Nội luật hóa và thực tiễn nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam

Hiện nay, một định nghĩa hoàn chỉnh và thống nhất về nội luật hóa vẫn chưa được thiết lập. 80 trang · Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh · 2018.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Phương Nghi
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Hữu Phước
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Nội Luật Hóa Quyền Con Người: Thực Tiễn và Nghĩa Vụ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ NỘI LUẬT HÓA ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
• 1.1. Khái niệm nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.2. Đặc điểm của nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.3. Vai trò của nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.4. Nghĩa vụ nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.4.1. Cơ sở lý luận của nghĩa vụ nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.4.2. Các điều kiện cần bảo đảm của nội luật hóa
• 1.4.3. Hậu quả pháp lý của việc không nội luật hóa các điều ước quốc tế mà quốc gia là thành viên
• 1.5. Phương thức nội luật hóa điều ước quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN NỘI LUẬT HÓA CÁC ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ CƠ BẢN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI MÀ VIỆT NAM LÀ THÀNH VIÊN
• 2.1. Ý nghĩa nội luật hóa điều ước quốc tế về quyền con người
• 2.2. Thực tiễn việc gia nhập các điều ước quốc tế về quyền con người của Việt Nam
• 2.2.1. Giai đoạn từ năm 1957 đến năm 1977
• 2.2.2. Giai đoạn từ năm 1977 đến năm 1986
• 2.2.3. Giai đoạn từ năm 1986 đến hiện nay
• 2.3. Thực tiễn nội luật hóa Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 vào Hiến pháp, Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự và Bộ luật dân sự Việt Nam
• 2.4. Thực tiễn nội luật hóa Công ước về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966 vào Hiến pháp, Bộ luật dân sự và Bộ luật lao động
• 2.5. Bất cập và một số kiến nghị nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người theo Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 và Công ước về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nội Luật Hóa Quyền Con Người Khái Niệm Vai Trò

Hiện nay, một định nghĩa hoàn chỉnh và thống nhất về nội luật hóa vẫn chưa được thiết lập. Theo Công ước Viên 1969, điều ước quốc tế là một thỏa thuận được ký kết bằng văn bản giữa các quốc gia, chịu sự điều chỉnh của pháp luật quốc tế, và được ghi nhận trong một hoặc nhiều văn kiện liên quan. Việc một quốc gia chấp nhận ràng buộc bởi một điều ước quốc tế sẽ phát sinh nghĩa vụ thực hiện điều ước đó. Để thực hiện, các quốc gia cần làm cho điều ước có hiệu lực thông qua các hành vi pháp lý cụ thể như ký, phê chuẩn, phê duyệt hoặc gia nhập. Sau khi điều ước có hiệu lực, quốc gia thành viên có nghĩa vụ thực hiện nó. Để giải quyết yêu cầu này, có hai phương thức: áp dụng trực tiếp và áp dụng gián tiếp (nội luật hóa). Nội luật hóa là gì? Đó là việc chuyển hóa các quy định của điều ước quốc tế vào pháp luật quốc gia.

1.1. Định Nghĩa và Phạm Vi của Nội Luật Hóa

Nội luật hóa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm chuyển hóa các quy phạm của điều ước quốc tế vào trong các quy phạm của pháp luật quốc gia. Điều này được thực hiện thông qua việc ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật. Mục đích là để đảm bảo điều ước quốc tế được thực hiện đầy đủ trong khuôn khổ quốc gia. Nó bao gồm cả việc sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ văn bản pháp luật hiện hành hoặc ban hành văn bản mới để phù hợp với các cam kết quốc tế về quyền con người ở Việt Nam. Điều này đòi hỏi sự chủ động từ phía nhà nước trong việc điều chỉnh hệ thống pháp luật để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

1.2. Phân Biệt Nội Luật Hóa và Áp Dụng Trực Tiếp Điều Ước

Sự khác biệt giữa nội luật hóa và áp dụng trực tiếp điều ước quốc tế nằm ở tính chất và mức độ chi tiết của các quy định trong điều ước. Áp dụng trực tiếp xảy ra khi điều ước quốc tế có các quy định rõ ràng, chi tiết và có thể áp dụng ngay vào thực tiễn mà không cần bất kỳ sự chuyển đổi nào vào pháp luật quốc gia. Ngược lại, nội luật hóa là cần thiết khi các điều ước quốc tế có các quy định mang tính nguyên tắc chung, hoặc cần phải được cụ thể hóa để phù hợp với hệ thống pháp luật và điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam. Ví dụ, các điều ước quốc tế về công ước quốc tế về quyền con người thường đòi hỏi nội luật hóa để đảm bảo thực thi hiệu quả.

II. Phân Tích Đặc Điểm Nội Luật Hóa Quyền Con Người Ở Việt Nam

Nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam mang những đặc điểm riêng biệt, phản ánh hệ thống pháp luật và thực tiễn chính trị - xã hội của quốc gia. Thứ nhất, đó là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Thứ hai, quá trình nội luật hóa diễn ra sau khi Việt Nam chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế. Thứ ba, nội dung của văn bản đã “nội luật hoá” phải phù hợp với quy định của điều ước quốc tế được nội luật hóa. Điều này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả pháp luật quốc tế và pháp luật trong nước, cũng như khả năng diễn giải và áp dụng linh hoạt các quy định. Nội luật hóa không chỉ là một quá trình kỹ thuật pháp lý, mà còn là một quá trình chính trị - xã hội, đòi hỏi sự tham gia của nhiều bên liên quan, bao gồm cả các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng.

2.1. Chủ Thể và Thẩm Quyền Nội Luật Hóa Tại Việt Nam

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người thuộc thẩm quyền của các cơ quan nhà nước, bao gồm Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ và các bộ, ngành liên quan. Quốc hội là cơ quan có quyền cao nhất trong việc ban hành luật và sửa đổi hiến pháp, đóng vai trò quan trọng trong việc nội luật hóa các công ước quốc tế về quyền con người vào hệ thống pháp luật quốc gia. Chính phủ và các bộ, ngành có trách nhiệm xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật để cụ thể hóa và thực thi các quy định này. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước để đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả của việc nội luật hóa.

2.2. Mối Quan Hệ Giữa Điều Ước Quốc Tế và Pháp Luật Quốc Gia

Mối quan hệ giữa điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia là một vấn đề quan trọng trong quá trình nội luật hóa. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, trong trường hợp có sự khác biệt giữa điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và pháp luật quốc gia, thì áp dụng quy định của điều ước quốc tế, trừ trường hợp Hiến pháp có quy định khác. Điều này thể hiện sự ưu tiên của pháp luật quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định của điều ước quốc tế cũng cần phải xem xét đến các yếu tố về chủ quyền quốc gia và trật tự công cộng. Do đó, quá trình nội luật hóa cần phải đảm bảo sự hài hòa giữa các cam kết quốc tế và lợi ích quốc gia.

2.3. Thực trạng nội luật hóa và những bất cập cần khắc phục

Mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người, vẫn còn tồn tại một số bất cập cần khắc phục. Thứ nhất, một số quy định của pháp luật quốc gia chưa hoàn toàn phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Thứ hai, quá trình thực thi các quy định về quyền con người còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và năng lực. Thứ ba, sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người còn hạn chế. Để khắc phục những bất cập này, cần có sự nỗ lực hơn nữa từ phía nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng.

III. Giải Pháp Nội Luật Hóa Quyền Con Người Hiệu Quả Tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của việc nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam, cần thực hiện một số giải pháp đồng bộ. Quan trọng nhất là hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo sự phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực cho các cơ quan nhà nước và cán bộ công chức trong việc thực thi các quy định về quyền con người. Đồng thời, khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người. Hợp tác quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ kỹ thuật cho Việt Nam trong lĩnh vực này. Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước cũng cần được tăng cường để đảm bảo tính hiệu quả của việc nội luật hóa.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật và Chính Sách

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách là yếu tố then chốt để nội luật hóa hiệu quả các điều ước quốc tế về quyền con người. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật quốc gia để đảm bảo sự phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo vệ các nhóm yếu thế trong xã hội, như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật và người dân tộc thiểu số. Bên cạnh đó, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ và bảo vệ quyền con người, như chính sách giáo dục, y tế, việc làm và nhà ở. Các chính sách này cần được xây dựng dựa trên cơ sở tham vấn rộng rãi với các bên liên quan, bao gồm cả các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Thực Thi và Giám Sát

Nâng cao năng lực thực thi và giám sát là một giải pháp quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả của việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người. Cần tăng cường đào tạo và bồi dưỡng cho các cán bộ công chức về các vấn đề liên quan đến quyền con người. Đồng thời, cần xây dựng các cơ chế giám sát độc lập và hiệu quả để đảm bảo các quy định về quyền con người được thực thi một cách nghiêm túc. Các cơ chế giám sát này cần có sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự, cộng đồng và các cơ quan truyền thông. Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước cũng cần được tăng cường để tạo điều kiện cho việc giám sát.

IV. Thực Tiễn Nội Luật Hóa Nghiên Cứu Trường Hợp Cụ Thể Ở Việt Nam

Việc nghiên cứu các trường hợp cụ thể về nội luật hóa công ước quốc tế về quyền con người ở Việt Nam sẽ giúp hiểu rõ hơn về quá trình này và những thách thức đặt ra. Cần phân tích các văn bản pháp luật và chính sách cụ thể đã được ban hành để thực hiện các cam kết quốc tế về quyền con người. Đồng thời, cần đánh giá hiệu quả của việc thực thi các quy định này trên thực tế, thông qua việc thu thập và phân tích dữ liệu, phỏng vấn các bên liên quan và nghiên cứu các vụ việc cụ thể. Việc nghiên cứu các trường hợp thành công và thất bại sẽ cung cấp những bài học kinh nghiệm quý giá cho việc cải thiện quá trình nội luật hóa trong tương lai. Thực thi quyền con người tại Việt Nam cũng cần được đánh giá khách quan.

4.1. Phân Tích Hiến Pháp Việt Nam và Quyền Con Người

Hiến pháp Việt Nam và quyền con người là hai yếu tố không thể tách rời trong quá trình nội luật hóa. Hiến pháp là văn bản pháp luật cao nhất của quốc gia, quy định các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Việc phân tích các quy định của Hiến pháp liên quan đến quyền con người sẽ giúp xác định phạm vi và mức độ bảo vệ quyền con người trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Đồng thời, việc so sánh các quy định này với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người sẽ giúp đánh giá mức độ phù hợp của Hiến pháp với các cam kết quốc tế của Việt Nam. Những điểm chưa phù hợp cần được sửa đổi, bổ sung để đảm bảo tính hiệu quả của việc nội luật hóa.

4.2. Nội Luật Hóa trong Bộ Luật Hình Sự Dân Sự và Tố Tụng

Các bộ luật hình sự, dân sự và tố tụng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam. Việc nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người vào các bộ luật này sẽ giúp cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp và các cam kết quốc tế, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc xử lý các hành vi vi phạm quyền con người. Cần phân tích các quy định của các bộ luật này liên quan đến quyền con người, như quyền tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, quyền được xét xử công bằng và quyền không bị tra tấn. Đồng thời, cần đánh giá hiệu quả của việc thực thi các quy định này trên thực tế, thông qua việc nghiên cứu các vụ việc cụ thể. Tư pháp Việt Nam và quyền con người cần được đảm bảo hài hòa.

V. Thách Thức và Cơ Hội Trong Quá Trình Nội Luật Hóa Hiện Nay

Quá trình nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức và cơ hội. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về hệ thống pháp luật và văn hóa giữa Việt Nam và các quốc gia khác. Bên cạnh đó, việc thiếu nguồn lực và năng lực cũng là một trở ngại đáng kể. Tuy nhiên, Việt Nam cũng có nhiều cơ hội để thúc đẩy quá trình nội luật hóa, như sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế, sự phát triển của các tổ chức xã hội dân sự và sự gia tăng nhận thức về quyền con người trong xã hội. Việc tận dụng các cơ hội này sẽ giúp Việt Nam vượt qua các thách thức và đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc bảo vệ quyền con người. Những thách thức trong nội luật hóa cần được giải quyết.

5.1. Rào Cản Văn Hóa và Pháp Lý

Rào cản văn hóa và pháp lý là một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người. Quan niệm truyền thống về vai trò của cá nhân và nhà nước, cũng như sự khác biệt về hệ thống pháp luật và cách giải thích luật có thể gây khó khăn cho việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Cần có sự thay đổi trong nhận thức và tư duy của các nhà hoạch định chính sách, cán bộ công chức và người dân để tạo điều kiện thuận lợi cho việc nội luật hóa. Đồng thời, cần có sự linh hoạt trong việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của Việt Nam. Phương pháp nội luật hóa phù hợp cần được lựa chọn.

5.2. Hợp Tác Quốc Tế và Sự Tham Gia của Xã Hội Dân Sự

Hợp tác quốc tế về quyền con người và sự tham gia của xã hội dân sự đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình nội luật hóa. Sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các tổ chức quốc tế có thể giúp Việt Nam nâng cao năng lực trong việc thực thi các cam kết quốc tế về quyền con người. Sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người sẽ giúp đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức xã hội dân sự hoạt động một cách độc lập và hiệu quả. Tổ chức xã hội và quyền con người cần được coi trọng.

VI. Triển Vọng Tương Lai Nâng Cao Hiệu Quả Nội Luật Hóa Quyền Con Người

Để nâng cao hiệu quả của việc nội luật hóa quyền con người ở Việt Nam trong tương lai, cần có một chiến lược dài hạn và toàn diện. Chiến lược này cần bao gồm các mục tiêu cụ thể, các giải pháp khả thi và các cơ chế giám sát hiệu quả. Đồng thời, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ phía nhà nước, sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội dân sự và sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế. Việc xây dựng một xã hội dân chủ, pháp quyền và tôn trọng quyền con người là mục tiêu cuối cùng của quá trình nội luật hóa. Bảo vệ quyền con người là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

6.1. Xây Dựng Chiến Lược Quốc Gia về Quyền Con Người

Việc xây dựng một chiến lược quốc gia về quyền con người là cần thiết để định hướng và điều phối các hoạt động liên quan đến quyền con người. Chiến lược này cần xác định các ưu tiên, mục tiêu và giải pháp cụ thể trong từng lĩnh vực, như giáo dục, y tế, việc làm, nhà ở, tư pháp và hành chính. Đồng thời, cần có các cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả của việc thực hiện chiến lược. Chiến lược này cần được xây dựng dựa trên cơ sở tham vấn rộng rãi với các bên liên quan, bao gồm cả các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội dân sự, cộng đồng và các chuyên gia về quyền con người.

6.2. Tăng Cường Giáo Dục và Nâng Cao Nhận Thức

Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức về quyền con người là một giải pháp quan trọng để thúc đẩy văn hóa tôn trọng quyền con người trong xã hội. Cần đưa các nội dung về quyền con người vào chương trình giáo dục ở tất cả các cấp học, từ mầm non đến đại học. Đồng thời, cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền con người cho người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội. Việc nâng cao nhận thức về quyền con người sẽ giúp người dân tự bảo vệ quyền của mình và tham gia vào quá trình giám sát việc thực thi quyền con người. Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền cần được phổ biến rộng rãi.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Quyền con người là giá trị nhân đạo phổ quát và là mối quan tâm hàng đầu của cộng đồng quốc tế. Các văn kiện pháp lý nền tảng như Hiến chương Liên Hợp quốc, Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948, cùng hai văn kiện cốt lõi là Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR) và Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966 (ICESCR) đã xác lập hệ thống tiêu chuẩn quốc tế về các quyền con người cơ bản. Trong tiến trình hội nhập quốc tế toàn diện, Nhà nước Việt Nam kiên định chủ trương lấy con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp xây dựng đất nước. Việc tham gia các điều ước quốc tế đòi hỏi nghĩa vụ chuyển hóa các cam kết quốc tế vào hệ thống pháp luật quốc gia nhằm đảm bảo hiệu lực thi hành trên thực tế.

Khóa luận xác lập các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ hệ thống lý luận chung về nội luật hóa điều ước quốc tế về quyền con người, bao gồm khái niệm, đặc điểm, vai trò, cơ sở lý luận của nghĩa vụ nội luật hóa, các điều kiện bảo đảm, hậu quả pháp lý của hành vi không thực hiện nghĩa vụ và các phương thức nội luật hóa.
2. Phân tích thực tiễn tiến trình gia nhập các điều ước quốc tế về quyền con người của Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử từ năm 1957 đến nay.
3. Đánh giá mức độ tương thích và thực tiễn chuyển hóa các quy phạm của ICCPR và ICESCR vào hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam, trọng tâm là Hiến pháp năm 2013 và các bộ luật chuyên ngành.
4. Chỉ ra những điểm bất cập, khoảng trống pháp lý và đề xuất giải pháp hoàn thiện kỹ thuật lập pháp nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn như sau:

• Đối tượng nghiên cứu: Quy định lý luận và thực tiễn về nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền con người; các quy phạm pháp luật quốc tế trong ICCPR 1966, ICESCR 1966 và các điều khoản tương ứng trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Hệ thống pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Thực tiễn tham gia điều ước quốc tế từ năm 1957 đến năm 2018; trọng tâm đối chiếu các văn bản pháp luật hiện hành gồm Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Hình sự năm 2015 (BLHS 2015), Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (BLTTHS 2015), Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015) và Bộ luật Lao động năm 2012 (BLLĐ 2012).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận về công pháp quốc tế, luật điều ước quốc tế và lý luận nhà nước và pháp luật. Các khái niệm, nguyên tắc và khung pháp lý căn bản được trích xuất trực tiếp từ các văn kiện:

• Công ước Viên về Luật Điều ước quốc tế năm 1969 (Công ước Viên 1969), đặc biệt là nguyên tắc pacta sunt servanda (Điều 26), quy định về việc không được viện dẫn luật trong nước để không thi hành điều ước (Điều 27), phạm vi hiệu lực theo lãnh thổ (Điều 29) và căn cứ xác lập hiệu lực ràng buộc (Điều 11, 51, 52, 53).
• Dự thảo Công ước về trách nhiệm pháp lý quốc gia năm 2001 của Ủy ban Pháp luật Quốc tế thuộc Liên Hợp quốc (Điều 2, 12, 34–37, 42, 48).
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Luật Điều ước quốc tế năm 2016, Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế năm 2005, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, Hiến pháp qua các thời kỳ (1946, 1959, 1980, 1992, 2013).

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả sử dụng bao gồm:

• Phương pháp phân tích: Được sử dụng để làm rõ bản chất pháp lý, đặc điểm, vai trò của nội luật hóa, phân tích cơ sở của nghĩa vụ quốc tế và đánh giá cấu trúc các điều khoản pháp luật.
• Phương pháp tổng hợp: Dùng để hệ thống hóa các giai đoạn tham gia điều ước quốc tế của Việt Nam, phân nhóm các phương thức nội luật hóa và xâu chuỗi các cam kết quốc tế.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu từng điều khoản của ICCPR 1966 và ICESCR 1966 với các quy định tương ứng trong Hiến pháp năm 2013, BLHS 2015, BLTTHS 2015, BLDS 2015 và BLLĐ 2012 nhằm xác định mức độ nội luật hóa đầy đủ, nội luật hóa một phần hoặc chưa được chuyển hóa.

Nguồn dữ liệu của công trình bao gồm các văn kiện điều ước quốc tế của Liên Hợp quốc; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam; báo cáo tổng kết thực tiễn thi hành pháp luật của Bộ Ngoại giao; các giáo trình công pháp quốc tế và công trình nghiên cứu chuyên khảo của các học giả trong nước và quốc tế (như Jasentuliyana Nandasini, Murphy, Fenwick C., Ngô Hữu Phước, Trần Văn Thắng, Nguyễn Thị Phương Hoa, Mark Eugen Villiger, Michael Bogdan...).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về nội luật hóa điều ước quốc tế về quyền con người

Chương 1 tập trung giải quyết các vấn đề mang tính lý luận nền tảng của hoạt động nội luật hóa trong mối tương quan giữa luật quốc tế và luật quốc gia:

1. Khái niệm và đặc điểm: Nội luật hóa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền chuyển hóa các quy phạm của điều ước quốc tế vào trong các quy phạm của pháp luật quốc gia thông qua việc ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật nhằm đảm bảo cho điều ước quốc tế được thực hiện đầy đủ trong khuôn khổ quốc gia. Hoạt động này mang 3 đặc điểm:

   • Là hành vi pháp lý thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước có thẩm quyền lập pháp/lập quy.
   • Quá trình nội luật hóa diễn ra sau khi quốc gia đã thực hiện hành vi chấp nhận hiệu lực ràng buộc của điều ước quốc tế.
   • Nội dung văn bản nội luật hóa phải phù hợp với nội dung và tinh thần của điều ước quốc tế được chuyển hóa.

2. Phân biệt áp dụng trực tiếp và áp dụng gián tiếp: Áp dụng trực tiếp được thực hiện khi quy định của điều ước quốc tế đã đủ rõ, chi tiết (khoản 2 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016). Áp dụng gián tiếp (nội luật hóa) là yêu cầu bắt buộc đối với các quy định chưa đủ rõ, mang tính khung hoặc tính nguyên tắc. Do dung lượng điều ước ký kết hàng năm rất lớn (hơn một trăm điều ước theo báo cáo của Bộ Ngoại giao năm 2014), việc nội luật hóa toàn bộ là không khả thi, đòi hỏi phải chọn lọc các điều ước khung để chuyển hóa.

3. Vai trò và nghĩa vụ nội luật hóa:

   • Khẳng định sự cam kết tuân thủ nguyên tắc pacta sunt servanda.
   • Tạo lập cơ sở pháp lý vững chắc trong nước để các chủ thể pháp luật viện dẫn và bảo vệ quyền lợi.
   • Thúc đẩy quá trình hài hòa hóa pháp luật giữa các quốc gia.
   • Cơ sở lý luận của nghĩa vụ xuất phát từ mối quan hệ biện chứng giữa hai hệ thống pháp luật độc lập, bản chất thỏa thuận ý chí của điều ước và chủ quyền quốc gia trong hoạt động lập pháp.

4. Điều kiện bảo đảm và hậu quả pháp lý:

   • Điều kiện bảo đảm: Phải tuân thủ triệt để nguyên tắc pacta sunt servanda và không làm cản trở việc thực hiện các điều ước quốc tế khác mà Việt Nam là thành viên (Điều 5 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015).
   • Tác giả phân tích điểm xung đột lý luận: Khoản 1 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 quy định ưu tiên áp dụng điều ước quốc tế trừ Hiến pháp; tác giả lập luận rằng việc viện dẫn Hiến pháp để không thi hành điều ước có nguy cơ vi phạm Điều 27 Công ước Viên 1969, đồng thời mâu thuẫn với Điều 12 Hiến pháp năm 2013 (cam kết tuân thủ điều ước quốc tế không có ngoại lệ).
   • Hậu quả pháp lý: Hành vi không ban hành, không sửa đổi văn bản để thực thi nghĩa vụ cấu thành hành vi sai trái quốc tế dưới dạng "không hành động" (Điều 2, 12 Dự thảo năm 2001), dẫn đến trách nhiệm pháp lý quốc tế (bồi thường thiệt hại, làm thỏa mãn bên bị hại, trả đũa quốc tế).

5. Phương thức nội luật hóa: Được thực hiện qua 3 phương thức kỹ thuật lập pháp:

Phương thức nội luật hóa	Đặc điểm kỹ thuật lập pháp	Phạm vi áp dụng phù hợp
Ban hành văn bản mới	Ban hành văn bản quy phạm pháp luật mới hoàn toàn hoặc thay thế văn bản cũ; có thể tích hợp nội dung của một hoặc nhiều điều ước.	Áp dụng khi cần chuyển hóa các điều ước khung, dung lượng quy phạm lớn, mang tính nền tảng (như Hiến pháp, các bộ luật lớn).
Sửa đổi, bổ sung văn bản	Ban hành văn bản sửa đổi, bổ sung văn bản đang có hiệu lực; văn bản sửa đổi phải cùng loại với văn bản được sửa đổi.	Áp dụng khi số lượng quy phạm cần chuyển hóa ít, cần tính kịp thời, hạn chế xáo trộn hệ thống văn bản hiện hành.
Bãi bỏ văn bản	Cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản bãi bỏ các quy định/văn bản không còn phù hợp với cam kết quốc tế.	Áp dụng để loại bỏ các quy phạm mâu thuẫn, cản trở việc thực hiện điều ước quốc tế đã có hiệu lực.

---

Chương 2: Thực tiễn nội luật hóa các điều ước quốc tế cơ bản về quyền con người mà Việt Nam là thành viên

Chương 2 phân tích tiến trình lịch sử tham gia các điều ước quốc tế về quyền con người của Việt Nam và đánh giá chi tiết việc chuyển hóa các quy phạm cụ thể vào hệ thống pháp luật thực định:

1. Ý nghĩa nội luật hóa quyền con người tại Việt Nam: Sự phát triển tư duy lập hiến qua các thời kỳ: từ các quy định sơ khởi trong Hiến pháp 1946, 1959, 1980 đến bước tiến ghi nhận quyền con người gắn liền với quyền công dân tại Điều 50 Hiến pháp 1992, và đỉnh cao là sự tách bạch minh thị giữa "quyền con người" và "quyền công dân" tại Chương II Hiến pháp năm 2013 (Điều 14).

2. Thực tiễn gia nhập điều ước quốc tế của Việt Nam (1957 – 2018): Tiến trình được chia làm 3 giai đoạn:

Giai đoạn lịch sử	Mốc thời gian & Văn kiện phê chuẩn / gia nhập	Bối cảnh và đặc điểm thực thi
1957 – 1977	Ngày 05/06/1957: Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Công hàm phê chuẩn 4 Công ước Giơ-ne-vơ năm 1949 về Luật nhân đạo quốc tế (bảo hộ thương binh, bệnh binh trên bộ, trên biển, tù binh và thường dân).	Hoàn cảnh chiến tranh giải phóng dân tộc; Việt Nam chưa là thành viên Liên Hợp quốc nên chỉ tập trung cam kết các điều ước nhân đạo gắn liền với xung đột vũ trang.
1977 – 1986	20/09/1977: Gia nhập Liên Hợp quốc (thành viên 149). - Ký (1981) và phê chuẩn (1982) CEDAW. - 09/06/1981: Gia nhập CERD. - 24/09/1982: Gia nhập ICCPR và ICESCR.	Mở rộng gia nhập các công ước nền tảng cốt lõi của Liên Hợp quốc sau khi xác lập đầy đủ vị thế thành viên LHQ.
1986 – 2018	- 20/12/2001: Phê chuẩn 2 Nghị định thư bổ sung của Công ước Quyền trẻ em (CRC). - 28/11/2014: Quốc hội khóa XIII thông qua Nghị quyết 84/2014/QH13 phê chuẩn CRPD và Nghị quyết 83/2014/QH13 phê chuẩn CAT.	Mở rộng cam kết sang các nhóm đối tượng đặc thù (trẻ em, người khuyết tật) và các quyền chống tra tấn. Chưa gia nhập MWC 1990, 2 Nghị định thư của ICCPR, Nghị định thư của CEDAW, và Công ước người không quốc tịch 1954.

3. Thực tiễn nội luật hóa các điều khoản cụ thể của ICCPR năm 1966:

   • Quyền sống và án tử hình (Điều 6 ICCPR): Được chuyển hóa tại Điều 19 Hiến pháp 2013 và Điều 33 BLDS 2015. Khóa luận nhấn mạnh luật Việt Nam dùng tiêu chí cấm tước đoạt tính mạng "trái luật" (rõ ràng hơn tiêu chí "tùy tiện" của ICCPR). BLHS 2015 duy trì hình phạt tử hình cho 18 tội danh nghiêm trọng nhất xâm phạm an ninh quốc gia, tính mạng, trật tự kinh tế và hòa bình nhân loại; chuyển hóa đầy đủ quy định không áp dụng/thi hành án tử hình đối với người dưới 18 tuổi và phụ nữ mang thai (Khoản 2 Điều 40 BLHS 2015). Quyền xin ân giảm án tử hình lên Chủ tịch nước tồn tại trên thực tế nhưng chưa được quy định cụ thể bằng văn bản luật quy định rõ thủ tục.
   • Cấm tra tấn và đối xử vô nhân đạo (Điều 7 ICCPR): Được nội luật hóa toàn diện tại Điều 20 Hiến pháp 2013; Điều 33 khoản 3 BLDS 2015 (yêu cầu sự đồng ý tự nguyện khi thử nghiệm y học/khoa học trên cơ thể người); Điều 6, 131 BLTTHS 2015 và quy định tội danh tại Điều 298, 299 BLHS 2015 (tội dùng nhục hình, tội bức cung).
   • Cấm nô lệ và lao động cưỡng bức (Điều 8 ICCPR): Được bao hàm gián tiếp qua nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật (Điều 16 Hiến pháp 2013), tuy nhiên các bộ luật được khảo sát chưa có điều khoản trực tiếp quy định cấm lao động cưỡng bức.
   • Quyền tự do, an toàn cá nhân và thủ tục bắt, giam giữ (Điều 9 ICCPR): Được chuyển hóa tại khoản 2 Điều 20 Hiến pháp 2013; các Điều 110, 111, 112, 113 BLTTHS 2015 (quy định căn cứ, thủ tục bắt, đọc lệnh, giải thích quyền). Quyền bồi thường do bắt giam giữ trái pháp luật được chuyển hóa tại Điều 31 khoản 5 Hiến pháp 2013 và Điều 584 BLDS 2015. Điểm hạn chế là chưa có cơ chế cho phép người bị giam giữ trực tiếp yêu cầu Tòa án phán quyết về tính hợp pháp của việc giam giữ.
   • Đối xử với người bị tước tự do (Điều 10 ICCPR): Nghiêm cấm nhục hình (BLTTHS, BLHS). Tuy nhiên, quy định về chế độ giam giữ tách biệt giữa bị can chưa thành niên và người đã kết án thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Thi hành án hình sự, chưa xuất hiện trong các bộ luật nghiên cứu.
   • Cấm bỏ tù vì nghĩa vụ hợp đồng (Điều 11 ICCPR): Pháp luật Việt Nam không hình sự hóa việc không thực hiện nghĩa vụ dân sự/hợp đồng; vi phạm chỉ làm phát sinh trách nhiệm dân sự theo Điều 351 BLDS 2015.
   • Tự do đi lại và cư trú (Điều 12 ICCPR): Nội luật hóa tại Điều 23 Hiến pháp 2013; các giới hạn quyền được tích hợp trong quy định giới hạn chung tại khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013 vì lý do quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội.
   • Trục xuất người nước ngoài (Điều 13 ICCPR): BLHS 2015 quy định trục xuất là một hình phạt chính hoặc phạt bổ sung (Điều 32, 37); người bị trục xuất có quyền kháng cáo và nhờ người bào chữa bảo vệ.
   • Bình đẳng trước Tòa án, xét xử công bằng và bảo đảm tố tụng (Điều 14 ICCPR):
     • Nguyên tắc bình đẳng và xét xử độc lập: Điều 16, 31 Hiến pháp 2013, Điều 9, 23, 25 BLTTHS 2015.
     • Nguyên tắc suy đoán vô tội: Nội luật hóa đầy đủ tại Điều 31 Hiến pháp 2013 và Điều 13 BLTTHS 2015.
     • Quyền được thông báo lý do buộc tội: Khoản 2 Điều 60 và Khoản 2 Điều 240 BLTTHS 2015 (giao cáo trạng trong hạn 3 ngày).
     • Quyền có người phiên dịch: Điều 29 BLTTHS 2015 cho phép sử dụng phiên dịch, nhưng khoản 4 Điều 135 BLTTHS 2015 vẫn tính vào chi phí tố tụng, chưa đáp ứng hoàn toàn yêu cầu "miễn phí" của Điểm f Khoản 3 Điều 14 ICCPR.

4. Nội luật hóa ICESCR năm 1966: Các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội (quyền làm việc, quyền đình công, an sinh xã hội, bảo vệ sức khỏe) được chuyển hóa tương ứng trong Hiến pháp 2013, BLLĐ 2012 và BLDS 2015.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được những kết quả phân tích và đóng góp cụ thể:

• Số liệu và kết quả rà soát thực tế: Thống kê 18 tội danh duy trì hình phạt tử hình trong BLHS 2015; làm rõ 3 giai đoạn hội nhập điều ước quốc tế của Việt Nam từ 1957 đến 2018 với các mốc văn kiện cụ thể; chỉ ra các điều khoản tương thích cao giữa Hiến pháp 2013, BLDS 2015, BLTTHS 2015 với Điều 6, 7, 9, 11, 12, 14 của ICCPR 1966.
• Phát hiện những điểm chưa tương thích:
  • Khoản 1 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 loại trừ áp dụng điều ước quốc tế khi trái Hiến pháp mâu thuẫn với Điều 27 Công ước Viên 1969 và Điều 12 Hiến pháp 2013.
  • Quy định về chi phí phiên dịch trong tố tụng hình sự (khoản 4 Điều 135 BLTTHS 2015) chưa đảm bảo tính miễn phí hoàn toàn theo Điểm f Khoản 3 Điều 14 ICCPR.
  • Thiếu văn bản luật quy định cụ thể trình tự, thủ tục thực hiện quyền xin ân giảm án tử hình lên Chủ tịch nước theo Khoản 4 Điều 6 ICCPR.
  • Thiếu quy định trực tiếp về cấm lao động cưỡng bức theo Điều 8 ICCPR trong phạm vi các văn bản luật dân sự, hình sự đã khảo sát.
• Đề xuất giải pháp:
  • Sửa đổi, hoàn thiện Luật Điều ước quốc tế năm 2016 nhằm bảo đảm tính tương thích tuyệt đối với Hiến pháp 2013 và Công ước Viên 1969.
  • Ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định minh thị thẩm quyền, trình tự, thủ tục xét ân giảm hình phạt tử hình của Chủ tịch nước.
  • Sửa đổi quy định về chi phí tố tụng trong BLTTHS 2015 theo hướng miễn hoặc hỗ trợ chi phí dịch thuật cho người nước ngoài, người không có điều kiện tài chính.
  • Nghiên cứu khả năng tham gia Công ước về vị thế của người không quốc tịch năm 1954 và các Nghị định thư bổ sung của ICCPR, CEDAW khi điều kiện thực tiễn cho phép.
• Đóng góp học thuật: Hệ thống hóa toàn diện lý luận về nội luật hóa; cung cấp ma trận đối chiếu chuyên sâu giữa chuẩn mực điều ước quốc tế nhân quyền và các quy định pháp luật thực định Việt Nam sau đợt cải cách tư pháp 2013–2015.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu thực tiễn của khóa luận tập trung chủ yếu vào hai điều ước khung (ICCPR 1966 và ICESCR 1966) và đối chiếu với 4 bộ luật chính (BLHS 2015, BLTTHS 2015, BLDS 2015, BLLĐ 2012) cùng Hiến pháp năm 2013. Các quy định chuyên ngành sâu thuộc Luật Thi hành án hình sự, Luật Trợ giúp pháp lý, Luật Tố tụng hành chính và các điều ước chuyên biệt mới gia nhập (như CAT, CRPD) chưa được phân tích chi tiết.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng đánh giá thực tiễn nội luật hóa và áp dụng trực tiếp các điều ước chuyên biệt về chống tra tấn (CAT), quyền của người khuyết tật (CRPD), cũng như nghiên cứu cơ chế giải quyết xung đột pháp luật khi áp dụng các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có chứa các điều khoản về lao động và nhân quyền.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Quốc tế, Luật Hình sự, Luật Dân sự và Lý luận Nhà nước và Pháp luật.
• Giảng viên giảng dạy các học phần Công pháp quốc tế, Luật Nhân quyền quốc tế và Kỹ thuật lập pháp.
• Cán bộ làm công tác nghiên cứu lập pháp, rà soát điều ước quốc tế tại các cơ quan tư pháp và ngoại giao.
• Phần đáng tham khảo nhất: Mục 1.4 Chương 1 (phân tích xung đột giữa Luật Điều ước quốc tế 2016 và Công ước Viên 1969) và Mục 2.3 Chương 2 (bảng đối chiếu chi tiết từng điều khoản của ICCPR 1966 với hệ thống BLHS 2015, BLTTHS 2015, BLDS 2015).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận định nghĩa khái niệm nội luật hóa điều ước quốc tế như thế nào?
Nội luật hóa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền chuyển hóa các quy phạm của điều ước quốc tế vào trong các quy phạm của pháp luật quốc gia thông qua việc ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật nhằm đảm bảo cho điều ước quốc tế được thực hiện đầy đủ trong khuôn khổ quốc gia.

2. Việt Nam đã phê chuẩn những văn kiện quốc tế nào trong giai đoạn 1957 – 1977?
Vào ngày 05/06/1957, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Công hàm phê chuẩn 4 Công ước Giơ-ne-vơ năm 1949 về Luật nhân đạo quốc tế (bao gồm: Công ước về cải thiện tình trạng thương binh, bệnh binh trên bộ; Công ước về thương binh, bệnh binh và người đắm tàu trên biển; Công ước về bảo hộ tù binh; và Công ước về bảo hộ thường dân trong chiến tranh). Đây là 4 văn kiện duy nhất về quyền con người được phê chuẩn trong giai đoạn này.

3. Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định bao nhiêu tội danh áp dụng hình phạt tử hình và đã nội luật hóa quy định về đối tượng loại trừ của ICCPR như thế nào?
Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định hình phạt tử hình áp dụng cho 18 tội danh đặc biệt nghiêm trọng. Khoản 2 Điều 40 BLHS 2015 nội luật hóa đầy đủ và nâng cao tiêu chuẩn bảo vệ của Điều 6 ICCPR khi quy định không áp dụng và không thi hành án tử hình đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội và phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi.

4. Khóa luận chỉ ra bất cập gì trong quy định về người phiên dịch tại BLTTHS năm 2015 so với Điều 14 ICCPR?
Điểm f Khoản 3 Điều 14 ICCPR quy định người bị buộc tội có quyền được có phiên dịch miễn phí nếu không hiểu hoặc không nói được ngôn ngữ dùng tại phiên tòa. Mặc dù Điều 29 BLTTHS 2015 ghi nhận quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình và quyền có phiên dịch, nhưng khoản 4 Điều 135 BLTTHS 2015 lại quy định chi phí dịch thuật là chi phí tố tụng (phải chi trả), chưa bảo đảm tính miễn phí hoàn toàn theo chuẩn mực ICCPR.

5. Điểm xung đột pháp lý giữa Luật Điều ước quốc tế năm 2016 và Công ước Viên năm 1969 được tác giả phân tích là gì?
Khoản 1 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 quy định ưu tiên áp dụng điều ước quốc tế khi có sự khác nhau với văn bản trong nước, "trừ Hiến pháp". Tác giả phân tích rằng nếu viện dẫn quy định của Hiến pháp để không thi hành điều ước đã cam kết thì quốc gia có nguy cơ vi phạm Điều 27 Công ước Viên 1969 (cấm viện dẫn luật trong nước để không thi hành điều ước) và trái với nguyên tắc cam kết tại Điều 12 Hiến pháp năm 2013.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Ngọc Phương Nghi đã làm sáng tỏ hệ thống lý luận về nội luật hóa điều ước quốc tế và đánh giá toàn diện thực tiễn chuyển hóa các chuẩn mực quyền con người của ICCPR 1966 và ICESCR 1966 vào pháp luật Việt Nam. Công trình khẳng định bước tiến vượt bậc của Hiến pháp năm 2013 và các Bộ luật năm 2015 trong việc tiệm cận các giá trị nhân quyền phổ quát của Liên Hợp quốc. Đồng thời, các phát hiện về khoảng cách pháp lý và giải pháp kiến nghị được đề xuất mang giá trị khoa học thiết thực đối với hoạt động nghiên cứu và hoàn thiện kỹ thuật lập pháp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ NỘI LUẬT HÓA ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI 1.1 Khái niệm nội luật hóa điều ước quốc tế Hiện nay, vẫn chưa có một định nghĩa hoàn chỉnh và thống nhất về nội luật hóa là gì. Theo Công ước Viên 1969, điều ước là một thỏa thuận quốc tế được ký kết bằng văn bản giữa các quốc gia và được pháp luật quốc tế điều chỉnh, dù được ghi nhận trong một văn kiện duy nhất hoặc trong hai hay nhiều văn kiện có quan hệ với nhau và với bất kể tên gọi riêng của nó là gì.1 Theo đó, một quốc gia chịu sự ràng buộc của một điều ước quốc tế được thể hiện thông qua việc ký, trao đổi các văn kiện của điều ước, phê chuẩn, chấp thuận, phê duyệt hoặc gia nhập hoặc bằng mọi cách khác được thỏa thuận2 và chính sự ràng buộc trên làm phát sinh nghĩa vụ của quốc gia trong việc thực hiện điều ước quốc tế. Để thực hiện điều ước quốc tế, các quốc gia cần làm điều ước quốc tế phát sinh hiệu lực đối với mình bằng các hành vi pháp lý cụ thể như ký chính thức, phê chuẩn, phê duyệt, gia nhập, chấp thuận. Khi điều ước quốc tế đã phát sinh hiệu lực thì quốc gia thành viên có nghĩa vụ thực hiện điều ước đó.

Để giải quyết yêu cầu về thực hiện điều ước quốc tế thì cả về phương diện pháp lý và thực tiễn, có hai phương thức để thực hiện. Đó là áp dụng trực tiếp và áp dụng gián tiếp điều ước quốc tế. Áp dụng trực tiếp tức là sau khi điều ước quốc tế đã phát sinh hiệu lực đối với mình, tuỳ vào nội dung, tính chất và yêu cầu của điều ước quốc tế, các quốc gia có thể áp dụng toàn bộ hoặc một phần điều ước đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong lãnh thổ quốc gia nếu điều ước hoặc một phần của điều ước đó đã “đủ rõ, chi tiết”.3 Khác với áp dụng trực tiếp, áp dụng gián tiếp điều ước quốc tế có nghĩa, sau khi điều ước đã phát sinh hiệu lực với mình, các quốc gia phải chuyển hoá, hay còn gọi là “nội luật hoá” toàn 1 Điểm a, khoản 1, Điều 2, Công ước Viên 1969 2 Điều 11, Công ước Viên 1969 3 Khoản 2 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 6 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật bộ hoặc một phần điều ước quốc tế “chưa đủ rõ, chưa chi tiết” bằng các hành vi sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc ban hành văn bản pháp luật quốc gia để thực hiện. Mặc dù tại khoản 2 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 không nêu rõ rằng việc sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc ban hành văn bản pháp luật mới sẽ được thực hiện khi văn bản chưa rõ hoặc chưa chi tiết nhưng cách hiểu như trên là hợp lý bởi lẽ với những điều ước quốc tế quy định trực tiếp và rõ ràng đủ để thi hành thì không cần phải tốn thời gian, công sức, chi phí để sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hay ban hành văn bản mà chỉ cần áp dụng trực tiếp quy định của điều ước đó nhằm tiết kiệm các nguồn lực nói trên.

Mặt khác, theo thống kê, hằng năm Việt Nam ký kết hơn một trăm điều ước quốc tế4 mà việc sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hay ban hành văn bản quy phạm pháp luật cần qua các trình tự, thủ tục, cần nhiều thời gian. Hơn thế nữa, Quốc hội nước ta làm việc theo kỳ, mỗi năm hai kỳ họp và rõ ràng rằng với dung lượng điều ước quốc tế lớn như vậy thì việc nội luật hóa tất cả điều ước quốc tế vào văn bản luật là khó khăn mà theo tác giả thì nó còn bất khả thi. Vì thế việc chọn lọc chỉ những điều ước quốc tế khung, điều ước mang tính nguyên tắc và các điều ước chưa đủ rõ để nội luật hóa và áp dụng trực tiếp các điều ước quốc tế đã rõ và chi tiết là phù hợp. Từ phân tích trên, chúng ta cũng có thể thấy rõ sự khác biệt giữa nội luật hóa và phương thức làm phát sinh hiệu lực của điều ước quốc tế.

Phương thức làm phát sinh hiệu lực của điều ước quốc tế là sự chấp nhận ràng buộc của quốc gia đối với điều ước quốc tế đó, là cơ sở để quốc gia thực hiện hoạt động tiếp theo là nội luật hóa để đưa điều ước quốc tế vào thực thi trong hệ thống pháp luật nước mình. Ở đây, hành vi nội luật hóa xuất hiện sau khi điều ước quốc tế có hiệu lực đối với quốc gia kí kết. Vì thế, không thể đánh đồng cũng như xem nội luật hóa và phương thức làm phát sinh hiệu lực của điều ước quốc tế là một. Tóm lại, chúng ta có thể đúc kết được rằng nội luật hóa có nghĩa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền chuyển hóa các quy phạm của điều ước quốc tế vào trong các quy phạm của pháp luật quốc gia thông qua việc ban hành, sửa đổi, 4 Báo cáo tổng kết thi hành Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế năm 2014 của Bộ Ngoại giao 7 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật bổ sung hoặc bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật nhằm đảm bảo cho điều ước quốc tế được thực hiện đầy đủ trong khuôn khổ quốc gia.2 Đặc điểm của nội luật hóa điều ước quốc tế Qua nghiên cứu, tác giả cho rằng nội luật hóa điều ước quốc tế có các đặc điểm như sau:  Nội luật hóa là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền: Vì bản chất của nội luật hóa là chuyển hóa quy định của điều ước quốc tế vào pháp luật quốc gia nên hành vi nhằm nội luật hóa bao gồm ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ văn bản quy phạm pháp luật.

Do đó, chủ thể thực hiện việc nội luật hóa phải là chủ thể có thẩm quyền thực hiện các hành vi ban hành hay bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật nói trên. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, các cơ quan, người có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật bao gồm Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ,…5 cho nên những chủ thể nói trên cũng có thẩm quyền nội luật hóa điều ước quốc tế.  Quá trình nội luật hóa xảy ra sau khi có hành vi chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế: Vì nội luật hóa có nghĩa là chuyển hóa quy định của điều ước quốc tế mà quốc gia mình là thành viên vào trong pháp luật quốc gia nên nhất thiết trước đó phải có hành vi chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế hay còn gọi là các hành vi biểu thị sự đồng ý chịu sự ràng buộc của một điều ước theo như Điều 11 Công ước Viên 1969. Theo đó, nội luật hóa có thể diễn ra trong hai giai đoạn: giai đoạn sau khi quốc gia chấp nhận hiệu lực của điều ước quốc tế và giai đoạn thực hiện điều ước quốc tế.

Nếu như không có hành vi chấp nhận sự ràng buộc như trên, việc chuyển tải quy định của các điều ước quốc tế vào pháp luật quốc gia không được xem là nội luật hóa mà chỉ được xem là sự học hỏi, lấy kinh nghiệm từ pháp luật quốc tế mà thôi. Như vậy, việc nội 5 Điều 4 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 8 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật luật hóa xuất hiện sau và cần có tiền đề là việc chấp thuận hiệu lực điều ước quốc tế của quốc gia.  Nội dung của văn bản đã “nội luật hoá” phải phù hợp với quy định của điều ước quốc tế được nội luật hóa. Bằng các hành vi xác lập sự ràng buộc của mình đối với điều ước quốc tế, một quốc gia có nghĩa vụ thực hiện đúng những cam kết trong điều ước quốc tế mà mình là thành viên.6 Mà cơ sở để thực hiện điều ước quốc tế trong phạm vi quốc gia là việc nội luật hóa nên nội luật hóa phải đúng thì điều ước quốc tế mới được thực hiện chính xác được.

Vì thế, các quy định được nội luật hóa trong văn bản pháp luật quốc gia phải có nội dung phù hợp với điều ước quốc tế nhằm đảm bảo nghĩa vụ thực hiện đúng cam kết của quốc gia mình.3 Vai trò của nội luật hóa điều ước quốc tế Để trả lời cho câu hỏi vì sao phải nội luật hóa điều ước quốc tế thì ta cần xác định nội luật hóa có các vai trò như sau: Thứ nhất, nội luật hóa khẳng định sự cam kết tuân thủ, thực hiện điều ước quốc tế của quốc gia thành viên. Một trong những nguyên tắc cơ bản và lâu đời nhất của luật quốc tế là nguyên tắc tận tâm thực hiện các cam kết quốc tế pacta sunt servanda. Nguyên tắc này đã được ghi nhận trong các văn kiện mang tính nền tảng của luật quốc tế là Hiến chương Liên Hợp quốc, Tuyên bố ngày 24/10/1970 của Đại hội đồng Liên Hợp quốc, Công ước viên 1969,…7 Theo nguyên tắc này, các quốc gia có nghĩa vụ thực hiện một cách tận tâm, đầy đủ, thiện chí và trung thực các nghĩa vụ mà mình đã cam kết phù hợp với Hiến chương Liên Hợp quốc và luật quốc tế hiện đại.8 Như vậy, bằng các hành vi ký, trao đổi các văn kiện của điều ước, phê chuẩn, chấp thuận, phê duyệt hoặc gia 6 Công ước Viên 1969 quy định: “Điều 26. Pacta sunt servanda Micta sunt servanda servanda quyta sunt servanda servanda và ph6.

Pacta sunt servanda h v ph6. 7 Xem các khoản 2 Điều 2 Hiến chương Liên Hợp quốc, Mục 1 Tuyên bố ngày 24/10/1970 của Đại hội đồng Liên Hợp quốc và Điều 26 Công ước Viên 1969. 8 Ngô Hữu Phước (2013), Luật quốc tế, Nxb. Chính trị quốc gia, trang 152 9 Nguyễn Ngọc Phương Nghi Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật nhập hoặc bằng mọi cách khác được thỏa thuận, quốc gia đã cam kết thực hiện các nghĩa vụ được ghi nhận trong các điều ước trên nguyên tắc pacta sunt servanda.

Tuy nhiên, việc chấp nhận sự ràng buộc đối với các cam kết thôi là chưa đủ mà các quốc gia phải đưa các cam kết đó vào thực thi, không chỉ trên bình diện quốc tế với chủ thể là các quốc gia mà còn trong phạm vi lãnh thổ nước mình. Điều đó cho thấy sự tuân thủ chặt chẽ các điều ước quốc tế đã cam kết.