Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI SẢN, SỰ HÌNH THÀNH CÔNG TY QUẢN LÝ TÀI SẢN CỦA CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG TẠI VIỆT NAM VÀ MALAYSIA 1. Khái quát các vấn đề lý luận về quản lý tài sản và các loại hình Công ty quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng 1. Khái niệm về quản lý tài sản Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản (Điều 163 Bộ luật Dân sự 2005). Chủ sở hữu tài sản có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản đồng thời phải chịu rủi ro khi tài sản bị tiêu hủy hoặc bị hư hỏng do sự kiện bất khả kháng.
Tài sản là vật bao gồm bất động sản (đất đai, nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất, kể cả các tài sản gắn liền với nhà, công trình xây dựng đó. Còn tài sản là động sản là những tài sản không phải là bất động sản. Hiện nay, pháp luật không có một khái niệm cụ thể về quản lý tài sản để có thể xác định cơ sở pháp lý của hoạt động quản lý tài sản là gì. Tuy nhiên, theo thực tế phát triển nghề nghiệp hiện nay (trên một số website về hướng nghiệp:hieuhoc.), quản lý tài sản đang được xác định là một hoạt động của các nhà tư vấn giúp cho các khách hàng của mình trong đó bao gồm các cá nhân hay tổ chức hoạch định được nguồn tài sản của mình, biết cách quản lý, sử dụng tài sản, biến tài sản đó thành tài nguyên sống, sinh lời đem lại lợi nhuận cho chính người sở hữu của nó.
Quản lý tài sản có thể hiểu đơn thuần là một hoạt động quản lý tài sản giúp cho chủ sở hữu tài sản trên cơ sở thỏa thuận giữa chủ tài sản và người được giao quản lý tài sản, người quản lý tài sản sẽ thực hiện quản lý tài sản cho chủ tài sản theo các mục đích mà chủ tài sản hướng tới, có thể chỉ là hoạt động trông hộ, giữ gìn giúp bảo vệ sự nguyên vẹn của tài sản, nhưng cũng có thể người quản lý sẽ được chủ sở hữu tài sản giao khai thác, sử dụng tài sản đem lại lợi nhuận cho chủ sở hữu tài sản. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo cách hiểu trên, vai trò của người quản lý tài sản không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm sự vẹn toàn của tài sản được giao quản lý mà còn phải có định hướng, tư vấn cách quản lý, sử dụng để đem lại lợi ích cho người có tài sản. Việc giao tài sản cho người khác quản lý tức là giao quyền chiếm hữu (nắm giữ, quản lý tài sản) tài sản cho người quản lý tài sản. Mọi hoạt động quản lý (bao gồm cả quản lý tài sản) phải do 4 yếu tố cơ bản sau cấu thành: Chủ thể quản lý (ai quản lý); Khách thể quản lý (quản lý cái gì); Mục đích quản lý (quản lý vì cái gì); Môi trường và điều kiện tổ chức quản lý (quản lý trong hoàn cảnh nào).
Với sự phát triển nhanh và mạnh của hệ thống ngân hàng, nhu cầu quản lý tài sản của các TCTD trở nên cấp thiết, ban đầu tài sản quản lý chủ yếu là tài sản bảo đảm cho các khoản cấp tín dụng tại TCTD. Từ năm 2001, mô hình công ty quản lý nợ và khai thác của các TCTD đã có cơ chế pháp lý để ra đời, các TCTD lần lượt thành lập các công ty quản lý nợ và khai thác tài sản của mình (AMC), đây là loại hình công ty trực thuộc TCTD (TCTD nắm 100% vốn điều lệ) hoạt động theo loại hình Công ty TNHH một thành viên do tổ chức làm chủ sở hữu. Theo Điều lệ mẫu về tổ chức và hoạt động của công ty quản lý nợ và khai thác tài sản trực thuộc ngân hàng thương mại ban hành theo Quyết định số 1390/2001/QĐ-NHNN ngày 7/11/2001 của NHNN thì các Công ty AMC được thực hiện các hoạt động như: Tiếp nhận, quản lý các khoản nợ tồn đọng (bao gồm: nợ có tài sản bảo đảm và nợ không có tài sản bảo đảm) và tài sản bảo đảm nợ vay (tài sản thế chấp, cầm cố; tài sản gán nợ; tài sản Toà án giao ngân hàng) liên quan đến các khoản nợ để xử lý, thu hồi vốn nhanh nhất; Chủ động bán các tài sản bảo đảm nợ vay thuộc quyền định đoạt của ngân hàng thương mại theo giá thị trường (giá bán tài sản có thể cao hoặc thấp hơn giá trị nợ tồn đọng) theo hình thức sau: Tự bán công khai trên thị trường; Bán qua Trung tâm dịch vụ bán đấu giá tài sản; Bán cho Công ty mua bán nợ của Nhà nước (khi được thành lập); Cơ cấu lại nợ tồn đọng bằng các biện pháp: giãn nợ, miễn giảm lãi suất, đầu tư thêm, chuyển đổi nợ thành vốn góp; Xử lý tài sản bảo đảm nợ vay bằng các biện pháp thích hợp: cải tạo, sửa chữa, nâng cấp tài sản để 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bán, cho thuê, khai thác kinh doanh, góp vốn, liên doanh bằng tài sản để thu hồi nợ; Mua, bán nợ tồn đọng của tổ chức tín dụng khác, của các công ty quản lý nợ và khai thác tài sản của ngân hàng thương mại khác theo quy định của pháp luật. Theo thống kê của PG Bank, hiện nay có hơn 30 AMC trực thuộc NHTM.
Bên cạnh đó, có một số NHTM đã được NHNN chấp thuận thành lập AMC nhưng AMC chưa chính thức đi vào hoạt động (Habubank, VietABank, Vietbank, Seabank). AMC quản lý chủ yếu các khoản nợ tồn đọng và tài sản bảo đảm nợ vay cho TCTD. Thực tế, bất cập đối với các hoạt động của AMC là chỉ được mua bán nợ tồn đọng của TCTD khác mà không được mua bán nợ của chính TCTD thành lập ra AMC, điều này thể hiện chính sách của Nhà nước không muốn AMC trở thành “sân sau” của TCTD, trở thành nơi mà TCTD chuyển giao, mua bán nợ xấu nhằm làm sạch số liệu nợ xấu. Chính vì điều này đã khiến cho các TCTD không giải quyết được triệt để vấn đề nợ xấu, hoạt động của các AMC của các TCTD hiện nay chủ yếu liên quan đến quản lý tài sản bảo đảm, do đó, nhu cầu về việc phải có một công ty quản lý tài sản chung cho các TCTD, là nơi TCTD có thể mua bán nợ, chuyển giao quản lý khoản nợ.
Với tất cả các cơ sở lý luận cơ bản nêu trên, hoạt động quản lý tài sản của các TCTD của VAMC được hiểu rất rộng, bao gồm quản lý các loại tài sản do TCTD giao quản lý. Tuy nhiên, mục tiêu và tiền đề dẫn đến việc hình thành mô hình VAMC chỉ là giải quyết vấn đề nợ xấu, và trong bối cảnh kinh tế xã hội cũng như hoạt động của các TCTD hiện nay thì nhu cầu quản lý tài sản của TCTD chỉ là quản lý khoản nợ xấu. Như vậy, VAMC ra đời với mục đích hoạt động chính là quản lý tài sản cho các TCTD, có nghĩa chỉ thực hiện chức năng quyền chiếm hữu đối với tài sản, không chịu rủi ro đối với tài sản được giao quản lý. Đặc biệt, mặc dù khái niệm tài sản rất rộng và VAMC có tên gọi là “Công ty quản lý tài sản của các TCTD”, nhưng thực tế, VAMC chỉ quản lý các tài sản là các khoản nợ xấu của TCTD, các khoản nợ xấu này có thể bao gồm tài sản bảo đảm là bất động sản, động sản và quyền tài sản….
Vấn đề là với thực tiễn hoạt động hiện nay, vai trò của VAMC với tư cách là người quản lý 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tài sản cho các TCTD như thế nào, VAMC chỉ đảm bảo sự nguyên vẹn của tài sản được giao quản lý hay còn có các biện pháp quản lý và khai thác cũng như xử lý các khoản nợ xấu để mang lợi ích cho các TCTD. Để trả lời câu hỏi này, tác giả đã phân tích rõ thực trạng hoạt động của VAMC tại Chương II của Luận văn. Các loại hình công ty quản lý tài sản Theo Klingebiel D. Theo loại hình này thì hoạt động quản lý tài sản chủ yếu tập trung tái cấu trúc doanh nghiệp (bao gồm cả TCTD) bằng việc chuyển hóa nợ thành vốn góp, tạo cơ hội cho doanh nghiệp cũng như TCTD tự phục hồi hoạt động sản xuất kinh doanh, khôi phục sự phát triển và nguồn lợi nhuận để có thể tiếp tục thanh toán các khoản nợ xấu.
Với loại hình hoạt động như trên không phải có thể áp dụng đối với bất cứ “Con nợ” nào vì thực tế để xem xét quyết định có nên tiếp tục khôi phục hoạt động của 1 doanh nghiệp cần phải có sự đánh giá tổng thể trên nhiều yếu tố: khả năng phục hồi, khả năng phát triển, nhu cầu thị trường đối với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, cơ sở vật chất, năng lực quản lý, trình độ của nhân sự…. Trên cơ sở có kết quả đánh giá tổng thể này, các Chủ nợ cũng như công ty quản lý tài sản thay cho chủ nợ mới xem xét có quyết định tái cấu trúc, tham gia góp vốn, quản lý, điều hành đối với doanh nghiệp và tiếp tục rót vốn để phục hồi hoạt động. Tuy nhiên, xét về mặt tích cực, với việc phục hồi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp không dẫn đến phá sản hoặc giải thể thì việc quản lý tài sản theo loại hình này mang lại đóng góp tích cực cho sự phát triển kinh tế - xã hội, tạo sự ổn định, cân bằng và thúc đẩy xã hội phát triển. - Loại hình 2: Chuyển nhượng nhanh nợ xấu (mua đứt nợ xấu và xử lý nhanh).
Theo loại hình này, sau khi mua nợ xấu về, các công ty quản lý tài sản sẽ thực hiện chuyển nhượng nhanh nợ xấu và/hoặc xử lý tài sản bảo đảm nhanh để xử lý dứt điểm nợ xấu, thu hồi vốn. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để thực hiện theo loại hình này, tiềm lực về vốn của công ty quản lý tài sản phải đủ mạnh hoặc được trao cơ chế rõ ràng để có thể mua dứt điểm nợ xấu của các TCTD theo giá thị trường hoặc bằng giấy tờ có giá.