CHƯƠNG 1 NHUNG VAN DE LÝ LUẬN VE VỊ TRÍ, VAI TRÒ HỘI THẤM NHÂN DÂN 1. Khái niệm và đặc điểm của Hội thắm nhân dân Cho đến nay, đã có nhiều nhà khoa học đưa ra khái niệm về hội thâm nhân dân. Theo hai tác giả Nguyễn Huy Hoàn và Lương Vũ Lam Giang thì: Hội thầm nhân dân là những người đại diện của nhân dân, được lựa chọn, bầu theo quy định của pháp luật để cùng Thâm phán xét xử sơ thâm những vụ án thuộc thâm quyền dé phán quyết về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của các bên trong các vụ án nhằm góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ich hợp pháp của tổ chức, cá nhân [26]. Tác giả Trần Thi Thu Hang định nghĩa về Hội thẩm như sau: Hội thấm là những người đại diện của nhân dân, được lựa chọn, được bầu theo quy định của pháp luật dé cùng thâm phán trực tiếp tham gia xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền của toà án dé quyết định các vẫn đề về sự kiện, quyết định các vấn đề về pháp luật hoặc hình phạt, nhăm đảm bảo tính dân chủ trong trong hoạt động xét xử, góp phần bảo vệ công lý, công bằng trong xã hội, bảo vệ quyền con người, quyền công dan [21].
Như vậy, mặc dù có cách diễn đạt khác nhau nhưng về cơ bản, các nhà khoa học đều cho thấy Hội thẩm nhân dân có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, Hội thẩm nhân dân là người đại diện của nhân dân: Khoản 1 Điều 2 Hiến pháp năm 2013 của Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khang định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyên xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”. Như vậy, Hiến pháp với tư cách là đạo luật cao nhất của quốc gia đã khang định Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền, của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân là một nhà nước mà quyên lực xuất phát từ nhân dân. Quyền lực xuất phát từ nhân dân được thê hiện là nhân dân thiết lập nên nhà nước, uỷ quyền cho nhà nước và kiểm tra giám sát hoạt động của nhà nước.
Nhân dân không chỉ bầu ra cơ quan đại diện của mình (Quốc hội, Hội đồng nhân dân) mà còn tham gia một cách chủ động, tích cực trong các hoạt động khác như phản biện chính sách, đóng góp ý kiến đối với các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật, tố cáo các vi phạm pháp luật của cơ quan, cán bộ, công chức nhà nước. Ngoài ra, nhân dân còn trực tiếp tham gia vào hoạt động tư pháp. Việc đảm bảo sự tham gia của nhân dân trong quản lý nhà nước, quản lý xã hội nói chung và công tác xét xử của Tòa án nói riêng là yêu cầu quan trọng trong một nhà nước tiễn bộ. Nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử thông qua những người đại diện được bầu hoặc tuyển chọn theo những quy trình pháp lý nhất định.
Những người nay là những công dân bình thường (nghĩa là họ không phải là Thâm phán chuyên nghiệp). Họ là bất kỳ ai đại diện cho các tầng lớp nhân dân trong xã hội, đại diện cho các lĩnh vực của đời song xã hội. Tuy theo pháp luật của mỗi nước mà có quy trình bầu hoặc tuyển chọn người đại diện cho nhân dân tham gia xét xử tại Toà án sẽ khác nhau. Pháp luật mỗi nước sẽ có những tiêu chí khác nhau dé bầu hoặc tuyển chon ra người thích hợp.
Nhưng về cơ bản, những người này là những người không bắt buộc phải là các chuyên gia pháp luật. Các vụ việc, tranh chấp trong đời sống vô cùng đa dạng và phức tạp. Có những vụ việc liên quan đến người chưa thành niên, có những vụ việc liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, có những vụ việc liên quan đến hoạt động xây dựng,. Trong những vụ việc này, ngoài các yếu tố pháp lý thì có các yếu tố khác như tâm lý, kiến thức kỹ thuật, kiến thức tài chính, các giá trị xã hội trong từng lĩnh vực,.
Nếu chỉ có Thâm phán tham gia thì có thé nhìn con vòi thành cái vòi hoặc cái đuôi. Sự tham gia của Hội tham nhân dân trong nghiên cứu hồ sơ, xét hỏi, đánh giá chứng cứ, nghị án và biểu quyết dé thông qua bản án, quyết định của Toà án sẽ làm cho vụ việc được giải quyết toàn điện và thấu đáo. Khi tham gia, nghiên cứu hé sơ, xét hỏi và đánh giá chứng cứ, Hội thâm nhân dân làm việc độc lập mà không phải chịu bắt kỳ sự tác động nào từ Thâm phán hay bất kỳ người nào Tinh đại diện của nhân dân còn được thé hiện ở chỗ Hội thẩm nhân dân đại diện cho tâm tư, nguyện vọng và tiếng nói của nhân dân trong hoạt động tư pháp nhằm bảo đảm sự việc xét xử khách quan, công tâm, công bằng, đúng pháp luật, phù hợp với giá trị chung của xã hội. Tâm tư, nguyện vọng và tiếng nói của nhân dân được thể hiện qua các hành vi tố tụng của Hội thâm nhân dân.
Khi tham gia nghị án và biểu quyết thông qua bản án, quyết định của Toà án, Hội thấm nhân dân đại diện cho tiếng nói của nhân dân dé đưa ra quan điểm. Vì vậy, tiếng nói của nhân dân phải là tiếng nói chủ động chứ không phải là tiếng nói thu động hoặc hình thức. Dé có được tính chủ động thì người đại diện cho nhân dân tham gia từng vụ việc phải là những người có kiến thức, kinh nghiệm trong lĩnh vực liên quan đến vụ việc. Ví dụ, nếu vụ việc liên quan đến trẻ em thì Hội thâm nhân dân tham gia xét xử phải là người hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, chăm sóc và bảo vệ trẻ em.
Đối với những vụ việc liên quan đến người nước ngoài, cần có Hội thâm nhân dân là người có hiểu biết về văn hoá, tâm lý và ngôn ngữ của người nước ngoài tham gia vụ việc. Như vậy, tư cách đạo đức, những kiến thức và kinh nghiệm xã hội cũng như những kiến thức và kinh nghiệm trong những lĩnh vực chuyên môn là những tiêu chí cần có đề bầu hoặc tuyển chọn Hội thâm nhân dân hoặc tương đương. Tính đại diện của nhân dân còn được thể hiện tiếp ở việc hội thâm nhân dân thông qua công tác xét xử, nắm bắt được các quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật, để từ đó tuyên truyền, phô biến, giáo dục pháp luật trong nhân dân, nhằm nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân. Đề từ đó, ý thức sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật ngày càng được nâng cao.
Thứ hai, Hội thẩm nhân dân là một chức danh tư pháp, trong quan hệ tố tụng, Hội thẩm nhân dân là người tiến hành tố tụng, cùng với Tham phán xét xử các vụ việc thuộc thẩm quyền của Toà án Như tác giả Bảo Hương chỉ ra rằng: Hội thẩm nhân dân ở Việt Nam là một chức danh tư pháp. đại diện cho nhân dân trong hoạt động tố tụng. Theo đó, hội thâm nhân dân do hội đồng nhân dân địa phương bau ra theo nhiệm kỳ dé tham gia xét xử sơ thấm các vụ án hình sự, dân sự, hành chính theo quy định của pháp luật. Hội thâm cùng với thâm phán trực tiếp xét xử, đưa ra các phán quyết của tòa án theo nguyên tắc bình đăng, quyết định theo đa số.
Hội thâm nhân dân còn là người thường xuyên gắn bó với nhân dân, tham gia giám sát hoạt động tư pháp, góp phần tuyên truyền pháp luật và là nhịp cầu nối giữa tòa án và người dân [46]. Xã hội không chỉ có pháp luật. Hay nói chính xác hơn, pháp luật là thượng tầng kiến trúc, là gương phản chiếu của đời sống xã hội. Các Thâm phán là những chuyên gia pháp lý, họ được đảo tạo bài bản và đầy đủ về pháp luật để có thể vận dụng pháp luật nhằm đánh giá sự đúng sai trong ứng xử của con người trong xã hội.
Tuy nhiên, Thâm phán không phải là cuốn bách khoa toàn thư. Thâm phán không thê biết được mọi ngóc ngách của đời sống xã hội. Vì vậy, bên cạnh Tham phan cần có tiếng nói của các tầng lớp nhân dân để những đánh giá, kết luận của toà án được khách quan và thấu tình đạt lý. Sự tham gia của những người công dân bình thường vào công tác xét xử là một phát minh vĩ đại trong hàng vạn những phát minh vĩ đại khác tạo nên một xã hội tiến bộ ngày nay.
Bởi lẽ, Thâm phan là những người am hiểu pháp luật. Nhung Tham phán cũng 14 con người nên không thể tránh khỏi sự thiên vị hay chủ quan trong quyết định. Trong nhiều trường hợp, chuyên gia pháp luật sẽ hướng kết luận theo định kiến riêng của mình. Đáng sợ hơn, khi những người am hiểu pháp luật sử dụng sự hiểu biết của mình dé bẻ cong công lý.
Vì vậy, sự tham gia của những người dân bình thường vào hoạt động xét xử sẽ vừa kiềm chế được quyên lực của Thâm phán vừa đưa cái nhìn vô tư, khách quan của người dân trong vụ việc. Từ đó, bản án của Toả án sẽ không chỉ đúng pháp luật mà còn hợp tình hợp lý. Nhân dân tham gia hoạt động xét xử không phải là tham gia thụ động mà là tham gia chủ động. Có nghĩa là Hội thâm nhân dân trực tiếp tham gia các hoạt động nghiên cứu hồ sơ, xét hỏi, đánh giá chứng cứ, nghị án và biểu quyết đề thông qua bản án.
Như một nhà khoa học đã nhận định: Muốn đưa ra quyết định đúng đắn, giải quyết các tranh chấp đúng pháp luật, hợp với lẽ công băng, xử phạt đúng người, đúng tội, hiển nhiên đòi hỏi những người làm công tác xét xử phải có đạo đức trong sáng, có bản lĩnh, có trình độ chuyên môn và nghiệp vụ vững vàng, có kiến thức và vốn hiểu biết cuộc song, có kinh nghiệm hoạt động xã hội. Vi thế pháp luật quy định khi xét xử có Hội thầm tham gia là sự bổ sung cần thiết. Hội thâm là đại diện của các ĐIỚI, Các ngành, các tổ chức xã hội, nghề nghiệp, hội thâm có thé phản ánh một cách khách quan suy nghĩ, tâm tư của quần chúng nhân dân, chứ không phải từ góc độ của một luật gia thuần túy.