chương I). Mục đích, tính chất, nguyên lý giáo dục đã mở ra phương hướng cho các hoạt động giáo dục. Phát triển năng lực thực hành cho HS không chỉ đáp ứng được xu thế phát triển tất yếu của lịch sử mà nó còn góp phần thực hiện các mục tiêu, nguyên lý, tính chất giáo dục, đảm bảo nguyên tắc thống nhất giữa lý luận với thực tiễn “thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là một nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác - Lênin. Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng.
Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông” [8, tr. Đặc biệt đối với cấp THPT - cấp học cuối cùng có nhiệm vụ phải hoàn thành việc trang bị nguồn kiến thức cơ bản, các kĩ năng, 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kĩ xảo cần thiết, trong đó có kĩ năng thực hành đủ để HS có thể học tiếp, hoặc tham gia vào đời sống sản xuất. Phát triển năng lực thực hành cho HS cũng là thực hiện phương châm đổi mới của giáo dục ngày nay. Cùng với việc định ra đường lối chiến lược cho giáo dục đến năm 2020, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2, khóa VIII còn rút kinh nghiệm thực tế giáo dục nước nhà trong những năm trước đó.
Điều hạn chế nổi bật mà Đảng quan tâm đến là “chất lượng và hiệu quả giáo dục - đào tạo còn thấp, trình độ kỹ thuật, kỹ năng thực hành, phương pháp tư duy khoa học, trình độ ngoại ngữ và thể lực của đa số học sinh còn yếu. Ở nhiều trường học sinh ra trường, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế và đời sống còn hạn chế” [27, tr. Và một trong những nguyên nhân của tình trạng trên là do “phương pháp giáo dục - đào tạo còn chậm đổi mới, chưa phát huy được tính chủ động, sáng tạo của người học. Giáo dục - đào tạo chưa kết hợp chặt chẽ với lao động sản xuất, nhà trường chưa gắn liền với gia đình và xã hội” [27, tr.
Khắc phục tình trạng trên, nghị quyết khẳng định phải “Đổi mới phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương pháp dạy học vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên”. Định hướng trên được pháp chế hóa trong Luật giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, tự rèn luyện kỹ năng vận dụng vào thực tiễn, tác động vào tình cảm đem lại niềm tin, hứng thú học tập cho học sinh” [27]. Nội dung cơ bản của đổi mới giáo dục là phát huy tính tích cực của HS hay còn gọi là đổi mới PPDH lấy học sinh làm trung tâm.
Trong thực tế, 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PPDH truyền thống lấy GV làm trung tâm còn khá phổ biến, hình thức học nội khóa gần như là duy nhất. Các hình thức khác nếu có cũng chỉ mang tính hình thức và chỉ tập trung vào một số biện pháp chủ yếu như trả lời các câu hỏi trong SGK hoặc sưu tầm, đọc một số tài liệu liên quan đến bài nội khóa. Mọi hoạt động, kể cả từ khâu soạn giáo án đến khâu lên lớp đều hướng vào người thầy, người thầy trở thành người giảng giải, thuyết trình độc tôn trên lớp. HS nghe và ghi chép theo thầy.
Cách dạy và học trên đã kéo theo PPDH nhồi nhét sự kiện cho HS càng nhiều càng tốt. Việc kiểm tra, đánh giá tập trung chủ yếu vào khả năng ghi nhớ kiến thức. Cách học này làm cho HS mệt mỏi, giờ học diễn ra nhàm chán và ưu thế của bộ môn bị suy giảm. Yêu cầu HS thực hành là thực hiện tích cực hóa, hoạt động hóa, đa dạng hóa các hoạt động của HS, rèn luyện óc độc lập suy nghĩ, tinh thần tự chủ, sự sáng tạo, tính năng động, phương pháp hoạt động tích cực có hiệu quả cho HS ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
“Trong việc đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học, việc phát huy tính tích cực của học sinh có ý nghĩa quan trọng. Bởi vì, xét cho cùng công việc giáo dục phải được tiến hành trên cơ sở tự nhận thức hành động. Giáo dục phải được thực hiện thông qua hành động và bằng hành động của bản thân (tư duy và thực tiễn)” [14, tr. Cho nên, bồi dưỡng và phát triển năng lực học tập, nhất là bồi dưỡng phương pháp tự học trong đó có phương pháp thực hành là nhiệm vụ không thể thiếu được trong suốt QTDH.
Thực hiện nhiệm vụ này chính là đã góp phần từng bước thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo đã được Đảng ta quán triệt, chỉ đạo. * Nhiệm vụ của bộ môn Từ mục tiêu môn học đã đặt ra nhiệm vụ, yêu cầu của việc học tập bộ môn lịch sử là phải giúp HS biết, hiểu những gì xảy ra trong quá khứ để rút ra những bài học mang tính quy luật, trên cơ sở đó giải thích được hiện tại, vận dụng vào thực tiễn và dự đoán cho tương lai. Để thực hiện nhiệm vụ ấy, trong 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DHLS cần chú ý đến việc bồi dưỡng năng lực nhận thức và năng lực hành động cho HS. Kết quả nghiên cứu của các nhà tâm lý học cho thấy việc nắm vững tri thức gắn bó chặt chẽ với việc vận dụng tri thức đó vào thực tiễn.
Khi học sinh tác động tích cực vào tài liệu học tập bằng những hoạt động thực tiễn sẽ làm cho các nét bản chất mới của đối tượng nghiên cứu bộc lộ ra, làm cho giữa tri thức lý luận với tri thức thực tiễn có mối liên hệ bên trong sâu sắc. Cũng chính trong quá trình vận dụng tri thức đó, những thao tác tư duy càng được trau dồi, củng cố, một số kỹ năng, kỹ xảo trí tuệ và thực hành có ích được hình thành. Khi bắt tay vào giải quyết các bài tập thực hành, HS phải vận dụng sự hiểu biết của mình và lựa chọn cách giải quyết một cách phù hợp nhất để hoàn tất nhiệm vụ. Trong quá trình này kiến thức đã thu nhận được tái hiện một lần nữa trong trí nhớ HS và được vận dụng vào thực tiễn học tập.
Việc lặp đi lặp lại như thế không chỉ giúp HS củng cố kiến thức mà còn giúp các em loại bỏ các thao tác tư duy, hành động không cần thiết, kỹ năng học tập bộ môn thành thục hơn, kỹ xảo được hình thành và củng cố. Nhận thức lịch sử có những đặc trưng riêng, chi phối quá trình nhận thức của HS phức tạp hơn và mang tính đặc thù. Việc tái hiện lại quá khứ khách quan không thể tiến hành được trong phòng thí nghiệm. Trong khi đứng ở hiện tại, HS phải đi ngược lại thời gian để nhận thức quá khứ.
Vì thế, các em rất dễ bị rơi vào tình trạng “hiện đại hóa” lịch sử. Bức tranh quá khứ cũng không thể và không cần khôi phục lại một cách đầy đủ như nó vốn có. Song, yêu cầu đặt ra là phải nắm được những nét bản chất của nó để hình thành khái niệm, rút quy luật, bài học lịch sử đã gây ra không ít những cản trở cho quá trình nhận thức. Việc thực hành trong học tập lịch sử, nhất là các nội dung thực hành như vẽ sơ đồ, bản đồ, biểu đồ, đồ thị…giúp HS dễ dàng hơn khi tái hiện lại những biểu tượng của quá khứ, đồng thời có tác dụng định 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hướng nhận thức và hành động học tập vào những nội dung, yêu cầu cơ bản của bài học.
Các nhà tâm lý học cho rằng, quá trình thực hiện các kỹ năng thực hành không chỉ yêu cầu một chức năng tâm lý riêng lẻ nào đó tham gia mà nó là hành động thống nhất của toàn bộ nhân cách con người. Do đó, quá trình này có ảnh hưởng đến sự phát triển năng lực trí tuệ và toàn bộ những thuộc tính tâm lý khác của cá nhân như tính kiên trì, nhẫn nại, tinh thần tự giác trong lao động, thói quen dám nghĩ, dám làm và phong cách làm việc khoa học cũng như rèn luyện khả năng tư duy độc lập, sáng tạo cho HS khi tham gia vào các hoạt động thực hành. Qua các hoạt động thực hành, tính chân lý của những kiến thức đã lĩnh hội được khẳng định tạo cơ sở cho một niềm tin vững chắc, góp phần hình thành thế giới quan khoa học đúng đắn cho HS. Ở trường phổ thông, bộ môn lịch sử có nhiều ưu thế trong việc giáo dục nhân cách HS thông qua những tấm gương người thật, việc làm thật.
Yêu cầu HS làm thực hành là biện pháp tốt nhất để góp phần hoàn thiện nhân cách HS. Lý luận dạy học hiện đại cũng chỉ rõ việc rèn luyện các kỹ năng thực hành cho HS là khâu không thể thiếu được trong dạy học nói chung, DHLS nói riêng. Có rất nhiều dạng thực hành lịch sử mà HS có thể tiến hành trên lớp cũng như ngoài lớp học nhằm nâng cao khả năng nhận biết, khả năng nhận thức lịch sử của HS. Việc rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS trong DHLS là một hình thức đa dạng hóa các hoạt động nhận thức ở các điều kiện sư phạm khác nhau, gợi lên hứng thú hăng say học tập bộ môn.
Các bài tập thực hành có tác dụng làm nổi bật, mở rộng, đào sâu kiến thức cơ bản đã học trong giờ nội khóa, nâng tầng hiểu biết của HS lên mức độ cao hơn. Ngoài ra, nó còn khắc phục tình trạng lạc hậu về kiến thức trong SGK nhưng vẫn đảm bảo được nguyên tắc tuân thủ SGK - tài liệu có tính pháp lệnh được dùng chủ yếu trong nhà trường phổ thông. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việc hướng dẫn và rèn luyện kỹ năng thực hành lịch sử cho HS còn thể hiện mối quan hệ mật thiết, biện chứng giữa thầy và trò, là hai nhân tố chủ yếu của QTDH. Trong đó GV là chủ thể tổ chức, định hướng còn HS vừa là đối tượng, vừa là chủ thể nhận thức tích cực tham gia giải quyết yêu cầu của bài tập.
Xét trên quan điểm giáo dục, HS vừa là mục tiêu, vừa là động lực của một QTDH. Điều đó thực sự khách quan, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn.