Luận văn thạc sĩ: Hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần Việt Nam và thơ Đường Trung Quốc

Luận văn thạc sĩ phân tích hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần Việt Nam và thơ Đường Trung Quốc, khám phá giá trị nghệ thuật và triết lý sâu sắc.

• Tác giả: Quản Hồng Vĩ
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Thị Thu Vân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: So sánh hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần Việt Nam và thơ Đường Trung Quốc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
• Kết cấu luận văn
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Trăng trong nhận thức thẩm mỹ của người phương Đông
• 1.2. Thời Lý Trần và thời nhà Đường – những điều kiện lịch sử - văn hóa
• 1.3. Phân loại hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần và thơ Đường
• 1.4. Những quan điểm triết học và mỹ học Thiền Tông
• 1.4.1. “Ngôn bất tận ý” (Lời nói không diễn đạt được hết ý)
• 1.4.2. Nhị nhập tứ hạnh
• 1.4.3. Hư vô quan của thiền Tông
• 2. Chương 2: So sánh hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần và thơ Đường về phương diện nội dung, ý nghĩa
• 2.1. Những điểm tương đồng
• 2.2. Những điểm dị biệt
• 2.3. Ý nghĩa của những tương đồng và dị biệt này (về mặt cảm hứng nghệ thuật)
• 3. Chương 3: So sánh hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần và thơ Đường về phương diện nghệ thuật thể hiện
• 3.1. Những điểm tương đồng
• 3.2. Những điểm dị biệt
• 3.3. Ý nghĩa của những tương đồng và dị biệt này (về mặt tư duy nghệ thuật và phong cách nghệ thuật)
• PHẦN KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Hình ảnh trăng trong văn hóa phương Đông

Hình ảnh trăng từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa quan trọng trong văn học phương Đông. Trong văn hóa Trung Quốc và văn hóa Việt Nam, trăng không chỉ là nguồn sáng tự nhiên mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Trăng gắn liền với những huyền thoại, tín ngưỡng và triết lý sống. Trong thơ thiền Lý Trần và thơ Đường, trăng được sử dụng như một hình ảnh biểu tượng, phản ánh tư tưởng thiền học và cảm xúc của các thi nhân. Sự xuất hiện của trăng trong thơ ca không chỉ là miêu tả cảnh vật mà còn là phương tiện để truyền tải những triết lý sâu xa về cuộc sống và vũ trụ.

1.1. Trăng trong thơ thiền Lý Trần

Trong thơ thiền Lý Trần, hình ảnh trăng thường được sử dụng để thể hiện sự giác ngộ và tĩnh lặng của tâm hồn. Trăng trở thành biểu tượng của sự vĩnh hằng và hòa hợp với vũ trụ. Các thi nhân thời Lý Trần thường mượn trăng để diễn tả sự thấu hiểu chân lý và sự giải thoát khỏi những ràng buộc trần tục. Ví dụ, trong thơ của Trần Nhân Tông, trăng không chỉ là nguồn sáng mà còn là biểu tượng của niềm hy vọng và sự sum vầy.

1.2. Trăng trong thơ Đường

Trong thơ Đường, hình ảnh trăng thường gắn liền với cảm xúc cô đơn, chia ly và nỗi nhớ quê hương. Các nhà thơ như Lý Bạch, Đỗ Phủ thường sử dụng trăng để thể hiện nỗi buồn và sự cô đơn của con người trước vũ trụ bao la. Trăng trong thơ Đường cũng mang ý nghĩa triết lý, phản ánh sự vô thường của cuộc sống và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên.

II. So sánh hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần và thơ Đường

So sánh văn học giữa thơ thiền Lý Trần và thơ Đường cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng hình ảnh trăng. Cả hai dòng thơ đều sử dụng trăng như một biểu tượng để truyền tải tư tưởng và cảm xúc. Tuy nhiên, trong thơ thiền Lý Trần, trăng thường mang ý nghĩa tích cực, thể hiện sự giác ngộ và hòa hợp với vũ trụ. Trong khi đó, thơ Đường thường sử dụng trăng để diễn tả nỗi buồn và sự cô đơn. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt trong tư tưởng thiền và văn hóa của hai nền văn học.

2.1. Tương đồng trong cách sử dụng trăng

Cả thơ thiền Lý Trần và thơ Đường đều sử dụng hình ảnh trăng như một biểu tượng để truyền tải tư tưởng và cảm xúc. Trăng trong cả hai dòng thơ đều mang ý nghĩa triết lý, phản ánh sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và vũ trụ. Trăng cũng được sử dụng để thể hiện sự giác ngộ và thấu hiểu chân lý.

2.2. Khác biệt trong cách sử dụng trăng

Sự khác biệt chính giữa thơ thiền Lý Trần và thơ Đường nằm ở cách sử dụng hình ảnh trăng để truyền tải cảm xúc. Trong thơ thiền Lý Trần, trăng thường mang ý nghĩa tích cực, thể hiện sự giác ngộ và hòa hợp với vũ trụ. Trong khi đó, thơ Đường thường sử dụng trăng để diễn tả nỗi buồn và sự cô đơn. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt trong tư tưởng thiền và văn hóa của hai nền văn học.

III. Ý nghĩa của sự tương đồng và khác biệt

Sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng hình ảnh trăng giữa thơ thiền Lý Trần và thơ Đường không chỉ phản ánh sự khác biệt trong tư tưởng thiền và văn hóa mà còn cho thấy sự phong phú và đa dạng của văn học phương Đông. Sự tương đồng cho thấy sự giao thoa văn hóa giữa hai nền văn học, trong khi sự khác biệt phản ánh bản sắc độc đáo của mỗi nền văn học. Qua đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về tư duy nghệ thuật và cảm hứng sáng tạo của các nhà thơ trong hai thời kỳ này.

3.1. Ý nghĩa văn hóa

Sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng hình ảnh trăng giữa thơ thiền Lý Trần và thơ Đường phản ánh sự giao thoa và khác biệt trong văn hóa của hai nước. Sự tương đồng cho thấy ảnh hưởng của Phật giáo và văn hóa phương Đông lên cả hai nền văn học. Trong khi đó, sự khác biệt phản ánh bản sắc độc đáo của mỗi nền văn học.

3.2. Ý nghĩa nghệ thuật

Sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng hình ảnh trăng cũng cho thấy sự phong phú và đa dạng trong nghệ thuật thơ ca của hai nền văn học. Các nhà thơ trong cả hai thời kỳ đều sử dụng trăng như một phương tiện để truyền tải tư tưởng và cảm xúc, nhưng cách thức và mục đích sử dụng lại có sự khác biệt. Điều này phản ánh sự sáng tạo và độc đáo trong tư duy nghệ thuật của các nhà thơ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình phát triển của văn học phương Đông, hình tượng thiên nhiên luôn đóng vai trò là chiếc gương phản chiếu tâm hồn và tư tưởng thời đại. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam mang mã số 60 22 34 của tác giả Quản Hồng Vĩ, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đoàn Thị Thu Vân tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2011, đã thực hiện khảo sát chuyên sâu trên quy mô 808 tác phẩm văn học cổ trung đại. Cụ thể, công trình phân tích 497 tác phẩm trong bộ sách "Thơ văn Lý Trần" (tập 1 gồm 136 bài, tập 2 gồm 361 bài) và 311 bài trong tuyển tập "Thơ Đường 300 bài", từ đó xác định 104 thi phẩm có xuất hiện trực tiếp hình ảnh vầng trăng (gồm 40 bài thơ thiền Lý Trần và 64 bài thơ Đường).

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ những giá trị tư tưởng và mỹ học ẩn sau hình tượng vầng trăng qua sự đối chiếu giữa hai nền thi ca lớn. Mục tiêu nghiên cứu hướng đến việc xác lập hệ thống phân loại khoa học, so sánh các điểm tương đồng và dị biệt về phương diện nội dung, ý nghĩa triết học cũng như phương thức biểu đạt nghệ thuật. Phạm vi không gian và thời gian của đề tài bao quát hai giai đoạn hoàng kim: thời kỳ nhà Đường (618 - 907) tại Trung Quốc và thời đại Lý - Trần (thế kỷ XI - XIV) tại Việt Nam. Ý nghĩa khoa học của luận văn được khẳng định thông qua việc đối chiếu 100% ngữ liệu văn bản Hán Nôm nguyên tác, cung cấp cái nhìn khách quan về bản sắc văn hóa dân tộc và tư duy thẩm mỹ độc lập của thi ca Đại Việt trong bối cảnh giao lưu khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết văn học so sánh kết hợp chặt chẽ với mỹ học và triết học Thiền tông phương Đông thông qua 3 phạm trù lý thuyết nền tảng. Thứ nhất là mệnh đề "Ngôn bất tận ý", khởi nguồn từ quan điểm "bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền" của Thiền tông, coi ngôn ngữ chỉ là phương tiện biểu đạt hữu hạn trước thực tại vô hạn. Thứ hai là học thuyết "Nhị nhập tứ hạnh" do Tổ Bồ Đề Đạt Ma khởi xướng, phân định con đường giác ngộ thành Lý nhập và Hạnh nhập; trong đó Hạnh nhập bao gồm 4 hạnh thực hành đạo đức là Báo oán hạnh, Tùy duyên hạnh, Vô sở cầu hạnh và Xứng pháp hạnh. Thứ ba là "Hư vô quan" của Thiền học, tiêu biểu qua quan điểm "Bản lai vô nhất vật" của Lục tổ Huệ Năng, nhìn nhận thực tại thông qua mối quan hệ biện chứng giữa cái "chân không" bản thể và cái "diệu hữu" hiện tượng. Bên cạnh đó, các khái niệm then chốt như biểu tượng nghệ thuật, bản tâm thanh tịnh và mỹ cảm tự nhiên được sử dụng xuyên suốt để định hình khung phân tích.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ 2 bộ tổng tập kinh điển gồm "Thơ văn Lý Trần" (tập 1 và tập 2) và "Thơ Đường 300 bài". Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu mục tiêu để trích xuất cỡ mẫu chuẩn gồm 104 bài thơ có hình ảnh trăng, bao gồm 40 bài thơ thiền thời Lý - Trần (chiếm tỷ lệ 8.05% trong tổng số 497 tác phẩm khảo sát) và 64 bài thơ đời Đường (chiếm tỷ lệ 20.58% trong tổng số 311 bài khảo sát).

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê định lượng kết hợp phân tích thi pháp học so sánh nhằm đảm bảo tính chính xác, minh bạch của dữ liệu trước khi khái quát hóa thành các kết luận lý luận. Phương pháp liên ngành giữa văn học, ngôn ngữ học Hán Nôm và tôn giáo học cho phép giải mã các tầng nghĩa biểu tượng của văn bản trong bối cảnh văn hóa tương ứng. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai đồng bộ qua timeline 12 tháng, chia thành 3 giai đoạn: khảo sát thống kê văn bản, lập ma trận tiêu chí phân loại và tiến hành so sánh đối chiếu đa chiều.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát định lượng và phân tích thi pháp đã mang lại 3 phát hiện khoa học mang tính bước ngoặt:

Thứ nhất, ở nhóm chức năng miêu tả thiên nhiên đơn thuần, thơ Đường chiếm tỷ lệ lên tới 50.0% (32 trên 64 bài), trong khi thơ thiền Lý Trần chỉ chiếm 25.0% (10 trên 40 bài). Các thi nhân đời Đường như Mạnh Hạo Nhiên, Vương Duy thường sử dụng ánh trăng để kiến tạo không gian tĩnh mịch, thanh cảnh; trong khi đó, thi nhân Lý Trần hiếm khi dừng lại ở việc miêu tả thuần túy mà luôn lồng ghép chiều sâu tâm thức.

Thứ hai, ở nhóm chức năng biểu tượng triết học Thiền tông, thơ thiền Lý Trần chiếm tỷ lệ vượt trội với 42.5% (17 trên 40 bài, bao gồm 3 bài Ngôn bất tận ý, 6 bài Nhị nhập tứ hạnh, 8 bài Hư vô quan), cao gấp 2.47 lần so với tỷ lệ 17.18% ở thơ Đường (11 trên 64 bài). Đáng chú ý, trong nhóm "Nhị nhập tứ hạnh", có 50.0% tác phẩm thiền Lý Trần (3 trên 6 bài) thể hiện tư tưởng "Xứng pháp hạnh" nhằm quay về bản tâm thanh tịnh tự tánh (như tác phẩm của thiền sư Đạo Hạnh, Tuệ Trung Thượng Sĩ). Ngược lại, 100% tác phẩm thơ Đường thuộc nhóm này (4 trên 4 bài của Vương Duy, Hàn Dũ) lại hướng về tư tưởng "Vô sở cầu hạnh" gắn liền với lối sống ẩn dật, nhàn tịnh.

Thứ ba, ở nhóm chức năng bộc lộ cảm xúc gián tiếp, 100% thi phẩm thơ Đường (17 trên 17 bài) đều mang sắc thái u sầu, buồn bã, được chia cụ thể thành: nhớ người thân và bạn bè chiếm 47.06% (8 bài), nhớ quê hương chiếm 35.29% (6 bài), và nỗi cô đơn nhân thế chiếm 17.65% (3 bài). Trong khi đó, thơ thiền Lý Trần với 6 bài thơ gián tiếp lại thể hiện biên độ cảm xúc đa dạng hơn: 4 bài bộc lộ nỗi buồn thế sự hoặc tiếc thương bậc cao tăng, 1 bài biểu đạt niềm an lạc thanh cao trước vẻ đẹp mùa thu ("Cúc hoa" của Huyền Quang), và 1 bài khẳng định đạo lý giác ngộ giải thoát ("Sinh tử nhàn nhi dĩ" của Tuệ Trung Thượng Sĩ).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt sâu sắc này gắn liền với bối cảnh chính trị - xã hội và vai trò của Phật giáo ở mỗi quốc gia. Dưới thời Lý - Trần, Phật giáo phát triển rực rỡ và giữ vai trò tư tưởng chủ đạo trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Các thiền sư và vua chúa Đại Việt là những bậc trí giả nhập thế tích cực, tự tin vào sức mạnh tự chủ của dân tộc. Do đó, ánh trăng trong thơ Lý Trần là biểu tượng của trí tuệ Bát Nhã, của sự đốn ngộ và niềm lạc quan an nhiên. Ngược lại, nhà Đường sau giai đoạn thịnh trị đã trải qua các biến loạn khốc liệt (tiêu biểu là loạn An Sử năm 755 - 763), đẩy văn nhân vào cảnh ngộ lưu lạc, tha hương. Ánh trăng trong thơ Đường trở thành nơi ký thác nỗi sầu ly biệt, tâm trạng cô đơn và ước vọng trốn tránh hiện thực.

Các cấu trúc dữ liệu trên có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột kép thể hiện tương quan phân bố tỷ lệ chức năng của trăng, kết hợp cùng bảng ma trận phân loại cảm xúc để làm rõ sự đối sánh giữa tư duy triết học hành động của văn học Lý Trần và cảm quan hiện thực trầm buồn của thơ Đường.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới chương trình đào tạo Ngữ văn và Văn học Trung đại: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm cần bổ sung ít nhất 2 chuyên đề chuyên sâu về phương pháp tiếp cận văn học so sánh và thi pháp văn học Phật giáo trong chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ giai đoạn 2026 - 2028.
2. Số hóa cơ sở dữ liệu văn bản Hán Nôm: Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp với các đơn vị công nghệ xây dựng thư viện số hóa 100% dữ liệu văn bản nguyên tác của hơn 497 tác phẩm văn học Lý Trần và 311 bài thơ Đường trong thời hạn 24 tháng tới để phục vụ nghiên cứu liên ngành.
3. Đẩy mạnh tài trợ các đề tài nghiên cứu mỹ học Phật giáo: Các hội đồng khoa học cấp Bộ và cấp cơ sở cần phê duyệt và cấp kinh phí cho tối thiểu 5 công trình nghiên cứu đối sánh văn hóa - văn học khu vực Đông Á trong vòng 18 tháng nhằm làm sáng tỏ các giá trị di sản tư tưởng dân tộc.
4. Xuất bản ấn phẩm chuyên khảo học thuật: Nhà xuất bản Đại học Sư phạm chủ trì biên soạn, phát hành 2000 bản sách chuyên khảo phân tích biểu tượng thẩm mỹ phương Đông trong thời hạn 6 tháng, tạo nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực cho giáo viên và sinh viên toàn quốc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học trung đại: Khai thác hệ thống 104 tác phẩm đối chiếu làm tư liệu giảng dạy chuyên sâu về văn học cổ điển Việt Nam và Trung Quốc, nâng cao chất lượng bài giảng thi pháp học so sánh.
2. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học: Tham khảo quy trình xử lý dữ liệu định lượng trên mẫu 808 văn bản và phương pháp ứng dụng lý thuyết Thiền học vào phân tích cấu trúc biểu tượng nghệ thuật.
3. Giáo viên Ngữ văn các trường Trung học phổ thông: Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc giảng dạy các tác phẩm thơ Đường và thơ văn Lý - Trần trọng tâm (với hơn 15 bài học trong chương trình Ngữ văn mới), giúp học sinh hiểu sâu sắc vẻ đẹp thẩm mỹ và triết lý phương Đông.
4. Độc giả yêu thích văn hóa phương Đông và triết học Phật giáo: Tiếp cận góc nhìn sáng rõ về hơn 20 thi phẩm xuất sắc của Tuệ Trung Thượng Sĩ, Trần Thái Tông, Huyền Quang, Lý Bạch, Vương Duy, Đỗ Phủ qua lăng kính thiền vị thanh tịnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt bản chất nhất giữa hình tượng trăng trong thơ thiền Lý Trần và thơ Đường là gì? Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở chức năng biểu đạt và cảm hứng nghệ thuật. Trong 40 bài thơ thiền Lý Trần, trăng chủ yếu là biểu tượng của trí tuệ đốn ngộ, chân tâm thanh tịnh và đạo lý giác ngộ (chiếm 42.5%). Ngược lại, trong 64 bài thơ Đường, trăng thiên về chức năng miêu tả cảnh sắc thiên nhiên (50.0%) và biểu hiện gián tiếp nỗi buồn thế sự, sầu ly hương (26.56%).

2. Tại sao tư tưởng "Tùy duyên hạnh" lại xuất hiện phổ biến trong cả hai nền thi ca? Cả hai nền thơ đều chịu ảnh hưởng từ học thuyết "Nhị nhập tứ hạnh" của Bồ Đề Đạt Ma. Thống kê ghi nhận 3 bài thơ thiền Lý Trần (của Tuệ Trung Thượng Sĩ) và 4 bài thơ Đường (của Vương Duy, Kỳ Vô Tiềm) cùng mượn quy luật trăng mọc hướng đông lặn hướng tây tự nhiên để khuyên con người thuận theo tạo hóa, giữ tâm thế bình thản trước mọi biến cố sinh tử.

3. Thơ thiền Lý Trần sử dụng hình ảnh trăng để biểu đạt những khái niệm trừu tượng nào? Khác với thơ Đường thường gắn trăng với hình ảnh cụ thể như bạn bè hay cố hương, 7 bài thơ Lý Trần dùng trăng biểu trưng cho các ý niệm triết học sâu sắc: ánh sáng trí tuệ của Phật ("Truy tán Tỳ-ni-đa-lưu-chi" của Lý Thái Tông), bản tâm thanh tịnh ("Chí tâm phát nguyện" của Trần Thái Tông), hay cuộc đời ở cảnh giới giải thoát ("Thị tịch" của Pháp Loa).

4. Vì sao toàn bộ 17 bài thơ Đường ở nhóm biểu hiện cảm xúc gián tiếp đều mang sắc thái buồn? Tất cả 17 bài thơ Đường này phản ánh tâm trạng bất an của giới văn nhân trước các biến cố lịch sử thế kỷ thứ VIII - IX. Vầng trăng trở thành đối tượng đồng cảm giúp nhà thơ giãi bày 3 nỗi niềm khắc khoải: nhớ thương người thân (8 bài), hoài niệm quê hương (6 bài như thơ Mạnh Hạo Nhiên, Đỗ Phủ), và nỗi cô đơn nơi viễn xứ (3 bài).

5. Triết lý "Hư vô quan" được phản ánh như thế nào qua hình tượng trăng trong khảo sát? Luận văn xác định 8 bài thơ Lý Trần và 2 bài thơ Đường thể hiện triết lý "chân không diệu hữu". Điển hình trong bài "Đốn tỉnh" của Tuệ Trung Thượng Sĩ và "Đáp Lý Thái Tông" của Huệ Sinh, trăng vừa là thực thể hữu hình giữa trời thu vừa là biểu tượng của tâm thức rỗng lặng, khẳng định cái có và cái không vốn là một bản thể.

Kết luận

• Công trình đã thực hiện khảo sát toàn diện 808 tác phẩm cổ điển, xác lập hệ thống 104 bài thơ chứa hình tượng vầng trăng đạt độ chuẩn xác học thuật cao.
• Chứng minh tỷ lệ biểu tượng triết học Thiền tông trong thơ thiền Lý Trần đạt 42.5%, vượt trội so với mức 17.18% của thơ Đường.
• Khẳng định sự đối lập rõ nét giữa tinh thần nhập thế "Xứng pháp hạnh" đầy lạc quan của Đại Việt và tâm thế ẩn dật "Vô sở cầu hạnh" trầm uất của thi nhân đời Đường.
• Làm sáng tỏ bản lĩnh văn hóa độc lập và tầm vóc trí tuệ của thi ca Phật giáo thời Lý - Trần trong tiến trình giao lưu văn hóa khu vực.
• Đóng góp hệ phương pháp luận so sánh định lượng kết hợp phân tích thi pháp học văn bản Hán Nôm giàu giá trị thực tiễn.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã giải mã thành công mã văn hóa "vầng trăng" qua lăng kính Thiền tông học so sánh. Kế hoạch mở rộng nghiên cứu trong 12 - 24 tháng tới sẽ tiếp tục đối chiếu thi pháp trăng với văn học thiền tông Nhật Bản và Triều Tiên. Quý độc giả, học viên và nhà nghiên cứu có thể tiếp cận toàn văn luận văn tại thư viện Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh để khai thác trọn vẹn nguồn ngữ liệu quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Trăng trong nhận thức thẩm mỹ của người phương Đông Từ xưa đến nay, mặt trăng luôn được xem là một người bạn thủy chung của con người. Nó không chỉ trao tặng ánh sáng cho con người trong đêm khuya, mang đến sự ấm áp và niềm an ủi cho những thân phận thê lương bất hạnh, mà còn cổ vũ cho kẻ lữ hành cô đơn, quan tâm sẻ chia cùng người thất ý.

Chính vì vậy, mặt trăng gợi cho người ta những liên tưởng vô tận, dần dần hình thành ra văn hóa mặt trăng phương Đông phong phú và giàu sức hấp dẫn. Trong văn hóa Trung Quốc lẫn Việt Nam, từ ngàn đời nay, mặt trăng chưa bao giờ là một vật thể bình thường, nó hiện diện trong tâm tưởng, suy nghĩ của con người cùng với rất nhiều thế giới huyền thoại, chứa đựng những thông tin về văn hóa nguyên thủy sâu sắc, nó cũng là sự kết tinh truyền thống, bản sắc độc đáo của hai dân tộc từ lâu đời. Con người ở xã hội nguyên thủy từng thờ cúng mặt trăng để cầu xin được che chở. Về sau, con người lại xem mặt trăng là biểu trưng cho tình cảm với nhiều cung bậc khác nhau.

Tình cảm này đã được thể hiện rất nhiều vào trong văn học cả ở Trung Quốc lẫn Việt Nam. Vì thế, khi nghiên cứu thơ thiền Lý Trần Việt Nam với thơ Đường Trung Quốc, lấy “trăng” làm đối tượng trung tâm để khảo sát, phân tích và so sánh, chúng ta có thể hiểu và cảm nhận được những tình cảm cũng như xúc cảm thẩm mỹ độc đáo của các nhà thơ đối với đối tượng đặc biệt này. Thời Lý Trần và thời nhà Đường – những điều kiện lịch sử - văn hóa - Nhà Đường với nhà Lý và nhà Trần đều là những triều đại hùng mạnh trong lịch sử cả hai nước. Ở các triều đại này, kinh tế phồn vinh, xã hội ổn định, văn hóa nghệ thuật thu được những thành tựu huy hoàng.

nền văn hóa đều có những bước phát triển mạnh mẽ. - Cũng như thời Lý Trần ở Việt Nam, thời nhà Đường ở Trung Quốc, rất sùng thượng Phật giáo. Hai thời đại này ở hai nước đã xuất hiện những cao tăng lẫy lừng danh tiếng chốn thiền lâm. Trong nhiều lĩnh vực văn hóa vật chất cũng như tinh thần của cả hai bên đều có dấu ấn của Phật giáo để lại khá đặc sắc và rõ nét.

- Thời nhà Đường và thời Lý Trần đều là những thời kì quan trọng trong lịch sử giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc và Việt Nam. Sau nhà Đường, năm 938, Việt Nam xây dựng chính quyền độc lập, sau đó chưa đầy một thế kỷ là đến nhà Lý, nhà Trần. Cho nên, kể về thời gian hay tính liên tục văn hóa, các triều đại này đều gắn liền với nhau. Phân loại hình ảnh trăng trong thơ thiền Lý Trần và thơ Đường Qua khảo sát quyển Thơ Đường 300 bài, trong tất cả 311 bài, tất cả có 64 bài có hình ảnh trăng.

Qua khảo sát quyển “Thơ văn Lý Trần” tập I（136 bài）và tập II (361 bài), trong tất cả 497 bài thơ văn, có 40 bài thơ thiền có hình ảnh trăng. Có thể căn cứ theo triết học và mỹ học Thiền Tông để phân loại hình ảnh trăng. Những quan điểm triết học và mỹ học Thiền Tông - “Ngôn bất tận ý” (Lời nói không diễn đạt được hết ý) “Ngôn bất tận ý”là một mệnh đề quan trọng trong lịch sử văn hóa phương Đông. Nhà Nho có “Thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý”, Lão Trang có “Đạo khả đạo, phi thường đạo”, “Sở khả đạo giả, ý chi thô dã; bất khả đạo giả, ý chi tinh dã”.