Chương I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÂN CẤP THẤM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP DÂN SỰ TRONG HỆ THỐNG TOA ÁN NHÂN DAN 1. THẤM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHAP DÂN SỰ CUA TOA ÁN NHÂN DÂN 1. Khái niệm thẩm quyền của Tòa án 1. Một số vấn đề chung về thẩm quyền Nhà nước, theo quan điểm của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lénin, là "sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được" [29, tr.
Đó là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, một bộ phận chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý đặc biệt nhằm duy trì trật tự xã hội, thực hiện những mục đích và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội. Các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước được thực hiện thông qua bộ máy nhà nước. Bộ máy nhà nước là hệ thống cơ quan từ trung ương tới địa phương, bao gồm nhiều loại cơ quan như cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơ quan tư pháp, cơ quan ngoại giao. Thực hiện chức năng, nhiệm vụ chung của Nhà nước, nhưng mỗi cơ quan trong bộ máy nhà nước có chức năng, nhiệm vụ riêng phù hợp với phạm vi quyền hạn được giao.
Cơ sở để xác định chức năng, nhiệm vụ và phạm vi quyền hạn cho mỗi cơ quan trong bộ máy nhà nước phụ thuộc vào các kiểu Nhà nước và hình thức Nhà nước. Chẳng hạn, trong hình thức Nhà nước quân chủ, quyền lực tối cao của Nhà nước tập trung toàn bộ hoặc phần lớn trong tay người đứng đầu Nhà nước, thường được gọi là Vua. Cách tổ chức này đã dẫn đến "sự tùy tiện là quyền lực của nhà Vua" hay "quyền lực của Vua là sự tùy tiện" như nhận xét của C. Con Montesquieu, một nhà xã hội học, một triết gia và nhà khai sáng người Pháp thé ky XVIII thì cho rằng, "trong mỗi quốc gia đều có ba thứ quyền lực: quyền lập pháp, quyền thi hành những điều hợp với quốc tế công pháp và quyền thi hành những điều trong luật dân sự” [47, tr.
Theo ông, thực hiện quyền lực nhà nước, xét cho cùng là việc tổ chức thực hiện ba quyền lực trên. Montesquieu đã đánh giá: Khi mà quyền lập pháp và quyền hành pháp nhập lại trong tay một người hay một Viện Nguyên lão, thì sẽ không còn gi là tự do nữa; vì người ta sợ rằng chính ông ta hay viện ấy chỉ đặt ra luật độc tài để thi hành một cách độc tài. Cũng không có gì là tự do nếu quyền tư pháp không tách khỏi quyền lập pháp và quyền hành pháp. Nếu quyền tư pháp nhập lại với quyền lập pháp thì người ta độc đoán với quyền sống và quyền tự do của công dân; quan tòa sẽ là người đặt ra luật.
Nếu quyền tư pháp nhập lại với quyền hành pháp thì ông quan tòa sẽ có cả sức mạnh đàn áp. Nếu một người hay một tổ chức của quan chức, hoặc của quý tộc, hoặc của dân chúng nắm luôn cả ba thứ quyền lực nói trên thì tất cả sẽ mất hết [47, tr. Những quan điểm của Montesquieu là nền tang cho học thuyết "tam quyền phân lập", một học thuyết có ảnh hưởng lớn tới tổ chức bộ máy nhà nước của các Nhà nước tư sản. Có thể thấy ảnh hưởng của học thuyết tam quyền trong Hiến pháp Mỹ năm 1787, trong tuyên ngôn của Cộng hòa Pháp về quyền con người và quyền công dân năm 1789.
Chẳng hạn, Điều 16 của Bản tuyên ngôn năm 1789 nêu rõ: một xã hội trong đó không bảo đảm việc sử dụng các quyền và không thực hiện sự phân quyền thì không có Hiến pháp [90, tr. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin trong khi xây dựng học thuyết về Nhà nước kiểu mới, đã kế thừa những hạt nhân hợp lý của các học thuyết chính trị và trên cơ sở tổng kết những kinh nghiệm đấu tranh giai cấp để đưa ra quan điểm quyền lực nhà nước thống nhất, không phân chia và thuộc về nhân dân. Nhân dân trao quyền lực đó cho người đại diện của mình là Quốc hội, đó "không phải là cơ quan đại nghị mà là một cơ quan hành động, vừa lập pháp, vừa hành pháp. các nghị sĩ tự mình cộng tác, tự mình thực hiện những pháp luật của mình, tự mình kiểm tra lấy tác dụng của những pháp luật ấy, tự mình phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước cử tri của minh" [28, tr.
Nhưng cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước không trực tiếp làm tất cả công việc mà phân công cho các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước, trong đó mỗi cơ quan có chức năng, nhiệm vụ, có quyền hoạt động trong một lĩnh vực nhất định. Quan điểm của Dang và Nhà nước ta khi xây dung Nhà nước ta là Nha nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Điều 2 Hiến pháp năm 2002 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam [44] đã khẳng định: "Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp”.
Quyền lực nhà nước thực hiện thông qua những cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân, được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ có sự phân công, phân nhiệm trên cơ sở bảo đảm nguyên tắc thống nhất quyền lực. Sự phân công, phân nhiệm không chỉ xác định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn cho từng cơ quan, mà còn tạo ra những lĩnh vực hoạt động riêng của cơ quan đó trong bộ máy nhà nước. Ví dụ, cùng có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể; bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân, nhưng TAND có chức năng xét 10 xử, còn chức năng của Viện kiểm sát là thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong phạm vi trách nhiệm do luật định. Phạm vi hoạt động riêng của từng cơ quan đã tạo ra thẩm quyền cho mỗi cơ quan nhà nước.
Thẩm quyền của cơ quan nhà nước bao gồm lĩnh vực ma Nhà nước giao cho cơ quan đó thực hiện. Với thẩm quyền của mình, các cơ quan nhà nước không thể làm thay chức năng của nhau, không thể thay thế cơ quan nhà nước này bằng cơ quan nhà nước khác để thực hiện chức năng đã được xác định. Thẩm quyền của cơ quan nhà nước không chỉ xác định phạm vi hoạt động của từng cơ quan, mà còn phân định thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước trong bộ máy nhà nước. Sự xác định và phân định này do pháp luật quy định.
Tùy theo chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan mà pháp luật quy định cho mỗi cơ quan có một hoặc nhiều thẩm quyền. Ví dụ, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp. Quốc hội quyết định những chính sách cơ bản về đối nội và đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của đất nước, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về quan hệ xã hội và hoạt động của công dân.
Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước. Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có quyền quản lý và điều hành xã hội trên mọi lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của Nhà nước. Khái niệm thẩm quyền gắn liền với chức năng, nhiệm vu của các cơ quan trong bộ máy nhà nước. Thẩm quyền trở thành một thuộc tính tất yếu của quyền lực nhà nước.
Từ điển Luật học đã định nghĩa thẩm quyền là "tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của các cơ quan, tổ chức 11 thuộc hệ thống bộ máy nha nước do pháp luật quy định" [93, tr. Giáo trình Lý luận về nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội cũng cho rằng: Các cơ quan nhà nước hoạt động trong phạm vi thẩm quyền của mình. Thẩm quyền của cơ quan nhà nước là toàn bộ những quyền và nghĩa vụ mà Nhà nước quy định cho cơ quan đó, phụ thuộc vào vị trí của mình trong bộ máy nhà nước. Các cơ quan nhà nước khác nhau thì có thẩm quyền khác nhau [85, tr.
Là thuộc tính của quyền lực nhà nước, khái niệm thẩm quyền không chỉ gắn với hoạt động của một cơ quan nhà nước, mà trong nhiều trường hợp, thẩm quyền còn là quyền hạn của một cá nhân được thực hiện nhân danh quyền lực nhà nước theo quy định của pháp luật. Ví dụ, Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội, đối ngoại. Thủ tướng Chính phủ là thành viên của Chính phủ, là người chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác với Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước. Bộ trưởng các bộ là người chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về lĩnh vực, ngành mình phụ trách.
Chánh án TANDTC chịu trách nhiệm báo cáo công tác của ngành Tòa án trước Quốc hội. Thẩm phán là người có quyền ra bản án. Với các nhiệm vụ như vậy, các cá nhân này có những quyền hạn, thẩm quyền nhất định được pháp luật quy định. Ví dụ, Chánh án TANDTC có thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của TAND các cấp.
Thẩm phán có quyền xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật khi ra bản án. Giáo trình Luật tố tụng hành chính của Trường Đại học Luật Hà Nội cũng cho rằng: "Thẩm quyền là quyền han theo pháp luật quy định, của cơ quan công quyền và công chức giữ chức vụ nhà nước nhất định" [84, tr.