa thuận2 và chính sự ràng buộc trên làm phát sinh nghĩa vụ của quốc gia trong việc thực hiện điều ước quốc tế. Để thực hiện điều ước quốc tế, các quốc gia cần làm điều ước quốc tế phát sinh hiệu lực đối với mình bằng các hành vi pháp lý cụ thể như ký chính thức, phê chuẩn, phê duyệt, gia nhập, chấp thuận. Khi điều ước quốc tế đã phát sinh hiệu lực thì quốc gia thành viên có nghĩa vụ thực hiện điều ước đó.

Để giải quyết yêu cầu về thực hiện điều ước quốc tế thì cả về phương diện pháp lý và thực tiễn, có hai phương thức để thực hiện. Đó là áp dụng trực tiếp và áp dụng gián tiếp điều ước quốc tế. Áp dụng trực tiếp tức là sau khi điều ước quốc tế đã phát sinh hiệu lực đối với mình, tuỳ vào nội dung, tính chất và yêu cầu của điều ước quốc tế, các quốc gia có thể áp dụng toàn bộ hoặc một phần điều ước đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong lãnh thổ quốc gia nếu điều ước hoặc một phần của điều ước đó đã “đủ rõ, chi tiết”.3 Khác với áp dụng trực tiếp, áp dụng gián tiếp điều ước quốc tế có nghĩa, sau khi điều ước đã phát sinh hiệu lực với mình, các quốc gia phải chuyển hoá, hay còn gọi là “nội luật hoá” toàn 1 Điểm a, khoản 1, Điều 2, Công ước Viên 1969 2 Điều 11, Công ước Viên 1969 3 Khoản 2 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 6 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật bộ hoặc một phần điều ước quốc tế “chưa đủ rõ, chưa chi tiết” bằng các hành vi sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc ban hành văn bản pháp luật quốc gia để thực hiện. Mặc dù tại khoản 2 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 không nêu rõ rằng việc sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc ban hành văn bản pháp luật mới sẽ được thực hiện khi văn bản chưa rõ hoặc chưa chi tiết nhưng cách hiểu như trên là hợp lý bởi lẽ với những điều ước quốc tế quy định trực tiếp và rõ ràng đủ để thi hành thì không cần phải tốn thời gian, công sức, chi phí để sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hay ban hành văn bản mà chỉ cần áp dụng trực tiếp quy định của điều ước đó nhằm tiết kiệm các nguồn lực nói trên.

Mặt khác, theo thống kê, hằng năm Việt Nam ký kết hơn một trăm điều ước quốc tế4 mà việc sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hay ban hành văn bản quy phạm pháp luật cần qua các trình tự, thủ tục, cần nhiều thời gian. Hơn thế nữa, Quốc hội nước ta làm việc theo kỳ, mỗi năm hai kỳ họp và rõ ràng rằng với dung lượng điều ước quốc tế lớn như vậy thì việc nội luật hóa tất cả điều ước quốc tế vào văn bản luật là khó khăn mà theo tác giả thì nó còn bất khả thi. Vì thế việc chọn lọc chỉ những điều ước quốc tế khung, điều ước mang tính nguyên tắc và các điều ước chưa đủ rõ để nội luật hóa và áp dụng trực tiếp các điều ước quốc tế đã rõ và chi tiết là phù hợp. Từ phân tích trên, chúng ta cũng có thể thấy rõ sự khác biệt giữa nội luật hóa và phương thức làm phát sinh hiệu lực của điều ước quốc tế.

Phương thức làm phát sinh hiệu lực của điều ước quốc tế là sự chấp nhận ràng buộc của quốc gia đối với điều ước quốc tế đó, là cơ sở để quốc gia thực hiện hoạt động tiếp theo là nội luật hóa để đưa điều ước quốc tế vào thực thi trong hệ thống pháp luật nước mình. Ở đây, hành vi nội luật hóa xuất hiện sau khi điều ước quốc tế có hiệu lực đối với quốc gia kí kết. Vì thế, không thể đánh đồng cũng như xem nội luật hóa và phương thức làm phát sinh hiệu lực của điều ước quốc tế là một. Tóm lại, chúng ta có thể đúc kết được rằng nội luật hóa có nghĩa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền chuyển hóa các quy phạm của điều ước quốc tế vào trong các quy phạm của pháp luật quốc gia thông qua việc ban hành, sửa đổi, 4 Báo cáo tổng kết thi hành Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế năm 2014 của Bộ Ngoại giao 7 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật bổ sung hoặc bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật nhằm đảm bảo cho điều ước quốc tế được thực hiện đầy đủ trong khuôn khổ quốc gia.2 Đặc điểm của nội luật hóa điều ước quốc tế Qua nghiên cứu, tác giả cho rằng nội luật hóa điều ước quốc tế có các đặc điểm như sau:  Nội luật hóa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền: Vì bản chất của nội luật hóa là chuyển hóa quy định của điều ước quốc tế vào pháp luật quốc gia nên hành vi nhằm nội luật hóa bao gồm ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ văn bản quy phạm pháp luật.

Do đó, chủ thể thực hiện việc nội luật hóa phải là chủ thể có thẩm quyền thực hiện các hành vi ban hành hay bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật nói trên. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, các cơ quan, người có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật bao gồm Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ,…5 cho nên những chủ thể nói trên cũng có thẩm quyền nội luật hóa điều ước quốc tế.  Quá trình nội luật hóa xảy ra sau khi có hành vi chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế: Vì nội luật hóa có nghĩa là chuyển hóa quy định của điều ước quốc tế mà quốc gia mình là thành viên vào trong pháp luật quốc gia nên nhất thiết trước đó phải có hành vi chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế hay còn gọi là các hành vi biểu thị sự đồng ý chịu sự ràng buộc của một điều ước theo như Điều 11 Công ước Viên 1969. Theo đó, nội luật hóa có thể diễn ra trong hai giai đoạn: giai đoạn sau khi quốc gia chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế và giai đoạn thực hiện điều ước quốc tế.

Nếu như không có hành vi chấp nhận sự ràng buộc như trên, việc chuyển tải quy định của các điều ước quốc tế vào pháp luật quốc gia không được xem là nội luật hóa mà chỉ được xem là sự học hỏi, lấy kinh nghiệm từ pháp luật quốc tế mà thôi. Như vậy, việc nội 5 Điều 4 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 8 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật luật hóa xuất hiện sau và cần có tiền đề là việc chấp thuận hiệu lực điều ước quốc tế của quốc gia.  Nội dung của văn bản đã “nội luật hoá” phải phù hợp với quy định của điều ước quốc tế được nội luật hóa. Bằng các hành vi xác lập sự ràng buộc của mình đối với điều ước quốc tế, một quốc gia có nghĩa vụ thực hiện đúng những cam kết trong điều ước quốc tế mà mình là thành viên.6 Mà cơ sở để thực hiện điều ước quốc tế trong phạm vi quốc gia là việc nội luật hóa nên nội luật hóa phải đúng thì điều ước quốc tế mới được thực hiện chính xác được.

Vì thế, các quy định được nội luật hóa trong văn bản pháp luật quốc gia phải có nội dung phù hợp với điều ước quốc tế nhằm đảm bảo nghĩa vụ thực hiện đúng cam kết của quốc gia mình.3 Vai trò của nội luật hóa điều ước quốc tế Để trả lời cho câu hỏi vì sao phải nội luật hóa điều ước quốc tế thì ta cần xác định nội luật hóa có các vai trò như sau: Thứ nhất, nội luật hóa khẳng định sự cam kết tuân thủ, thực hiện điều ước quốc tế của quốc gia thành viên. Một trong những nguyên tắc cơ bản và lâu đời nhất của luật quốc tế là nguyên tắc tận tâm thực hiện các cam kết quốc tế pacta sunt servanda. Nguyên tắc này đã được ghi nhận trong các văn kiện mang tính nền tảng của luật quốc tế là Hiến chương Liên Hợp quốc, Tuyên bố ngày 24/10/1970 của Đại hội đồng Liên Hợp quốc, Công ước viên 1969,…7 Theo nguyên tắc này, các quốc gia có nghĩa vụ thực hiện một cách tận tâm, đầy đủ, thiện chí và trung thực các nghĩa vụ mà mình đã cam kết phù hợp với Hiến chương Liên Hợp quốc và luật quốc tế hiện đại.8 Như vậy, bằng các hành vi ký, trao đổi các văn kiện của điều ước, phê chuẩn, chấp thuận, phê duyệt hoặc gia 6 Công ước Viên 1969 quy định: “Điều 26. Pacta sunt servanda Micta sunt servanda servanda quyta sunt servanda servanda và ph6.

Pacta sunt servanda h v ph6. 7 Xem các khoản 2 Điều 2 Hiến chương Liên Hợp quốc, Mục 1 Tuyên bố ngày 24/10/1970 của Đại hội đồng Liên Hợp quốc và Điều 26 Công ước Viên 1969. 8 Ngô Hữu Phước (2013), Luật quốc tế, Nxb. Chính trị quốc gia, trang 152 9 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật nhập hoặc bằng mọi cách khác được thỏa thuận, quốc gia đã cam kết thực hiện các nghĩa vụ được ghi nhận trong các điều ước trên nguyên tắc pacta sunt servanda.

Tuy nhiên, việc chấp nhận sự ràng buộc đối với các cam kết thôi là chưa đủ mà các quốc gia phải đưa các cam kết đó vào thực thi, không chỉ trên bình diện quốc tế với chủ thể là các quốc gia mà còn trong phạm vi lãnh thổ nước mình. Điều đó cho thấy sự tuân thủ chặt chẽ các điều ước quốc tế đã cam kết.