Nghiên Cứu Mô Hình Tòa Án Hiến Pháp Quốc Tế và Thực Trạng Xây Dựng Tòa Án Hiến Pháp Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích mô hình tòa án hiến pháp của một số nước trên thế giới và vấn đề xây dựng tòa án hiến pháp ở việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Hoàng Anh
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Mô Hình Tòa Án Hiến Pháp Thế Giới và Xây Dựng Tòa Án Hiến Pháp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ CẦN THIẾT PHẢI CÓ CƠ CHẾ BẢO HIẾN VÀ VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN HIẾN PHÁP TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC
• 1.1. Sự cần thiết phải có cơ chế bảo hiến
• 1.2. Vị trí, vai trò của Tòa án Hiến pháp trong bộ máy nhà nước
• 1.2.1. Vị trí, vai trò của tòa án Hiến pháp
• 1.2.2. Đặc điểm của tòa án hiến pháp
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH BẢO HIẾN CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA ĐIỂN HÌNH
• 2.1. Lịch sử hình thành, phát triển và các mô hình bảo Hiến trên thế giới
• 2.2. Các mô hình bảo hiến điển hình
• 2.2.1. Mô hình bảo hiến kiểu phi tập trung
• 2.2.2. Mô hình Bảo hiến tập trung
• 2.2.3. Mô hình bảo hiến hỗn hợp kiểu Âu – Mỹ
• 2.2.4. Mô hình cơ quan lập hiến có chức năng bảo hiến
• 2.2.5. Các mô hình khác
• 2.3. Mô hình Tòa án Hiến pháp ba quốc Mỹ, Đức, Thái Lan
• 2.3.1. Tòa án của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ
• 2.3.2. Tòa án Hiến pháp nước Đức
• 2.3.3. Tòa án Hiến pháp Thái Lan
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH BẢO HIẾN Ở VIỆT NAM VÀ VIỆC XÂY DỰNG TÒA ÁN HIẾN PHÁP Ở VIỆT NAM TRONG TƯƠNG LAI
• 3.1. Sơ lược về cơ chế Bảo hiến ở Việt Nam qua các bản hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và thực trạng bảo hiến ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.1. Sơ lược về cơ chế bảo hiến ở Việt Nam qua các bản Hiến pháp
• 3.1.2. Những tồn tại, khiếm khuyết trong hoạt động bảo hiến ở nước ta hiện nay, việc đòi hỏi phải có một mô hình bảo hiến độc lập và hoàn thiện
• 3.1.3. Bảo hiến ở Việt Nam là một nhu cầu tất yếu
• 3.1.4. Các tiền đề để xây dựng mô hình bảo hiến độc lập và hoàn thiện ở Việt Nam
• 3.2. Mô hình bảo Hiến ở Việt Nam và việc xây dựng Tòa án Hiến pháp ở Việt Nam trong tương lai
• 3.2.1. Các phương án thành lập cơ quan bảo hiến ở Việt Nam
• 3.2.2. Mô hình Tòa án hiến pháp ở việt Nam trong tương lai
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Sự cần thiết phải có cơ chế bảo hiến và vị trí vai trò của Tòa án hiến pháp trong bộ máy nhà nước

Hiến pháp là nền tảng pháp lý quan trọng nhất của mỗi quốc gia, quy định các nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động của nhà nước. Tòa án hiến pháp đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ Hiến pháp, đảm bảo rằng các văn bản pháp luật không vi phạm các quy định của Hiến pháp. Sự cần thiết phải có một cơ chế bảo hiến là điều không thể phủ nhận, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi mà các hành vi vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra. Cơ chế bảo hiến không chỉ đơn thuần là kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật mà còn bao gồm việc giám sát các hành vi của các cơ quan nhà nước. Việc thành lập Tòa án hiến pháp là một yêu cầu khách quan nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và duy trì sự ổn định của chế độ chính trị.

1.1. Vị trí vai trò của Tòa án hiến pháp

Tòa án hiến pháp có vị trí đặc biệt trong bộ máy nhà nước, không chỉ là một cơ quan tư pháp mà còn là một thiết chế bảo vệ Hiến pháp. Tòa án hiến pháp có nhiệm vụ kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản pháp luật và các hành vi của cơ quan nhà nước. Điều này giúp đảm bảo rằng quyền lực nhà nước được thực hiện đúng theo quy định của Hiến pháp. Sự độc lập của Tòa án hiến pháp là rất quan trọng, giúp nó thực hiện chức năng giám sát mà không bị ảnh hưởng bởi các nhánh quyền lực khác. Việc bảo vệ Hiến pháp không chỉ là trách nhiệm của Tòa án hiến pháp mà còn là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống pháp luật.

1.2. Đặc điểm của Tòa án hiến pháp

Tòa án hiến pháp có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự đa dạng trong cách thức tổ chức và hoạt động của nó ở các quốc gia khác nhau. Tòa án hiến pháp thường được thành lập ở các quốc gia có ba nhánh quyền lực rõ ràng và độc lập. Thẩm quyền của Tòa án hiến pháp là duy nhất, chỉ có thể giám sát các vấn đề liên quan đến Hiến pháp mà không can thiệp vào các vụ án hình sự hay dân sự thông thường. Điều này tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa Tòa án hiến pháp và các tòa án khác trong hệ thống tư pháp. Sự tồn tại của Tòa án hiến pháp là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của công dân và duy trì sự công bằng trong xã hội.

II. Mô hình bảo hiến của một số quốc gia điển hình

Mô hình Tòa án hiến pháp trên thế giới rất đa dạng, phản ánh các điều kiện lịch sử, văn hóa và chính trị của từng quốc gia. Các mô hình này có thể được phân loại thành nhiều loại khác nhau, bao gồm mô hình bảo hiến kiểu phi tập trung, mô hình bảo hiến kiểu tập trung, và mô hình hỗn hợp. Mỗi mô hình đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Ví dụ, mô hình phi tập trung như ở Mỹ cho phép nhiều tòa án có thẩm quyền giám sát tính hợp hiến, trong khi mô hình tập trung như ở Đức lại tập trung quyền lực vào một cơ quan duy nhất. Việc nghiên cứu các mô hình này giúp Việt Nam có thể rút ra bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng Tòa án hiến pháp trong tương lai.

2.1. Mô hình bảo hiến kiểu phi tập trung

Mô hình bảo hiến kiểu phi tập trung, điển hình là ở Mỹ, cho phép nhiều tòa án có quyền giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật. Điều này tạo ra một hệ thống kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực, giúp ngăn chặn lạm quyền. Tòa án tối cao có thể xem xét tính hợp hiến của các đạo luật và quyết định của các cơ quan hành pháp. Mô hình này đã chứng minh được tính hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và duy trì sự công bằng trong xã hội. Tuy nhiên, nó cũng có thể dẫn đến sự phức tạp trong quy trình xét xử và có thể gây ra sự không nhất quán trong các quyết định.

2.2. Mô hình bảo hiến kiểu tập trung

Mô hình bảo hiến kiểu tập trung, như ở Đức, tập trung quyền giám sát tính hợp hiến vào một cơ quan duy nhất, Tòa án hiến pháp. Mô hình này giúp đảm bảo tính nhất quán trong việc áp dụng Hiến pháp và các văn bản pháp luật. Tòa án hiến pháp có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp liên quan đến tính hợp hiến của các đạo luật và bảo vệ quyền lợi của công dân. Tuy nhiên, mô hình này cũng có thể dẫn đến sự tập trung quyền lực, làm giảm tính độc lập của các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước.

III. Mô hình bảo hiến ở Việt Nam và việc xây dựng Tòa án hiến pháp ở Việt Nam trong tương lai

Việt Nam hiện nay chưa có một Tòa án hiến pháp độc lập, mà việc bảo vệ Hiến pháp chủ yếu được giao cho Quốc hội. Điều này dẫn đến nhiều bất cập trong việc giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật. Việc xây dựng một Tòa án hiến pháp độc lập là một nhu cầu tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Các bản Hiến pháp trước đây không quy định rõ ràng về cơ chế bảo hiến, điều này cần được khắc phục trong tương lai. Việc thành lập Tòa án hiến pháp sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và duy trì sự ổn định của chế độ chính trị.

3.1. Các tiền đề để xây dựng mô hình bảo hiến độc lập và hoàn thiện ở Việt Nam

Để xây dựng một Tòa án hiến pháp độc lập và hoàn thiện, Việt Nam cần xem xét các tiền đề về lý luận và thực tiễn. Cần có sự đồng thuận trong xã hội về vai trò của Tòa án hiến pháp trong việc bảo vệ Hiến pháp. Đồng thời, cần có các quy định pháp luật rõ ràng về chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Tòa án hiến pháp. Việc học hỏi từ các mô hình bảo hiến của các quốc gia khác cũng là một yếu tố quan trọng trong quá trình này. Sự thành công của Tòa án hiến pháp sẽ phụ thuộc vào sự hỗ trợ từ các cơ quan nhà nước và sự tham gia của người dân.

3.2. Mô hình Tòa án hiến pháp ở Việt Nam trong tương lai

Mô hình Tòa án hiến pháp ở Việt Nam trong tương lai cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc của nhà nước pháp quyền và bảo vệ quyền con người. Tòa án hiến pháp cần có thẩm quyền giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật và các hành vi của cơ quan nhà nước. Điều này sẽ giúp đảm bảo rằng quyền lực nhà nước được thực hiện đúng theo quy định của Hiến pháp. Việc xây dựng Tòa án hiến pháp độc lập sẽ là một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ Hiến pháp và quyền lợi hợp pháp của công dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hiến pháp giữ vị trí là đạo luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia. Hiện nay, trên thế giới đã có hơn 60 quốc gia thiết lập mô hình Tòa án Hiến pháp độc lập nhằm bảo đảm tính tối thượng của đạo luật gốc và kiểm soát quyền lực nhà nước. Tại Việt Nam, trải qua 4 bản Hiến pháp năm 1946, năm 1959, năm 1980 và năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), cơ chế bảo vệ Hiến pháp vẫn mang tính phân tán và giao trọn quyền giám sát tối cao cho Quốc hội. Thực tiễn vận hành cho thấy cơ chế tự giám sát này tồn tại nhiều bất cập, nổi bật là tình trạng cơ quan lập pháp vừa ban hành luật vừa tự phán quyết tính hợp hiến của luật, làm giảm tính khách quan và hiệu lực thực thi của Hiến pháp.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận về cơ chế bảo hiến, phân tích ưu điểm và hạn chế của các mô hình bảo hiến điển hình tại 3 quốc gia đại diện gồm Hoa Kỳ, Cộng hòa Liên bang Đức và Thái Lan. Trên cơ sở đó, công trình phác thảo các tiền đề và phương án xây dựng mô hình Tòa án Hiến pháp chuyên trách, độc lập tại Việt Nam trong giai đoạn hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình phát triển lập hiến Việt Nam qua 67 năm (giai đoạn 1946 - 2013) kết hợp kinh nghiệm lập hiến quốc tế hơn 200 năm từ thế kỷ 18 đến năm 2013. Luận văn đóng góp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn, hướng đến mục tiêu nâng cao 100% hiệu lực giám sát tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật và bảo vệ toàn diện quyền con người, quyền công dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 3 hệ thống lý thuyết pháp lý cốt lõi:

• Học thuyết phân chia và kiềm chế quyền lực của Montesquieu về sự độc lập, đối trọng giữa 3 nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp.
• Học thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của chủ nghĩa Mác - Lênin và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát.
• Học thuyết tài phán hiến pháp tập trung của Hans Kelsen về sự cần thiết của một cơ quan hiến định chuyên trách nhằm bảo vệ trật tự thứ bậc pháp lý.

Khung phân tích của đề tài tập trung vào 5 khái niệm chuyên ngành: bảo hiến theo nghĩa rộng, bảo hiến theo nghĩa hẹp, cơ chế bảo hiến, tài phán hiến pháp cụ thể và tài phán hiến pháp trừu tượng. Mô hình nghiên cứu phân định rõ 2 cấp độ kiểm soát hiến pháp: kiểm soát trước khi ban hành (phòng ngừa vi hiến) và kiểm soát sau khi ban hành (xử lý hành vi vi hiến).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu dữ liệu gồm 4 bản Hiến pháp của Việt Nam (năm 1946, 1959, 1980, 1992), 3 hệ thống tài phán quốc tế đại diện và tập hợp dữ liệu thứ cấp gồm 169.502 vụ việc tài phán của Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức cùng 249 phán quyết điển hình tại Thái Lan.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu điển hình có chủ đích (purposive sampling). Tiêu chí lựa chọn dựa trên tính đại diện sâu sắc của các truyền thống pháp luật lớn trên thế giới: Hoa Kỳ đại diện cho mô hình bảo hiến phi tập trung thuộc hệ thống Thông luật (Common Law); Đức đại diện cho mô hình Tòa án Hiến pháp chuyên trách lục địa thuộc hệ thống Dân luật (Civil Law); Thái Lan đại diện cho mô hình hỗn hợp đang chuyển đổi tại khu vực Đông Nam Á.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh luật học kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp thống kê là nhằm đối chiếu toàn diện những điểm tương đồng và khác biệt về thẩm quyền, tổ chức bộ máy, quy trình tố tụng, từ đó bảo đảm tính khách quan và rút ra bài học ứng dụng chuẩn xác cho Việt Nam. Timeline nghiên cứu, thu thập và chuẩn hóa dữ liệu được thực hiện liên tục trong thời gian 2 năm, từ năm 2011 đến năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Mô hình Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức (thành lập năm 1951) chứng minh tính ưu việt vượt trội trong việc bảo vệ quyền cơ bản của công dân. Thống kê từ ngày 7/9/1951 đến ngày 31/12/2007 cho thấy trong tổng số 169.502 vụ việc thụ lý, có tới 163.374 vụ việc (chiếm tỷ lệ 96,37%) là khiếu kiện hiến pháp của cá nhân công dân chống lại sự xâm phạm từ cơ quan công quyền.
• Mô hình bảo hiến phi tập trung của Hoa Kỳ trao quyền tài phán hiến pháp cho 100% hệ thống tòa án liên bang gồm 1 Tòa án Tối cao (9 thẩm phán với nhiệm kỳ suốt đời), 13 tòa phúc thẩm và 94 tòa án cấp quận. Mô hình này vận hành theo cơ chế gắn liền với vụ án cụ thể, bắt đầu từ án lệ kinh điển Marbury v. Madison năm 1803, giúp bảo vệ tức thì quyền lợi của đương sự nhưng không có thẩm quyền tuyên bố hủy bỏ trực tiếp đạo luật vi hiến trên bình diện lập pháp.
• Tại Thái Lan, Tòa án Hiến pháp được thành lập năm 1998 theo Hiến pháp năm 1997 với 15 thẩm phán nhiệm kỳ 9 năm. Cơ quan này đóng vai trò quyết định trong việc ổn định chính trị, thụ lý và xuất bản 2 tập án lệ dày hơn 500 trang với 249 phán quyết trong giai đoạn 1998 - 2002, kiểm soát hiệu quả tính trung thực trong kê khai tài sản của chính khách và giải tán các chính đảng vi phạm trật tự hiến định.
• Tại Việt Nam, qua 4 thời kỳ lập hiến, cơ chế giao quyền giám sát hiến pháp cho Quốc hội bộc lộ điểm nghẽn lớn khi chưa từng có đạo luật nào bị cơ quan lập pháp tự tuyên bố là vi hiến. Ủy ban Pháp luật của Quốc hội dù giữ vai trò thẩm tra tính hợp hiến nhưng không phải cơ quan tài phán độc lập, dẫn đến việc thiếu vắng quy trình xét xử tư pháp đối với các hành vi vi hiến.

Thảo luận kết quả

Cơ chế "Quốc hội tự giám sát Quốc hội" tại Việt Nam xuất phát từ nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa, nơi Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Tuy nhiên, về mặt tâm lý và nguyên lý tổ chức, không một cơ quan lập pháp nào có thể tự phủ nhận một cách triệt để các đạo luật do chính mình ban hành.

                    HỆ THỐNG MÔ HÌNH BẢO HIẾN
  PHI TẬP TRUNG           TẬP TRUNG                HỖN HỢP
  (Điển hình: Mỹ)      (Điển hình: Đức)      (Điển hình: Thái Lan)
  - 100% Tòa án        - Cơ quan chuyên trách - Kết hợp Tòa án
  - Gắn vụ việc cụ thể - 2 Senat (16 thẩm phán)   và chuyên gia
  - Án lệ từ 1803      - 96,37% khiếu kiện    - 15 thẩm phán
                         từ cá nhân              nhiệm kỳ 9 năm

Dữ liệu phân tích có thể được mô tả trực quan qua 1 biểu đồ cơ cấu và 1 bảng so sánh:

• Biểu đồ cơ cấu vụ việc tại Tòa án Hiến pháp Đức thể hiện rõ tỷ trọng áp đảo của khiếu kiện cá nhân (96,37%) so với tranh chấp giữa các nhánh quyền lực nhà nước (3,63%), khẳng định vai trò tối thượng của tòa án hiến pháp là lá chắn bảo vệ quyền công dân.
• Bảng so sánh 3 mô hình bảo hiến (Mỹ - Đức - Thái Lan) theo 4 tiêu chí cốt lõi: chủ thể bảo hiến, thời điểm giám sát (trước hoặc sau ban hành), phương thức thụ lý (cụ thể hoặc trừu tượng) và hiệu lực phán quyết (hủy bỏ văn bản hoặc từ chối áp dụng).

So sánh này khẳng định việc tách bạch chức năng lập pháp và chức năng tài phán hiến pháp là xu thế tất yếu trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành Luật Tòa án Hiến pháp chuyên trách: Quốc hội cần nghiên cứu, soạn thảo và ban hành Luật Tòa án Hiến pháp độc lập trong lộ trình 5 năm (giai đoạn 2015 - 2020), xác lập vị trí hiến định của Tòa án Hiến pháp nằm ngoài 3 nhánh cơ quan lập pháp, hành pháp và Tòa án nhân dân tối cao.
2. Thiết lập cơ cấu tổ chức 2 Hội đồng xét xử chuyên biệt: Xây dựng Tòa án Hiến pháp gồm 9 đến 15 thẩm phán với nhiệm kỳ dài hạn từ 9 đến 12 năm, phân chia thành 2 Hội đồng (Senat) theo kinh nghiệm của Đức. Hội đồng 1 chuyên trách giải quyết 100% các khiếu kiện hiến pháp của công dân; Hội đồng 2 chuyên giải quyết tranh chấp thẩm quyền giữa các cơ quan trung ương và địa phương.
3. Mở rộng thẩm quyền thụ lý khiếu kiện hiến pháp trực tiếp: Trao quyền cho mọi công dân được trực tiếp nộp đơn khiếu kiện lên Tòa án Hiến pháp khi quyền cơ bản bị văn bản pháp luật xâm phạm, đặt mục tiêu xử lý dứt điểm ít nhất 90% số lượng đơn thư khiếu nại hiến định trong thời hạn tối đa 60 ngày kể từ ngày thụ lý.
4. Bảo đảm tính độc lập tuyệt đối về nhân sự và tài chính: Quy định tiêu chuẩn thẩm phán khắt khe (độ tuổi từ 45 đến 70 tuổi, là chuyên gia luật hoặc giáo sư có tối thiểu 15 năm kinh nghiệm), do Quốc hội bầu với tỷ lệ tối thiểu 2/3 tổng số đại biểu phê chuẩn. Đồng thời, Bộ Tài chính và Ủy ban Thường vụ Quốc hội phân bổ 100% ngân sách hoạt động riêng biệt, không chịu sự điều phối hành chính từ cơ quan hành pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan lập pháp và cơ quan soạn thảo chính sách (Đại biểu Quốc hội, Viện Nghiên cứu Lập pháp, Ban Nội chính Trung ương): Tiếp cận cơ sở dữ liệu so sánh từ 3 quốc gia để xây dựng khung pháp lý bảo vệ Hiến pháp trong các kỳ sửa đổi luật.
• Đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Nắm vững nguyên lý vận hành của 2 mô hình tài phán tập trung và phi tập trung, hỗ trợ lập luận bảo vệ quyền công dân trong các vụ án có xung đột quy phạm pháp luật.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu luật học: Sử dụng nguồn tư liệu học thuật với hơn 169.000 vụ việc thực tiễn và tiến trình 4 bản Hiến pháp Việt Nam để biên soạn giáo trình giảng dạy chuyên ngành Luật Hiến pháp và Lý luận Nhà nước và Pháp luật.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Tham khảo phương pháp nghiên cứu so sánh luật học mẫu mực, cách xử lý nguồn 249 án lệ quốc tế để hoàn thiện khóa luận tốt nghiệp và các đề tài nghiên cứu khoa học chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

• Câu hỏi 1: Mô hình bảo hiến phi tập trung của Hoa Kỳ vận hành theo nguyên tắc nào?
  Trả lời: Mô hình Hoa Kỳ trao quyền giám sát tính hợp hiến cho 100% các cấp tòa án tư pháp thường. Quyền này bắt nguồn từ án lệ Marbury v. Madison năm 1803 và chỉ được kích hoạt khi có một vụ án tranh chấp quyền lợi cụ thể phát sinh trong thực tế.
• Câu hỏi 2: Tại sao mô hình Tòa án Hiến pháp của Đức được đánh giá là thành công nhất?
  Trả lời: Đức thiết lập mô hình tòa sinh đôi với 2 Hội đồng xét xử (mỗi bên 8 thẩm phán), hoạt động độc lập và chuyên sâu. Trong hơn 50 năm, tòa đã xử lý 163.374 khiếu kiện của cá nhân, bảo vệ quyền cơ bản của công dân một cách nhanh chóng và triệt để.
• Câu hỏi 3: Hạn chế lớn nhất của cơ chế bảo hiến tại Việt Nam qua 4 bản Hiến pháp là gì?
  Trả lời: Cơ chế bảo hiến giao toàn quyền cho Quốc hội tự giám sát tối cao việc thi hành Hiến pháp. Việc cơ quan vừa làm luật vừa tự phán quyết tính hợp hiến của luật dẫn đến thiếu tính khách quan và chưa có cơ quan chuyên trách xử lý văn bản vi hiến.
• Câu hỏi 4: Tòa án Hiến pháp Thái Lan có điểm gì nổi bật trong cơ cấu bổ nhiệm?
  Trả lời: Tòa án Hiến pháp Thái Lan gồm 15 thẩm phán nhiệm kỳ 9 năm, được tuyển chọn đa dạng từ 5 thẩm phán Tòa Tối cao, 2 thẩm phán Tòa Hành chính, 5 chuyên gia luật và 3 nhà khoa học chính trị, bảo đảm tính cân bằng chuyên môn và hạn chế lạm quyền chính trị.
• Câu hỏi 5: Tiền đề quan trọng nhất để thành lập Tòa án Hiến pháp tại Việt Nam là gì?
  Trả lời: Tiền đề then chốt là nhận thức đầy đủ về tinh thần thượng tôn Hiến pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, sự phân công rành mạch giữa 3 quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp và quyết tâm chính trị trong việc xây dựng cơ quan hiến định độc lập.

Kết luận

• Đề tài khẳng định bảo hiến là nhu cầu khách quan và thiết yếu của mọi nhà nước hiện đại có hiến pháp thành văn.
• Tổng kết sâu sắc 3 mô hình bảo hiến tiêu biểu trên thế giới gồm mô hình phi tập trung kiểu Mỹ, mô hình tập trung kiểu Đức và mô hình hỗn hợp kiểu Thái Lan.
• Chỉ rõ những hạn chế nội tại của cơ chế Quốc hội tự giám sát qua 4 thời kỳ lập hiến tại Việt Nam (giai đoạn 1946 - 2013).
• Đề xuất mô hình Tòa án Hiến pháp Việt Nam độc lập gồm 9 đến 15 thẩm phán, tổ chức thành 2 Hội đồng chuyên trách nhằm bảo vệ tối đa quyền con người và trật tự hiến định.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ công cuộc cải cách tư pháp và sửa đổi Hiến pháp.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi việc tiếp tục triển khai các hội thảo khoa học chuyên sâu và khảo sát thực địa mô hình bảo hiến tại các quốc gia đang phát triển trong thời gian 2 đến 3 năm tới. Các nhà nghiên cứu và cơ quan hoạch định chính sách hãy tham khảo toàn văn công trình để đóng góp vào tiến trình xây dựng thể chế bảo hiến chuyên trách, minh bạch và hiện đại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Sự cần thiết phải có cơ chế bảo hiến. Vị trí và vai trò của Tòa án hiến pháp trong bộ máy nhà nước Chương 2: Mô hình tòa án hiến pháp của một số quốc gia điển hình Chương 3: Mô hình bảo hiến ở Việt Nam và việc xây dựng Tòa án Hiến pháp ở Việt Nam trong tương lai 4 Chƣơng 1 SỰ CẦN THIẾT PHẢI CÓ CƠ CHẾ BẢO HIẾN VÀ VỊ TRÍ, VAI TRÕ CỦA TÕA ÁN HIẾN PHÁP TRONG BỘ MÁY NHÀ NƢỚC 1. Sự cần thiết phải có cơ chế bảo hiến Hiến pháp là nền tảng pháp lý, căn cứ chủ đạo đối với việc ban hành toàn bộ các văn bản pháp lý khác của Nhà nước, là cơ sở định hướng hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội cũng như hành vi ý thức pháp luật của mỗi công dân. Chính vì vậy Hiến pháp luôn được coi là đạo luật của mỗi quốc gia, các văn bản Luật và luật không được trái với Hiến pháp.

Bảo hiến hiểu theo nghĩa hẹp: bảo hiến (bảo vệ hiến pháp) về ý nghĩa cốt lõi được hiểu là kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật, là xem xét xem những đạo luật được đưa ra có phù hợp với tinh thần và nội dung của Hiến pháp hay không. Những người dân bình thường không có khả năng vi phạm Hiến pháp bởi lẽ đối tượng điều chỉnh theo nghĩa hẹp nhất của Hiến pháp là sự giới hạn quyền lực nhà nước. Theo cách hiểu này, bảo hiến không nhằm vào các văn bản dưới luật. Sự bảo hiến chỉ nhằm vào những đạo luật do Quốc hội đưa ra.

Bảo hiến hiểu theo nghĩa rộng: bảo hiến được hiểu là kiểm soát tính hợp hiến của các hành vi của các định chế chính trị được quy định trong Hiến pháp. Thực tiễn của chế độ bảo hiến ở các nước cho thấy, các định chế bảo hiến được sinh ra không chỉ đơn thuần là kiểm soát tính hợp hiến của hành vi lập pháp. Toà án Hiến pháp ở nhiều quốc gia châu Âu bên cạnh việc kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật của Nghị viện còn thực hiện nhiều chức 5 năng khác để bảo vệ nội dung và tinh thần của Hiến pháp như giải quyết tranh chấp giữa lập pháp và hành pháp, giữa liên bang và tiểu bang, giữa trung ương và địa phương; kiểm soát tính hợp hiến trong hành vi của Tổng thống cũng như của các quan chức trong bộ máy hành pháp. Cơ chế bảo hiến hiểu theo nghĩa rộng: cơ chế bảo hiến là toàn bộ những yếu tố, phương tiện, phương cách và biện pháp nhằm bảo đảm cho Hiến pháp được tôn trọng, chống lại mọi sự vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra.

Cơ chế bảo hiến hiểu theo nghĩa hẹp: cơ chế bảo hiến là một thiết chế được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc và quy định của pháp luật để thực hiện các biện pháp nhằm bảo đảm cho Hiến pháp được tôn trọng, chống lại mọi sự vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra. Theo xu hướng phát triển tất yếu của xã hội, có hành vi vi phạm pháp luật thì cũng sẽ có những điều, hành vi mà chúng ta gọi là vi hiến (vi phạm Hiến pháp). Vì vậy cũng cần có những quy định, thiết chế để bảo vệ Hiến pháp, mà một mô hình được coi là truyền thống và hiệu quả nhất vẫn là hệ thống Tòa án. Tuy nhiên, vì Hiến pháp là một thiết chế đặc biệt của Nhà nước nên vấn đề bảo vệ Hiến pháp cũng phải được coi là một thiết chế đặc biệt như vậy.

Và tòa án hiến pháp cũng được coi là một mô hình tòa án đặc biệt. Các quốc gia có Tòa án hiến pháp độc lập gồm: Hiện nay, trên thế giới đã có rất nhiều quốc gia có Tòa án Hiến pháp độc lập khoảng hơn 60 quốc gia. Mỗi quốc gia đều chọn cho mình một mô hình phù hợp với điều kiện lịch sử và xã hội của mình. Bản thống kê dưới đây sẽ minh chứng điều này: 6  Albania  Cộng hòa Séc  Latvia  Slovakia  Armenia  Ecuador  Litva  Slovenia  Áo  Ai Cập  Cộng hòa Macedonia  Nam Phi  Azerbaijan  Pháp  Madagascar  Tây Ban Nha  Belarus  Gruzia  Mali  Tajikistan  Bỉ  Đức  Moldova  Thái Lan  Bosna và Hercegovina  Hy Lạp  Mông Cổ  Thổ Nhĩ Kỳ  Bulgaria  Guatemala  Ba Lan  Turkmenistan  Trung Phi  Hungary  Bồ Đào Nha  Uganda  Chile  Ý  Romania  Ukraina  Colombia  Kazakhstan  Nga  Uzbekistan  Congo  Hàn Quốc  Serbia  Croatia  Kyrgyzstan Trải qua gần một trăm năm tồn tại và phát triển, mô hình Tòa án Hiến pháp đã đáp ứng được đòi hỏi của xu hướng phát triển của Luật Hiến pháp trên thế giới.

Vị trí, vai trò của Tòa án Hiến pháp trong bộ máy nhà nƣớc 1.1 Vị trí, vai trò của tòa án Hiến pháp Hiện nay, trên thế giới vẫn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về vị trí của Tòa án Hiến pháp trong bộ máy nhà nước. Bởi lẽ, xét cho cùng thì Tòa án hiến pháp cũng là một tòa án có chức năng tư pháp trong hệ thống tư pháp của các quốc gia. Chính vì thế mà quan điểm này cho rằng không nên tách Tòa án Hiến pháp ra khỏi nhánh quyền lực tư pháp vì hoạt động của Tòa án hiến pháp cũng phải tuân theo trình tự thủ tục nhất định và gần giống như các tòa án có thẩm quyền chung. Trái với quan điềm này là quan điểm cho rằng hoạt động của tòa án không nên phụ thuộc vào bất cứ nhánh quyền lực nào trong 7 các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp bởi bản thân nó đã hàm chứa sự độc lập nhất định, là một thiết chế đảm bảo cho quyền lập hiến.

Trước đây, trong nhiều tài liệu pháp lý, hoạt động bảo hiến được hiểu là sự giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật. Đến nay, khái niệm này được hiểu rộng hơn, theo đó hoạt động bảo hiến không chỉ là sự kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật mà còn bao gồm nhiệm vụ bảo vệ đảm tính tối cao của hiến pháp như là nền tảng của hệ thống pháp luật quốc gia, bảo đảm các quyền hiến định, mối quan hệ hữu cơ giữa các cơ quan trong tổ chức bộ máy nhà nước. Khái niệm cơ chế bảo hiến cũng có nội hàm rộng hơn, bao gồm toàn bộ các thiết chế, phương tiện, nguyên tắc, hình thức, phương thức, phương pháp, biện pháp tổ chức và thực hiện các hoạt động sau: Giải thích Hiến pháp để bảo đảm cho các nguyên tắc, quy định của Hiến pháp được nhận thức và thực hiện một cách thống nhất. Kiểm tra và giám sát hoạt động của cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm bảo đảm sự thống thống, phối hợp và có sự cân bằng quyền lực, làm cho nhánh quyền lập pháp phải phục tùng quyền lập hiến quyền hành pháp và quyền tư pháp phải phục tùng quyền lập hiến và quyền lập pháp.

Hạn chế quyền lực của các cơ quan nhà nước, bảo đảm cho các chủ thể quyền lực hoạt động theo đúng chức năng và thẩm quyền theo quy định của hiến pháp và pháp luật. Kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quy phạm pháp luật và điều ước quốc tế, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật theo nguyên tắc bảo đảm tính ối cao của hiến pháp. Kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định của hiến pháp về quyền con người, quyền công dân, bảo đảm các giá trị nhân bản của Hiến pháp, chủ quyền nhân dân và giải quyết đúng đắn mới quan hệ giữa nhà nước và các cá 8 nhân. Phát hiện và giải quyết các vấn đề phát sinh về thẩm quyền giữa cơ quan nhà nước và các cá nhân có thẩm quyền các xung đột pháp luật luật có biểu hiện vi hiến, các khiếu kiện của công dân đối với cơ quan nhà nước và cá nhân có thẩm quyền về các quyết định, hành vi có biểu hiện vi hiến.

Có thể nói trong tất cả các hoạt động bảo hiến nêu trên thì hoạt động quan trọng nhất là kiểm tra, giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật và hoạt động của cơ quan nhà nước, các cá nhân có thẩm quyền. Vì vậy việc thành lập cơ quan bảo hiến là một yêu cầu khách quan và cấp thết hiện nay nhằm duy rì bảo vệ chế độ chính trị, đảm bảo nhà nước pháp quyền, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, chống lại sự vi phạm thẩm quyền, lạm quyền.2 Đặc điểm của tòa án hiến pháp Hiện nay Tòa án hiến pháp được thành lập ở nhiều nước theo các chế độ chính trị khác nhau trên thế giới. Do đặc thù, lịch sử phát triển, văn hóa của các quốc gia là khác nhau nên việc thành lập Tòa án hiến pháp cũng như hoạt động của Tòa án hiến pháp ở các quốc gia có sự khác nhau. Mô hình cơ quan bảo hiến ở các quốc gia khác nhau phụ thuộc vào chế độ chính trị của mỗi quốc gia đó, tuy nhiên đều tựu trung lại một số các đặc điểm sau: Tòa án Hiến pháp thường được thành lập ở các quốc gia có ba nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp được phân chia tương đối rõ rệt và độc lập.

Các quốc gia như vậy thường là các nước theo thể chế độ đại nghị. Về thẩm quyền, Tòa án Hiến pháp được coi là cơ quan duy nhất có thẩm quyền giám sát hiến pháp, kiểm tra tính hợp hiến của các đạo luật do nghị viên ban hành. Đây được coi là điểm khác biệt cơ bản, bởi tòa án hiến pháp chỉ giải quyết các vụ việc về hiến pháp,hoàn toàn không xét xử các vụ án hình sự, dân sự.thông thường và cũng không có các chức năng phúc thẩm, tái thẩm như Tòa án tối cao. 9 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 Hiến pháp là văn bản chính trị - pháp lý quan trọng nhất của bất kỳ Quóc gia nào bởi nó quy định những vấn đề được coi là cơ bản nhất, quan trọng nhất của một nhà nước như thể chế chính trị, chế độ kinh tế, văn hóc, tổ chức Bộ máy nhà nước, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân… Do vậy việc đòi hỏi Hiến pháp phải được bảo vệ và tôn trọng là một đòi hỏi tất yếu trong việc chống lại mọi sự xâm phạm từ các chủ thể, đặc biệt là các chủ thể có quyền lực từ Hiến pháp.