CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Để bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào của công dân, đồng thời tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với tôn giáo, ngay từ Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013 đều khẳng định quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là một trong những quyền cơ bản của công dân.
Hiến pháp năm 2013 tại Điều 24 quy định: “Mọi người có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Các tôn giáo đều bình đẳng trước pháp luật. Nhà nước tôn trọng và bảo hộ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Không ai được xâm phạm tự do tín ngưỡng, tôn giáo hoặc lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật” [40, tr.
Những năm gần đây, vấn đề quyền con người, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được đảm bảo, khách quan, các cuộc hội thảo trong nước và quốc tế đã được tổ chức, việc nghiên cứu quyền con người, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được coi trọng, các công trình nghiên cứu điển hình như: + Hội thảo, Tôn giáo và Pháp quyền ở Đông Nam Á, Hà Nội, 2007, tập trung thảo luận về các chủ đề then chốt đã được nêu ra tại Hội thảo năm 2006 như so sánh các mô hình quan hệ nhà nước - giáo hội; vấn đề pháp nhân tôn giáo; tình hình và tiến triển của pháp luật về tôn giáo ở Đông Nam Á. Ngoài ra Hội thảo còn đề cập đến những vấn đề mới và thời sự hơn như: tôn giáo và an ninh nhà nước; các vấn đề thuế, tài chính liên quan đến hoạt động tôn giáo; hoạt động của các tổ chức tôn giáo nước ngoài tại Đông Nam Á; vấn đề tôn giáo và giáo dục…. Tại Hội thảo, tham luận của các học giả Việt Nam nêu ra 9 những khó khăn và thách thức trong quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo hiện nay; tham luận của các học giả quốc tế nhấn mạnh những nỗ lực tìm kiếm mô hình quan hệ nhà nước - giáo hội thích hợp ở Châu Âu, việc quản lý hoạt động từ thiện của các nhóm tôn giáo ở Hoa Kỳ, tham luận của các học giả từ các nước Đông Nam Á như Singapore, Phillipines, Thailand, Malaysia nêu ra những kinh nghiệm thực tế khi nhà nước phải mau chóng giải quyết các vấn đề liên quan đến tôn giáo trên phương diện pháp luật. + Hội thảo, Tôn giáo và pháp quyền Đông Nam Á, Hà Nội, 2011, thảo luận các vấn đề quan trọng về vai trò của nhà nước trong việc điều hành, quản lý và tạo điều kiện cho các tôn giáo hoạt động bình thường, có đóng góp vào sự ổn định và phát triển của toàn xã hội, tập trung vào các vấn đề: so sánh các mô hình quan hệ nhà nước - giáo hội; vấn đề pháp nhân tôn giáo, tình hình hiện tại và tiến triển của pháp luật về tôn giáo ở Đông Nam Á.
Hầu hết các ý kiến đều nhất trí quan điểm chung cho rằng, các nhóm tôn giáo có khả năng đóng góp vào sự thịnh vượng chung của xã hội, họ dạy con người về đạo lý, nhân sinh quan và những tiêu chí đạo đức, họ có những chính sách cụ thể trong việc chăm sóc người nghèo và điều đó giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho chính quyền địa phương trong việc đảm bảo an sinh xã hội… Tuy vậy, tất cả những điều đó có thể thành hiện thực nếu tất cả các nhóm tôn giáo được các chính phủ tạo điều kiện để họ được tự do thực hành các hoạt động tôn giáo trong xã hội. + Giá trị di sản của đa dạng tôn giáo ở Việt Nam và những đóng góp đối với xã hội Việt Nam, Ban Tôn giáo Chính phủ, Hà Nội, 2015. Đây là tập kỷ yếu của hai cuộc hội thảo quốc tế, được tổ chức bởi Ban Tôn giáo Chính phủ hợp tác với phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam, với chủ đề “Giá trị di sản của đa dạng tôn giáo ở Việt Nam và những đóng góp đối với xã hội Việt Nam”, được tổ chức ngày 25, 26/9/2013 và chủ đề “Tôn giáo và đời sống tôn giáo ở Việt Nam - Chia sẻ kinh nghiệm châu Âu và Việt Nam trong việc đảm bảo tự do tôn giáo” được tổ chức ngày 26, 27/9/2014. Hội thảo có sự 10 tham gia của các chuyên gia đầu ngành về tôn giáo, về luật pháp đến từ các nước trong Liên minh châu Âu.
Hội thảo đã phân tích sự đang dạng tôn giáo ở Việt Nam cùng những đóng góp của các tôn giáo đối với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Hội thảo phân tích vai trò của nguồn lực xã hội của tôn giáo trong công cuộc đổi mới của đất nước Việt Nam. Hội thảo dành thời lượng phân tích những chuyển biến trong đời sống tôn giáo ở Việt Nam, phân tích những nỗ lực và thành tựu của nhà nước Việt Nam trong việc đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân, khuyến khích các hoạt động tôn giáo tiến bộ vì lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân. Nhóm công trình nghiên cứu những vấn đề chung về tôn giáo, chính sách, pháp luật về tôn giáo - PGS.
Đỗ Quang Hưng, Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - Lý luận và thực tiễn, Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội, 2008, 447 trang. Sách đã hệ thống lại những nét chủ yếu về lý luận và thực tiễn trong công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam, lịch sử nhận thức của Đảng, Nhà nước về tôn giáo và những phác họa đầu tiên về tiến trình đó, chủ yếu là giai đoạn từ 1945 đến năm 2005; quá trình Đảng, Nhà nước ta xây dựng và hoàn thiện đường lối, chính sách tôn giáo qua các giai đoạn lịch sử, đáp ứng đổi mới về tôn giáo, từ đó đặt ra một số vấn đề gợi mở làm cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật về tôn giáo trong giai đoạn hiện nay; giúp tác giả có cái nhìn toàn diện, hệ thống về chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta. Võ Khánh Vinh (chủ biên), Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền dân sự và chính trị, Nxb Khoa học xã hội, 2011, trong đó bài viết của Nguyễn Hồng Nhung, Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, tác giả đã khái quát quan niệm về tín ngưỡng, tôn giáo, từ đó đưa ra nội dung và giới hạn quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo cũng như thực tiễn bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của các nước trên thế giới và thực tiễn pháp lý ở Việt Nam. Trong đó tác giả khẳng định, về cơ bản, bên cạnh việc tạo ra một cơ chế pháp lý tương đối toàn diện bảo đảm quyền tự 11 do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân, Đảng và Nhà nước ta đã và đang không ngừng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của đời sống tâm linh, phục vụ tốt cho quá trình xây dựng đất nước.
- Một số vấn đề về quyền dân sự và chính trị, tập thể tác giả, chủ biên: GS. Hoàng Văn Hảo - TS. Chu Hồng Thanh, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, 288 trang. Sách đề cập đến những vấn đề lý luận quyền con người về dân sự và chính trị; phân tích quyền con người về dân sự và chính trị trong các Hiến pháp Việt Nam.
Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo thuộc nhóm quyền dân sự và chính trị, do vậy cuốn sách là nguồn tư liệu quý giúp tác giả nghiên cứu trong quá trình thực hiện đề tài. - Một số công trình khoa học của PGS. Nguyễn Văn Động về quyền công dân ở Việt Nam có liên quan trực tiếp đến đề tài, giúp tác giả cả về phương pháp nghiên cứu, học thuật và nội dung nghiên cứu. Các công trình: Các quyền hiến định về xã hội của công dân ở Việt Nam hiện nay (sách chuyên khảo), Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2004, 203 trang; Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp Việt Nam (sách chuyên khảo), Nxb Khoa học Xã hội, 2005, 253 trang; Các quyền hiến định về chính trị của công dân Việt Nam (sách chuyên khảo), Nxb tư pháp, Hà Nội, 2006, 183 trang.
Hoàng Thế Liên, Việt Nam với vấn đề quyền con người, Bộ Tư pháp, Hà Nội, 2005, 368 trang. Cuốn sách giúp tác giả những kiến thức lý luận và nhận thức đúng đắn, toàn diện vấn đề quyền con người trên bình diện quốc tế và quốc gia, những thành tựu, những bài học kinh nghiệm trong lĩnh vực bảo vệ quyền con người, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; chống lại những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch, phục vụ cho các hoạt động bảo vệ quyền con người. Đỗ Minh Hợp (chủ biên), Tôn giáo phương Đông, quá khứ và hiện tại, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, 2006, 398 trang; sách đề cập đến lịch sử phát triển kinh tế - xã hội, chính trị và văn hóa của các xã hội phương Đông; sách đã trình bày hoàn cảnh, quá trình hình thành các tôn giáo Phương Đông cùng 12 với sự tác động của nó đến xã hội. Cuốn sách đã giúp tác giả thấy rõ những tư liệu hiện có, những tư liệu gốc về tôn giáo Phương Đông, thấy rõ được đặc thù và bản chất của các tôn giáo, phân tích sự hoạt động và vị trí trong đời sống xã hội và con người phương Đông.
- Tuyên ngôn thế giới và hai công ước 1966 về quyền con người, tập thể tác giả, Trung tâm nghiên cứu quyền con người thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2002, 240 trang. Nội dung cuốn sách đã đề cập đến những vấn đề cơ bản liên quan trực tiếp đến Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền (1948), Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (1966), Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (1966); đồng thời đề cập đến việc áp dụng các nguyên tắc và quy định trong ba văn kiện đó về thực tiễn trên thế giới và Việt Nam; giúp tác giả củng cố những kiến thức lý luận về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo.
