Sinh Kế Bền Vững Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu Tại Xã Phù Long Và Trân Châu, Huyện Cát Hải

Luận văn thạc sĩ phân tích sinh kế bền vững tại xã Phù Long và Trân Châu, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

• Tác giả: Đỗ Bích Ngọc
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Trương Quang Học
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Phát triển bền vững
• Đề tài: Sinh Kế Bền Vững Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu Tại Cát Hải
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ SINH KẾ BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Cách tiếp cận
• 1.3. Tiêu chí đánh giá SKBV trong bối cảnh BĐKH
• 1.4. Kinh nghiệm một số địa phương về sinh kế bền vững
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN XÃ PHÙ LONG VÀ TRÂN CHÂU TRONG THỜI GIAN QUA
• 2.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 2.2. Tác động của BĐKH đến khu vực huyện Cát Hải
• 2.3. Tác động từ sự thay đổi quy hoạch sử dụng đất trong Quy hoạch mới về phát triển KT-XH đảo Cát Hải
• 2.4. Thực trạng phát triển sinh kế tại xã Phù Long và Trân Châu
• 2.5. Đánh giá SKBV trong bối cảnh BĐKH và những vấn đề đặt ra
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH BĐKH Ở KHU VỰC HUYỆN ĐẢO CÁT HẢI ĐƯỢC ĐỀ XUẤT
• 3.1. Dự báo diễn biến BĐKH ở khu vực huyện đảo Cát Hải
• 3.2. Cơ sở và nguyên tắc đề xuất giải pháp
• 3.3. Đề xuất cụ thể các giải pháp sinh kế thích ứng BĐKH
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sinh Kế Bền Vững Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu

Sinh kế bền vững là một khái niệm quan trọng trong việc phát triển kinh tế và xã hội, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH). Tại huyện Cát Hải, việc áp dụng các phương pháp sinh kế bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. BĐKH đang tạo ra nhiều thách thức cho sinh kế của người dân, đặc biệt là trong các lĩnh vực nông nghiệp và du lịch. Việc nghiên cứu và phát triển các giải pháp sinh kế bền vững là cần thiết để đảm bảo sự phát triển lâu dài cho khu vực này.

1.1. Khái Niệm Sinh Kế Bền Vững Và Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Sinh kế bền vững được định nghĩa là khả năng của các cộng đồng trong việc duy trì và cải thiện sinh kế của họ trong bối cảnh BĐKH. Tác động của BĐKH đến sinh kế bao gồm sự thay đổi trong sản xuất nông nghiệp, nguồn nước và các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác.

1.2. Vai Trò Của Sinh Kế Bền Vững Trong Phát Triển Kinh Tế Đảo

Sinh kế bền vững đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế đảo Cát Hải. Nó không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân địa phương, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống.

II. Thách Thức Đối Với Sinh Kế Bền Vững Tại Cát Hải

Huyện Cát Hải đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn từ BĐKH. Mực nước biển dâng và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của người dân. Các hoạt động kinh tế truyền thống như nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản đang bị đe dọa, dẫn đến sự cần thiết phải tìm kiếm các giải pháp thích ứng hiệu quả.

2.1. Tác Động Của Mực Nước Biển Dâng Đến Sinh Kế

Mực nước biển dâng đang gây ra tình trạng ngập úng tại nhiều khu vực ven biển, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Điều này làm giảm thu nhập và sinh kế của người dân.

2.2. Thiên Tai Và Biến Đổi Khí Hậu Thách Thức Đối Với Người Dân

Các hiện tượng thiên tai như bão, lũ lụt ngày càng gia tăng do BĐKH, gây thiệt hại lớn cho cơ sở hạ tầng và sinh kế của người dân. Sự thiếu hụt thông tin và nguồn lực để ứng phó với thiên tai là một thách thức lớn.

III. Các Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Tại Cát Hải

Để phát triển sinh kế bền vững tại huyện Cát Hải, cần áp dụng các giải pháp thích ứng với BĐKH. Các giải pháp này bao gồm việc cải thiện kỹ thuật sản xuất nông nghiệp, phát triển du lịch bền vững và bảo vệ môi trường. Việc kết hợp các giải pháp này sẽ giúp nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước các tác động của BĐKH.

3.1. Cải Thiện Kỹ Thuật Nông Nghiệp Để Thích Ứng Với BĐKH

Cải thiện kỹ thuật sản xuất nông nghiệp là một trong những giải pháp quan trọng. Việc áp dụng các phương pháp canh tác bền vững sẽ giúp tăng năng suất và giảm thiểu tác động của BĐKH.

3.2. Phát Triển Du Lịch Bền Vững Nhằm Tăng Thu Nhập

Phát triển du lịch bền vững có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Các hoạt động du lịch sinh thái và văn hóa sẽ thu hút du khách và tạo cơ hội việc làm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Cát Hải

Nghiên cứu về sinh kế bền vững tại Cát Hải đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp thích ứng với BĐKH có thể mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Các mô hình sinh kế bền vững đã được triển khai và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc cải thiện đời sống người dân.

4.1. Mô Hình Sinh Kế Bền Vững Tại Xã Phù Long

Mô hình sinh kế bền vững tại xã Phù Long đã giúp người dân cải thiện thu nhập thông qua việc áp dụng các kỹ thuật canh tác mới và phát triển du lịch.

4.2. Kết Quả Đánh Giá Tác Động Của Các Giải Pháp

Kết quả đánh giá cho thấy các giải pháp đã giúp tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng trước BĐKH, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Sinh Kế Bền Vững Tại Cát Hải

Sinh kế bền vững trong bối cảnh BĐKH tại Cát Hải là một vấn đề cấp thiết. Việc nghiên cứu và triển khai các giải pháp thích ứng là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này. Tương lai của sinh kế bền vững phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan và sự hỗ trợ từ chính phủ.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Hợp Tác Trong Phát Triển Sinh Kế

Hợp tác giữa các tổ chức, chính quyền và cộng đồng là yếu tố quyết định trong việc phát triển sinh kế bền vững. Sự tham gia của cộng đồng sẽ giúp tăng cường hiệu quả của các giải pháp.

5.2. Định Hướng Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Trong Tương Lai

Định hướng phát triển sinh kế bền vững trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về BĐKH và các giải pháp thích ứng. Điều này sẽ giúp xây dựng một tương lai bền vững cho huyện Cát Hải.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài hơn 3.260 km đi qua 28 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và là một trong năm quốc gia chịu tổn thương nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu toàn cầu. Các kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng năm 2016 dự báo nếu mực nước biển dâng thêm 1 m, nước ta sẽ đối mặt với thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 17 tỷ USD mỗi năm, tương đương 10% tổng sản phẩm quốc nội (GDP), khiến khoảng 20% dân số mất chỗ ở và làm biến mất 12,3% diện tích đất trồng trọt cùng 40.000 km² vùng đồng bằng. Tại thành phố Hải Phòng, huyện đảo Cát Hải với diện tích 345 km² và dân số xấp xỉ 31.000 người là khu vực tuyến đầu chịu tác động dữ dội từ hiện tượng nước biển dâng, bão nhiệt đới và triều cường.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là cộng đồng dân cư tại hai xã Phù Long và Trân Châu đang chịu áp lực kép: vừa phải đối mặt với các hiểm họa thiên tai cực đoan, vừa trải qua quá trình biến động mạnh mẽ về quy hoạch sử dụng đất khi địa phương chuyển dịch từ kinh tế nông - ngư nghiệp truyền thống sang khu công nghiệp cảng biển và dịch vụ du lịch nghỉ dưỡng quy mô lớn.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về sinh kế bền vững, phân tích toàn diện thực trạng các nguồn vốn sinh kế, nhận diện mức độ tổn thương của người dân dưới tác động của biến đổi khí hậu và quy hoạch mới, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao năng lực thích ứng sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Phạm vi nghiên cứu tập trung tại xã Phù Long và xã Trân Châu thuộc huyện đảo Cát Hải trong giai đoạn 2016 - 2018, đồng thời hồi cứu chuỗi số liệu khí tượng thủy văn trong 30 năm gần đây. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách chuyển đổi nghề nghiệp, giảm thiểu 30% rủi ro sinh kế và nâng cao chỉ số chống chịu khí hậu cho hơn 1.200 hộ dân vùng biển đảo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Khung sinh kế bền vững do Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) ban hành, kết hợp chặt chẽ với phương pháp tiếp cận thích ứng dựa vào hệ sinh thái (EbA) và tiếp cận thích ứng dựa vào cộng đồng (CBA). Mô hình phân tích tập trung khảo sát năm nguồn vốn sinh kế thiết yếu gồm: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn vật chất và vốn xã hội. Hệ thống lý luận làm sáng tỏ bốn khái niệm nền tảng:

• Biến đổi khí hậu: Sự biến đổi trạng thái khí hậu kéo dài qua nhiều thập kỷ do tác động tự nhiên và hoạt động phát thải khí nhà kính của con người.
• Tính dễ bị tổn thương: Mức độ mà một hệ thống sinh thái hoặc kinh tế - xã hội dễ chịu tổn thương và không có khả năng chống đỡ trước tác động bất lợi của khí hậu cực đoan theo định nghĩa của IPCC năm 2007.
• Tính chống chịu - thích ứng: Khả năng của hệ thống tự nhiên và xã hội trong việc hấp thụ các cú sốc, duy trì cấu trúc chức năng và tự phục hồi sau thiên tai.
• Sinh kế bền vững: Hệ thống phương tiện kiếm sống có thể duy trì, gia tăng tài sản mà không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên, đồng thời có đủ năng lực ứng phó và phục hồi trước các biến cố môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ trạm khí tượng Phù Liễn, trạm hải văn Hòn Dáu cùng báo cáo kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải giai đoạn 1980 - 2016, phối hợp với nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua ba đợt điều tra thực địa trong giai đoạn 2016 - 2018.

Tổng cỡ mẫu khảo sát bao gồm 90 phiếu điều tra bảng hỏi cấu trúc, được chia thành hai nhóm chính: 20 phiếu dành cho cán bộ quản lý cấp huyện và cấp xã; 70 phiếu phân bổ cho các hộ dân tại hai địa bàn nghiên cứu, trong đó xã Phù Long chiếm 39 phiếu (tương đương 54,5%) và xã Trân Châu chiếm 31 phiếu (tương đương 45,6%).

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nghiêm ngặt theo các tiêu chí: 50% nhóm hộ thuộc diện nghèo và cận nghèo, 50% nhóm hộ có mức sống từ trung bình trở lên; tối thiểu 33,3% người tham gia là phụ nữ; cơ cấu độ tuổi gồm 40% người từ 50 đến 70 tuổi, 40% người từ 35 đến 49 tuổi, 20% người từ 22 đến 34 tuổi; đồng thời phỏng vấn sâu đại diện 8 học sinh phổ thông và người khuyết tật trên mỗi địa bàn.

Nghiên cứu sử dụng 6 công cụ đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) gồm: quan sát trực tiếp, phỏng vấn sâu bán cấu trúc, dòng lịch sử hiểm họa, lịch thời vụ và thiên tai, sơ đồ Venn và phân tích điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ma trận 5x5 của bộ chỉ số chống chịu rủi ro thiên tai khí hậu (CDRI) và xử lý thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel là nhằm định lượng hóa chính xác 25 chỉ tiêu thuộc năm lĩnh vực hạ tầng, kinh tế, xã hội, tự nhiên và thể chế, giúp đánh giá khách quan mối tương quan giữa năng lực nội tại của cộng đồng và các cú sốc khí hậu bên ngoài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích chuỗi số liệu khí tượng thủy văn cho thấy nhiệt độ trung bình nhiều năm tại trạm Phù Liễn có xu hướng tăng từ 0,5 đến 0,74 độ C, biên độ nhiệt mùa đông biến động mạnh và mực nước biển tại trạm Hòn Dáu tăng trung bình 2,8 mm/năm. Các đợt rét đậm, rét hại kéo dài cùng hiện tượng nắng nóng gay gắt trên 38 độ C xuất hiện với tần suất dày đặc hơn.

Kết quả điều tra 70 hộ dân tại hai xã cho thấy sinh kế nuôi trồng và khai thác thủy sản chịu mức độ tổn thương nặng nề nhất. Có đến 68,5% số hộ nuôi ngao, tu hài và cá lồng bè tại xã Phù Long ghi nhận hiện tượng thủy sản chết hàng loạt do sốc nhiệt và độ mặn thay đổi đột ngột sau mưa lớn, gây thiệt hại trung bình từ 45 đến 120 triệu đồng mỗi hộ/năm. Trong khi đó, tại xã Trân Châu, diện tích đất canh tác nông nghiệp bị thu hẹp đáng kể, với 42,8% hộ trồng trọt phản ánh tình trạng thiếu nước tưới cục bộ và xâm nhập mặn tầng nước ngầm trong mùa khô.

Cơ cấu nguồn vốn sinh kế bộc lộ sự mất cân đối sâu sắc. Về vốn tài chính, 55,7% hộ khảo sát không có tích lũy tiền mặt và phải vay vốn với lãi suất cao từ các kênh phi chính thức khi gặp rủi ro thiên tai. Về vốn vật chất, hệ thống đê bao nuôi trồng thủy sản tại Phù Long có 35% chiều dài chưa được kiên cố hóa, dễ bị triều cường phá hủy.

Bên cạnh đó, quy hoạch phát triển khu du lịch sinh thái và tuyến cáp treo Cát Hải - Cát Bà đã thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu lao động: tỷ lệ lao động làm nông nghiệp thuần túy giảm từ 48% năm 2010 xuống còn 28,5% năm 2016, nhường chỗ cho nhóm lao động làm thuê tự do và dịch vụ du lịch mùa vụ chiếm 38,2%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tính dễ bị tổn thương cao của cộng đồng xuất phát từ việc sinh kế người dân phụ thuộc quá lớn vào tài nguyên thiên nhiên nhạy cảm với khí hậu, trong khi hạ tầng kỹ thuật phòng chống thiên tai tại chỗ còn lạc hậu. Các phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các cảnh báo trong Báo cáo đánh giá lần thứ năm của IPCC (2014) và nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về tổn thất sinh kế ven bờ.

Dữ liệu ma trận CDRI cho thấy chỉ số thể chế và chính sách tại hai xã đạt mức trung bình khá (3,2/5 điểm), nhưng chỉ số năng lực tài chính và cơ sở hạ tầng chỉ đạt mức thấp (từ 2,1 đến 2,4/5 điểm). Điều này phản ánh rõ nét khoảng cách giữa các chính sách hỗ trợ từ trên xuống và khả năng tiếp cận thực tế của người dân ở cơ sở.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu, dữ liệu về mức độ tổn thương được biểu diễn thông qua bản đồ phân vùng rủi ro ngập lụt GIS ứng với kịch bản nước dâng 1 m, kết hợp bảng ma trận tương quan giữa 5 nguồn vốn sinh kế và biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu thu nhập hộ gia đình. Các biểu đồ này minh chứng rõ nét rằng đa dạng hóa sinh kế phi nông nghiệp kết hợp bảo tồn rừng ngập mặn là con đường tối ưu để giảm thiểu rủi ro kinh tế trước thiên tai cực đoan.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tăng cường năng lực chống chịu và phát triển sinh kế bền vững cho người dân tại xã Phù Long và Trân Châu trong bối cảnh biến đổi khí hậu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Chuyển đổi mô hình nuôi trồng thủy sản thích ứng sang nuôi xen ghép sinh thái dưới tán rừng ngập mặn kết hợp nuôi cá lồng bè vật liệu mới chịu sóng gió. Mục tiêu đặt ra là giảm 40% tỷ lệ rủi ro dịch bệnh do sốc nhiệt, nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm thêm 25% cho khoảng 350 hộ nuôi trồng trong giai đoạn 2018 - 2022, do Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải chủ trì phối hợp với Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thực hiện.
• Phát triển mô hình du lịch sinh thái cộng đồng gắn với nông nghiệp trải nghiệm và tri thức bản địa tại xã Trân Châu. Mục tiêu chuyển đổi việc làm bền vững cho 30% lao động nông nhàn, tăng thu nhập bình quân đầu người thêm 15% mỗi năm trong giai đoạn 2019 - 2025, do Sở Du lịch Hải Phòng phối hợp cùng Hội Nông dân và các doanh nghiệp lữ hành triển khai.
• Thiết lập quỹ quay vòng vốn tài chính vi mô và chuyển giao gói kỹ thuật canh tác tiết kiệm nước thích ứng hạn mặn. Mục tiêu đảm bảo 100% hộ nghèo, cận nghèo và phụ nữ làm chủ hộ được tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi với lãi suất thấp dưới 6%/năm trong giai đoạn 2018 - 2023, do Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Cát Hải phối hợp với Hội Phụ nữ quản lý.
• Nâng cấp đồng bộ hạ tầng cơ sở và hoàn thiện quy hoạch sử dụng đất tích hợp rủi ro khí hậu. Mục tiêu kiên cố hóa 100% các đoạn đê bao xung yếu, xây dựng 2 trạm cảnh báo sớm thiên tai và bảo vệ nghiêm ngặt 1.500 ha rừng đặc dụng, rừng ngập mặn trước năm 2025, do Sở Tài nguyên và Môi trường cùng Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng chỉ đạo thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học và ứng dụng thực tiễn giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện: Bao gồm Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải. Tài liệu cung cấp căn cứ thực tiễn để lồng ghép các yếu tố biến đổi khí hậu vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch sử dụng đất cấp cơ sở.
• Giới học thuật, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Phát triển bền vững, Khoa học môi trường, Kinh tế nông nghiệp và Xã hội học có thể khai thác khung phương pháp luận phối hợp giữa DFID, EbA, CBA và bộ chỉ số CDRI làm tài liệu mẫu cho các nghiên cứu sinh kế biển đảo.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Điển hình như các dự án của UNESCO, MCD, CARE, UNDP tại Việt Nam. Báo cáo cung cấp bộ dữ liệu khảo sát cộng đồng chi tiết phục vụ thiết kế các dự án tài trợ sinh kế thích ứng và bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cát Bà.
• Cộng đồng cư dân địa phương và các chủ thể kinh doanh du lịch, nông - ngư nghiệp: Hợp tác xã, hộ gia đình tại các vùng ven biển có thể ứng dụng trực tiếp các mô hình nuôi trồng xen ghép sinh thái và kinh doanh du lịch cộng đồng nhằm giảm nhẹ rủi ro thiên tai và tăng nguồn thu ổn định.

Câu hỏi thường gặp

Khung sinh kế bền vững của DFID được áp dụng như thế nào trong luận văn?

Khung DFID được sử dụng làm công cụ phân tích xuyên suốt nhằm đánh giá hiện trạng 5 nguồn vốn sinh kế tại 70 hộ gia đình thuộc hai xã. Kết quả cho thấy nguồn vốn tự nhiên và xã hội là điểm tựa lớn nhất của người dân, trong khi nguồn vốn tài chính và vật chất là hai mắt xích yếu nhất cần sự can thiệp từ chính sách công.

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến lĩnh vực nào tại đảo Cát Hải?

Nuôi trồng thủy sản chịu ảnh hưởng nặng nề nhất với hơn 68% số hộ bị thiệt hại kinh tế do hiện tượng nhiệt độ tăng cao bất thường và nước biển dâng làm biến động nồng độ mặn. Tiếp đó là ngành trồng trọt tại xã Trân Châu bị đe dọa bởi tình trạng thiếu hụt nguồn nước ngọt ngầm và hiện tượng hạn hán kéo dài.

Tại sao cần kết hợp cách tiếp cận từ dưới lên và từ trên xuống trong nghiên cứu?

Cách tiếp cận từ dưới lên giúp huy động tối đa tri thức bản địa và phản ánh trung thực nhu cầu của 90 đối tượng điều tra. Khi kết hợp với định hướng quy hoạch từ trên xuống của chính quyền thành phố, các giải pháp sinh kế đề xuất sẽ đảm bảo tính khả thi cao, vừa hợp lòng dân vừa phù hợp với khung pháp lý phát triển kinh tế.

Bộ chỉ số CDRI và ma trận 5x5 đóng vai trò gì trong việc đánh giá tính chống chịu?

Phương pháp CDRI với ma trận 5x5 giúp lượng hóa 25 tiêu chí thuộc 5 lĩnh vực gồm hạ tầng, kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế thành các điểm số cụ thể. Công cụ này chỉ rõ các điểm nghẽn về hạ tầng đê điều và nguồn vốn tín dụng, tạo cơ sở khoa học chính xác để xếp hạng ưu tiên can thiệp sinh kế.

Thách thức lớn nhất trong việc chuyển đổi sinh kế tại Cát Bà hiện nay là gì?

Thách thức lớn nhất là mâu thuẫn giữa nhu cầu thu hồi đất cho các dự án hạ tầng du lịch quy mô lớn với việc duy trì không gian sinh kế truyền thống của ngư dân. Hơn 38% lao động chuyển sang làm thuê dịch vụ nhưng thiếu kỹ năng nghề nghiệp chuyên nghiệp, dẫn đến thu nhập bấp bênh và dễ bị tổn thương khi có biến động kinh tế.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng và lượng hóa thành công tác động đa chiều của biến đổi khí hậu cùng quy hoạch sử dụng đất mới đối với đời sống kinh tế của cộng đồng dân cư tại xã Phù Long và Trân Châu.
• Nghiên cứu đã ứng dụng thành công khung lý thuyết sinh kế bền vững DFID kết hợp với cách tiếp cận hệ sinh thái (EbA) và công cụ đánh giá chỉ số chống chịu CDRI qua ma trận 5x5 trên tập mẫu khảo sát 90 phiếu.
• Báo cáo đã làm rõ các điểm nghẽn sinh kế cốt lõi: 55,7% hộ dân thiếu hụt vốn tài chính tích lũy và ngành nuôi trồng thủy sản chịu tổn thất nặng nề nhất với 68,5% hộ ghi nhận thiệt hại sau thiên tai.
• Công trình đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp chuyển đổi mô hình kinh tế đồng bộ, có tính khả thi cao, xác định rõ lộ trình thực hiện trong giai đoạn 2018 - 2025 gắn liền với trách nhiệm cụ thể của các cơ quan quản lý và tổ chức xã hội.
• Kế hoạch hành động tiếp theo cần tập trung hoàn thiện việc thử nghiệm mô hình nuôi thủy sản sinh thái xen ghép và du lịch cộng đồng trước năm 2022, đồng thời đẩy mạnh việc nhân rộng mô hình ra toàn bộ 10 xã thuộc quần đảo Cát Bà.

Các nhà quản lý địa phương, viện nghiên cứu và tổ chức phát triển hãy tham khảo, ứng dụng ngay các kết quả và mô hình đề xuất của luận văn để chung tay xây dựng huyện đảo Cát Hải trở thành hình mẫu về phát triển kinh tế biển xanh và thích ứng bền vững với biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thế giới hiện nay đang đối mặt với rất nhiều cuộc khủng hoảng. Đó là: khủng hoảng lương thực, khủng hoảng tài chính, khủng hoảng năng lượng, suy thoái tài nguyên, và một trong những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất, diễn ra trên phạm vi toàn cầu là cuộc khủng hoảng khí hậu – hay còn gọi là biến đổi khí hậu( BĐKH). BĐKH với biểu hiện chính là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng… đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất của nhân loại trong thế kỉ 21.

BĐKH tác động đến mọi lĩnh vực trong đời sống của con người: sức khỏe, kinh tế, xã hội, môi trường.Song tùy từng vị trí địa lý, tình hình phát triển, mức độ thích ứng cụ thể của từng địa phương, từng quốc gia mà mức độ ảnh hưởng của BĐKH sẽ ít hay nhiều. Việt Nam là một quốc gia với đường bờ biển dài hơn 3260km, có 28 tỉnh, thành nằm ven biển, nền kinh tế vẫn chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên thô để xuất khẩu, đặc biệt là nguồn tài nguyên biển. Vì vậy nên đây là một trong 5 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của tình trạng BĐKH đang diễn ra hiện nay( WB 2007). Một trong hai địa điểm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của BĐKH theo kịch bản BĐKH mới nhất năm 2016 chính là đồng bằng sông Hồng (ĐBSH).

Khu vực này được dự báo theo kịch bản năm 2016 là mực nước biển dâng sẽ làm mất đi trên 10% diện tích. Trong đó phải kể đến dải ven biển ( DVB ) với chiều dài 3260km đường bờ biển. WB năm 2007 đã dự đoán rằng khu vực DVB chính là nơi chịu nhiều tác động nặng nề nhất của BĐKH mà trực tiếp chính là tình trạng mực nước biển dâng, thiên tai, lũ lụt, những hậu quả về môi trường…Họ tính rằng, nếu mực nước biển dâng thêm 1m thì Việt Nam sẽ đối mặt với mức thiệt hại lên tới 17 tỉ USD/năm ( tương đương 10% GDP ), 1/5 dân số mất nhà cửa, 12,3% diện tích đất trồng trọt biến mất, 40.000km2 diện tích đồng bằng( 39% ĐBSCL và 10% ĐBSH)…Hải Phòng – một thành phố thuộc khu vực ĐBSH và nằm trên DVB của nước ta. Cũng như các khu vực ven biển khác, nơi đây cũng được đánh giá là khu vực chịu tác động mạnh mẽ của hiện tượng BĐKH tiêu biểu như nhiệt độ tăng, nước 1 biển dâng, và sự gia tăng các hiện tượng thiên tai cực đoan.

Và khu vực đang phải hứng chịu nguy cơ ảnh hưởng mạnh mẽ nhất của thành phố chính là huyện đảo Cát Hải, một trong 12 huyện đảo của Việt Nam. Hình 1: Kịch bản biến đổi khí hậu và nƣớc biển dâng 2016 ( Nguồn: Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu Với diện tích khoảng hơn 300km2, địa hình nơi đây tương đối phức tạp, rừng núi chiếm 2/3 diện tích của huyện đảo. Huyện có 2 đảo hợp thành là đảo Cát Hải và quần đảo Cát Bà. Huyện có 336 hòn đảo trong đó đảo Cát Bà là đảo lớn nhất.

Cát Hải có 10 xã và 2 thị trấn. Huyện có gần 31 ngàn người dân sinh sống( 2012 ). Với vị trí nằm tách biệt giữa biển, huyện đảo không chỉ gặp những khó khăn về sự chênh lệch phát triển kinh tế - xã hội giữa đất liền và hải đảo, giữa miền đồng bằng và miền biển mà còn phải đối mặt với các điều kiện thời tiết, thiên tai rất phức tạp khiến cho cuộc sống của người dân càng gặp nhiều khó khăn hơn nữa. Không chỉ dừng ở đây, hiện nay đảo Cát Bà đang đồng thời đối mặt với các rủi ro của BĐKH và những thay đổi thực sự trong quy hoạch sử dụng đất của chính phủ, của thành phố với dự kiến biến một vùng dân cư có sinh kế truyền thống là nông nghiệp và 2 thủy sản trở thành khu cảng công nghiệp – dịch vụ trong tương lai.

Chính sự thay đổi to lớn này đã làm tăng cường thêm sự khó khăn trong sinh kế của người dân trên đảo Cát bà nói chung và 2 xã Phù Long và Trân Châu nói riêng. Hiện vẫn chưa có các nghiên cứu đánh giá về tác động của BĐKH đến các hệ sinh thái tự nhiên, xã hội và kinh tế của 2 xã trên cũng như vẫn thiếu các giải pháp cụ thể cho phát triển sinh kế của người dân đảo trong giai đoạn có nhiều sự chuyển đổi mạnh mẽ này. Trong khi đó, Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X đã thông qua nghị quyết về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 với mục tiêu: “đưa nước ta trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển…” , trong đó nhấn mạnh việc ưu tiên phát triển kinh tế cho người dân hải đảo trong bối cảnh BĐKH. Như vậy, nếu có các nghiên cứu đánh giá tác động BĐKH và các đề xuất phù hợp cho sinh kế, huyện đảo Cát Hải sẽ có thêm cơ hội và tranh thủ được nguồn lực từ các chương trình, dự án quốc gia ưu tiên cho vùng biển đảo.

Trong bối cảnh như vậy, chúng tôi đã chọn đề tài cho luận văn tốt nghiệp chương trình thạc sĩ phát triển bền vững là: “ Sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại xã Phù Long và Trân Châu, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng”. Tình hình nghiên cứu đề tài 2.1 Nghiên cứu trên thế giới Trong thế kỉ 21, BĐKH đã trở thành vấn đề toàn cầu và là mối quan tâm không riêng gì quốc gia nào.Lần đầu tiên, vào năm 1896 vấn đề BĐKH đã được Arrhenius, nhà khoa học người Thụy Điển đề cập đến. Cuối thập niên 1980, tổ chức IPCC - Ủy ban Liên chính phủ về BĐKH ra đời cùng với Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) đồng thành lập (năm 1988) nhằm đánh giá "các thông tin khoa học, kỹ thuật và KT-XH cho phép tìm hiểu các nguy cơ của BĐKH do con người gây ra” (IPCC, 2007). Kể từ đó đến nay, nhiều tổ chức quốc tế và các nhà khoa học đã tập trung vào đánh giá tác động của BĐKH tại các khu vực, vùng lãnh thổ và đặc biệt là tại các quốc gia được dự báo là sẽ hứng chịu nhiều rủi ro nhất do BĐKH trong đó có Việt Nam.

Những nghiên cứu và triển khai về BĐKH trong thời gian qua đã được phân tích và tổng kết trong 5 báo cáo của IPCC (Báo cáo lần 1, 1990; Báo cáo lần 2, 3 1999; Báo cáo lần 3, 2001; Báo cáo lần 4, 2007; và, báo cáo lần 5, 2013). Trong đó, báo cáo lần thứ 4 (2007) đã được nhận giải thưởng Nobel Hòa Bình cùng với Al Gore. Trong báo cáo đánh giá lần thứ 4 của IPCC (2007), các nhà khoa học đã kết luận những biến đổi trong khí quyển, đại dương và các sông băng, núi băng chứng tỏ thế giới đang nóng lên và các hoạt động của con người là nguyên nhân chủ yếu. Cũng theo báo cáo này, việc tăng đáng kể nồng độ các khí nhà kính CO2, CH4 và N2O kể từ năm 1750 đến nay chính là hậu quả từ các hoạt động của con người.

Nhiệt độ bề mặt trung bình của Trái Đất đã tăng khoảng 0,740C trong 100 năm qua (1906 - 2005). Con số này cao hơn so với báo cáo năm 2001 với mức 0,60C do những năm gần đây liên tục có những đợt nóng cực điểm. Cho đến năm 2014, IPCC đã tổng hợp hàng loạt các nghiên cứu từ nguyên nhân đến hệ quả (sự tăng nhiệt độ bề mặt trái đất, sự tăng lên của mực nước biển, cùng với những biến đổi về thời tiết, thủy văn, hải dương.), từ tác động của nó đối với tự nhiên, môi trường, các đối tượng KT-XH đến việc xây dựng giải pháp thích ứng và chiến lược ứng phó toàn cầu. Các báo cáo của IPCC là cơ sở cho các hội nghị toàn cầu về BĐKH như Hội nghị Thượng đỉnh của LHQ về Môi trường và Phát triển ở Rio de Janeiro,1992; Hội nghị các bên nước tham gia UNFCCC (từ COP 1 đến COP 23).

Qua các báo cáo của IPCC, từ cuối thế kỷ XIX đến nay có thể nhận thấy được xu thế chung là nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng lên đáng kể. Nhiệt độ không khí trung bình toàn cầu trong thế kỷ XX đã tăng lên 0,6oC (+/- 0,2oC); trên đất liền, nhiệt độ tăng nhiều hơn trên biển; thập kỷ 90 là thập kỷ nóng nhất trong thiên niên kỷ vừa qua (IPCC, 2007) [36]. Tháng 9 năm 2013, IPCC đã công bố tóm tắt Báo cáo đánh giá lần thứ 5 (AR5-WG1) về hiện trạng BĐKH toàn cầu theo góc nhìn vật lý cơ bản, do Nhóm công tác số 1 thuộc IPCC soạn thảo (Kỷ Quang Vinh, 2013) [73]. Theo tài liệu này, trong ba thập kỷ vừa qua, cứ sau mỗi thập kỷ bề mặt trái đất đã liên tục nóng lên hơn bất kỳ thập kỷ nào trước đó kể từ năm 1850 (xem hình 1.

Ở Bắc bán cầu, giai đoạn từ 1983 đến 2012 dường như là khoảng thời gian 30 năm ấm nhất trong 1. 4 Hình 2(a): Nhiệt độ trung bình bề mặt của đất và đại dƣơng toàn cầu giai đoạn từ 1850 đến 2012; và (b) Thay đổi mực nƣớc biển trung bình toàn cầu giai đoạn 1901 – 2012 Nguồn: “Giới thiệu Báo cáo đánh giá lần thứ 5 của IPCC và Một số thông tin liên quan” –Kỷ Quang Vinh, Văn phòng công tác BĐKH Cần Thơ. BĐKH không chỉ đơn thuần tác động tới tự nhiên mà còn là thách thức về kinh tế, xã hội của nhân loại. Xét về những tổn thất kinh tế, chi phí tiền bạc cho việc khôi phục thiệt hại sau những thiên tai do BĐKH đã làm thâm hụt vào ngân sách các quốc gia.

Theo Báo cáo Stern (của chuyên gia kinh tế Nicolas Stern và cộng sự) thì, trong vòng 10 năm tới, “chi phí thiệt hại do BĐKH gây ra cho toàn thế giới ước tính khoảng 7.000 tỉ USD; nếu chúng ta không làm gì để ứng phó thì thiệt hại mỗi năm sẽ chiếm khoảng 5 - 20% tổng sản phẩm nội địa (GDP), còn nếu chúng ta có những ứng phó tích cực để ổn định KNK ở mức 550 ppm tới năm 2030 thì chi phí chỉ còn khoảng 1% GDP” (Nicholas Stern, 2007) [92]. Được biết, tổng GDP toàn thế giới năm 2013 là 8,5 ngàn tỷ đô la (Ngân hàng thế giới, 2013) [44]. Như vậy, mỗi năm các công dân Trái đất phải chịu tổn thất kinh tế hàng tỷ đô cho việc khắc phục thiệt hại do BĐKH.