CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Giáo dục là gì Theo cuốn Từ điển Giáo dục học của Nhà xuất bản Từ điển bách khoa liên kết với Viện nghiên cứu và phổ biến kiến thức bách khoa đã định nghĩa Giáo dục [9, 105-106] như sau : Thứ nhất, Giáo dục là hoạt động hướng tới con người thông qua một hệ thống các biện pháp tác động nhằm truyền thụ những tri thức và kinh nghiệm, rèn luyện kĩ năng và lối sống, bồi dưỡng tư tưởng và đạo đức cần thiết cho đối tượng, giúp hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất, nhân cách phù hợp với mục đích, mục tiêu chuẩn bị cho đối tượng tham gia lao động sản xuất và đời sống xã hội. Thứ hai, Giáo dục là hệ thống các biện pháp và các cơ quan thực thi nhiệm vụ giáo dục của một nước( ví dụ như giáo dục quốc dân).
Thứ ba, Giáo dục là hoạt động dạy- học từng mặt giáo dục cho đối tượng nhằm đạt được những mức độ cần thiết theo yêu cầu cụ thể (ví dụ Giáo dục lao động, Giáo dục dục môi trường, Giáo dục trí tuệ, Giáo dục kĩ thuật tổng hợp). Theo ông John Dewey (1859 – 1952), nhà triết học, nhà tâm lí học và nhà cải cách giáo dục người Mỹ trong cuốn Jonhn Deway về giáo dục [5], ông đã định nghĩa Giáo dục là một hoạt động nhận thức có tính hữu thức, có mục đích. Cá nhân con người không bao giờ vượt qua được quy luật của sự chết và cùng với sự chết thì những kiến thức, kinh nghiệm mà cá nhân mang theo cũng sẽ biến mất. Tuy nhiên, tồn tại xã hội lại đòi hỏi phải những kiến thức, kinh nghiệm của con người phải vượt qua được sự khống chế của sự chết để duy trì tính liên tục của sự sống xã hội.
Giáo dục là “khả năng” của loài người để đảm bảo tồn tại xã hội. Ngoài ra, ông John Dewey cũng cho rằng, xã hội không chỉ tồn tại nhờ truyền dạy, nhưng còn tồn tại chính trong quá trình truyền dạy ấy. Như vậy, theo quan điểm của ông John Dewey, ông cũng đề cập đến việc truyền đạt, nhưng ông nói rõ hơn về mục tiêu cuối cùng của việc giáo dục, là dạy dỗ. Từ những định nghĩa trên, Giáo dục có thể được định nghĩa như sau: Giáo dục (theo nghĩa rộng) là quá trình toàn vẹn hình thành nhân cách con người, được tổ chức một cách có mục đích và có kế hoạch, thông qua các hoạt động và quan hệ giữa người giáo dục và người được giáo dục nhằm truyền đạt những kinh nghiệm xã hội của loài người.
Giáo dục (theo nghĩa hẹp) là một bộ phận của quá trình giáo dục tổng thể, là quá trình hình thành niềm tin, lý tưởng, động cơ, tình cảm, thái độ, những nét tính cách, những hành vi, thói quen cư xử đúng đắn trong xã hội, thuộc các lĩnh vực đạo đức, lao động, tư tưởng chính trị, thẩm mỹ,. Chức năng trội của giáo dục (theo nghĩa hẹp) là hình thành phẩm chất đạo đức của con người. Giáo dục Đại học Trong cuốn Quality Assuarance in Higher Education,theo Ronald Barnett(1992) thì Giáo dục đại hoc [24, 5-6] được định nghĩa như sau: Thứ nhất, Giáo dục Đại học là một dây chuyền sản xuất mà đầu ra là nguồn nhân lực đạt chuẩn. Theo quan điểm này, giáo dục đại học là một quá trình trong đó người học được quan niệm như những sản phẩm được cung ứng cho thị trường lao động.
Như vậy, giáo dục đại học trở thành “đầu vào” tạo nên sự phát triển và tăng trưởng của thương mại và công nghiệp. Thứ hai, Giáo dục Đại học là đào tạo để trở thành nhà nghiên cứu. Theo cách nhìn này, giáo dục đại học là thời gian chuẩn bị để tạo ra những nhà khoa học và nhà nghiên cứu thực thụ, những người sẽ không ngừng tìm những chân trời kiến thức mới. Chất lượng ở đây hướng về việc tạo ra các công bố khoa học và tinh thần làm việc nghiêm ngặt để thực hiện các nghiên cứu có chất lượng.
Thứ ba, Giáo dục Đại học là quản lý việc tổ chức giảng dạy một cách hiệu quả. Rất nhiều người cho rằng giảng dạy là hoạt động cốt lõi của một cơ sở giáo dục. Do vậy, các cơ sở giáo dục đại học thường chú trọng quản lý một cách hiệu quả các họat động dạy và học bằng cách nâng cao chất lượng giảng dạy và nâng cao tỷ lệ kết thúc khóa học của sinh viên. Thứ tư, Giáo dục Đại học là mở rộng cơ hội trong cuộc sống cho người học.
Theo cách tiếp cận này, giáo dục đại học được xem như một cơ hôi để người học được tham gia vào quá trình phát triển bản thân bằng các thể thức học tập thường xuyên và linh hoạt. Giáo dục Đại học trong cuốn Từ điển Giáo dục học của Nhà xuất bản Từ điển bách khoa liên kết với Viện nghiên cứu và phổ biến kiến thức bách khoa đã định nghĩa như sau: Giáo dục Đại học là bộ phận của khoa học giáo dục nghiên cứu quá trình giáo dục, đào tạo thanh niên thành nhân lực khoa học, kĩ thuật, quản lí có trình độ khoa học theo yêu cầu phát triển của xã hội. Từ những định nghĩa trên có thể định nghĩa Giáo dục đại học như sau: Giáo dục đại học là giai đoạn giáo dục bậc cao được diễn ra ở môi trường đại học, viện đại học, trường cao đẳng, học viện và viện công nghệ nhằm nghiên cứu quá trình giáo dục và đào tạo thanh niên thành nhân lực khoa học, kĩ thuật, quản lí có trình độ khoa học theo yêu cầu phát triển của xã hội. Mục đích của Giáo dục Đại học Các nhà nghiên cứu đều thống nhất là có ba mục đích cơ bản: truyền bá (transmit), mở rộng (extend) và ứng dụng (apply) tri thức.
Ba mục đích này được thể hiện trong ba sứ mạng chính: giảng dạy, nghiên cứu và dịch vụ cho công chúng (public service). [17] Từ khi xuất hiện giáo dục với tư cách là một hoạt động, một lĩnh vực của xã hội để rèn luyện thế hệ trẻ, tất cả các triết lý giáo dục được các Nhà nước tổ chức thực hiện đều coi sứ mệnh của giáo dục đối với xã hội quyết định sứ mệnh của giáo dục đối với người học. Điều đó có nghĩa là giáo dục phải chuẩn bị cho người học gia nhập vào một xã hội nhất định nào đó. Tức là giáo dục phải trang bị cho người học khả năng tiếp thụ và bảo vệ những giá trị mà xã hội đó coi là tích cực đồng thời phê phán và chống đối những tư tưởng và hành vi mà xã hội đó coi là tiêu cực.
Ủy Ban Quốc tế về Giáo dục thế kỷ XXI của UNESCO đã từng đưa ra báo cáo "Học tập - Kho báu nội tại”, trong đó có đưa ra khái niệm 10 "học suốt đời” và nhận định: "Bốn trụ cột của giáo dục thế kỷ XXI là: Học để biết; Học để làm; Học để chung sống và Học để khẳng định mình”. Khái niệm "học suốt đời” giờ đây đã trở thành câu nói quen thuộc của những người làm giáo dục. Như vậy, mục đích giáo dục là sự thống nhất giữa lý tưởng và hiện thực, giữa hiện tại và tương lai của giáo dục. Mục đích giáo dục là cái đích chung của toàn bộ sự nghiệp giáo dục.
Mục đích giáo dục xã hội hướng tới phát triển tối đa năng lực của từng cá nhân, giúp họ hoà nhập vào cuộc sống xã hội, đóng góp nhiều nhất sức lực và trí tuệ của mình thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Thứ nhất, Đối với toàn xã hội, mục đích của giáo dục là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài. Giáo dục là quá trình truyền đạt kinh nghiệm và lịch sử xã hội của các thế hệ loài người. Quá trình này giúp cho mỗi cá nhân tích lũy kiến thức, mở mang trí tuệ, hiểu biết, hình thành văn hoá, đạo đức, giúp xã hội được bảo tồn và phát triển.
Giáo dục thực hiện sứ mệnh lịch sử là chuyển giao văn hoá của thế hệ này cho thế hệ kia. Giáo dục là phương thức cơ bản để bảo tồn và phát triển văn hoá nhân loại. Giáo dục được thực hiện bằng nhiều con đường, trong đó con đường quan trọng nhất là tổ chức dạy học và đào tạo. Dạy học, cung cấp cho người học hệ thống kiến thức khoa học, bồi dưỡng phương pháp tư duy sáng tạo và kỹ năng hoạt động thực tiễn, nâng cao trình độ học vấn, hình thành lối sống văn hoá mà mục đích cuối cùng là làm cho mỗi người trở thành người lao động tự chủ, năng động sáng tạo.
Giáo dục tham gia vào việc đào tạo nhân lực chính là sự tái sản xuất sức lao động xã hội, là tạo ra lực lượng trực tiếp sản xuất và quản lý xã hội. Một con người được đào tạo, phát triển là sản phẩm có chất lượng của giáo dục, là con người mang đầy đủ ý nghĩa khoa học, triết học và mỹ học. Đó là tài sản quý nhất của quốc gia, của thời đại. Thứ hai, Đối với thế hệ trẻ, mục đích giáo dục là làm cho họ trở thành những nhân cách phát triển toàn diện.
Đó là con người phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức, kế thừa, phát huy những giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc và có tinh thần quốc tế chân chính. Mục đích giáo dục được cụ thể hoá bằng mục tiêu giáo dục cho một cấp học, một ngành học, một loại hình đào tạo. Mục tiêu giáo dục là hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ mà học sinh phải có được khi tốt nghiệp ra trường. Mục đích giáo dục phổ thông là cung cấp cho học sinh hệ thống kiến thức phổ thông vững chắc để giúp họ học tập ở bậc Đại học, hay là bước vào cuộc sống lao động.
Mục đích giáo dục Đại học là đào tạo sinh viên trở thành những người có trình độ khoa học cao, những chuyên gia giỏi cho các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, khoa học và công nghệ của quốc gia từ đó làm phát triển nền kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học của đất nước. Mục đích của các trường dạy nghề là đào tạo công nhân lành nghề cho các ngành sản xuất và dịch vụ… tức là đào tạo nhân lực lao động kỹ thuật, đáp ứng yêu cầu của xã hội.