CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ 5- 6 TUỔI THÔNG QUA TRÒ CHƠI ĐÓNG KỊCH 1.Các khái niệm liên quan đến đề tài 1. Kỹ năng Cho đến nay, trên thế giới và nước ta vẫn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về kỹ năng và nó được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Khi nhìn nhận về kỹ năng, các nhà khoa học có những nhìn nhận khác nhau về kỹ năng, với những cách quan niệm khác nhau của các nhà tâm lý học, chúng tôi hiểu kỹ năng là mặt kỹ thuật của thao tác hành động hay hoạt động, nhưng lại liên quan trực tiếp đến năng lực của cá nhân.
Và con người muốn thực hiện hành động nào đó thì cá nhân phải có tri thức hiểu biết, có các điều kiện và thực hiện hành động đó. Các nhà GD Việt Nam quan niệm kỹ năng như khả năng của con người của con người thực hiện có kết quả hành động tương ứng với mục đích và điều kiện trong đó hành động xảy ra. Một số tác phẩm khác lại quan niệm, kỹ năng là sự thực hiện có kết quả một số thao tác hay một loạt các thao tác phức hợp của hành động bằng cách lựa chọn và vận dụng tri thức vào quy trình đúng đắn. Từ những khái niệm của các nhà nghiên cứu trên cho thấy những điểm chung trong quan niệm về kỹ năng: Thứ nhất: Tri thức là cơ sở, là nền tảng để hình thành kỹ năng, tri thức ở đây bao gồm tri thức về cách thức hành động và tri thức về đối tượng hành động.
Thứ hai: Kỹ năng là sự chuyển hoá tri thức thành năng lực hành động của cá nhân. Thứ ba: Kỹ năng luôn gắn với một hành động hoặc một hoạt động nhất định nhằm đạt được mục đích đã đặt ra. Như vậy, kỹ năng được xem xét theo nhiều quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, những quan điểm ấy không hề mâu thuẫn nhau mà chỉ khác nhau ở chỗ mở rộng hay thu hẹp thành phần kỹ năng mà thôi.
Từ sự phân tích trên, chúng tôi 5 hiểu kỹ năng như sau: Kỹ năng là năng lực thực hiện một hành động hay hoạt động nào đó bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, cách thức hành động, thao tác đúng đắn để đạt được mục đích đề ra. Kỹ năng giao tiếp 1.Giao tiếp Trong quá trình nghiên cứu, xuất hiện nhiều định nghĩa khác nhau về giao tiếp. Tuỳ theo góc độ xem xét, vấn đề giao tiếp được phân tích theo các quan điểm khoa học khác nhau, trên các lĩnh vực xã hội học, kinh tế học, tâm lý học. Và hoạt động giao tiếp không chỉ được phân chia thành nhiều cấp độ khác nhau mà nó còn được phân thành nhiều lĩnh vực: nơi công cộng, ở cơ quan, trong nhà trường, trong gia đình… khi bàn về vấn đề giao tiếp,các nhà tâm lý học đã đưa ra nhữngđịnh nghĩa khác nhau.
Mỗi định nghĩa đều đứng trên những quan điểm riêng, phản ánh những góc độ khác nhau của giao tiếp. Từ thời cổ đại, các nhà triết học nổi tiếng như Platon (428- 374TCN), Socrate (460- 348TCN) đã đưa ra những nhận định về giao tiếp, các tác giả trên đã coi đối thoại là sự giao lưu trí tuệ của những người biết suy nghĩ.Ăngghen hiểu giao tiếp như là “Một quá trình thống nhất, hợp tác, tác động qua lại giữa người với người”. Như vậy, khái niệm giao tiếp được khai thác dưới góc độ là một quá trình hợp tác giữa con người với con người. Tuy nhiên trong cuộc sống không phải có hợp tác là có giao tiếp, đôi khi giao tiếp không có sự hợp tác mà lại là xung đột.
Nhà tâm lý học người Anh M.Acgain đã khẳng định “Giao tiếp là quá trình hai mặt của sự thông báo, thành lập sự tiếp xúc, trao đổi thông tin”. Lúc này khái niệm giao tiếp được khai thác với chức năng trao đổi, tiếp nhận thông tin giữa con người với con người trong xã hội. Các nhà tâm lý học Liên Xô cũ cũng rất quan tâm tập trung vào nghiên cứu hiện tượng giao tiếp. Có một số khái niệm được đưa ra như: Giao tiếp là sự liên hệ đối xử lẫn nhau (Từ điển tiếng Nga văn học hiện đại tập 8, trang 523 của NXB Matxcova); giao tiếp là quá trình chuyển giao tư duy và cảm xúc(L,X,V- gootxki).Rubinstein tại khảo sát giao tiếp dưới góc độ hiểu biết lẫn nhau giữa người với người.
6 Ở Việt Nam, vấn đề giao tiếp đã nhận được sự quan tâm rất nhiều của các nhà Tâm lý học và Giáo dục học, nó được khai thác dưới nhiều góc độ khác nhau như giao tiếp thông thường ở các lứa tuổi, giao tiếp công vụ. Theo “Tâm lý học” của Nguyễn Khắc Viện. “Giao tiếp là một quá trình truyền đi, phát đi một thông tin từ một người hay một nhóm cho một người hay một nhóm khác, trong mối quan hệ tác động lẫn nhau (tương tác). Thông tin hay thông điệp được nguồn phát mà người nhận phải giải mã, cả hai bên đều vận dụng một mật mã chung”.
Theo “Tâm lý học đại cương” của Trần Thị Minh Đức (chủ biên). “Giao tiếp là quá trình tiếp xúc giữa con người với con người nhằm mục đích nhận thức, thông qua sự trao đổi với nhau về thông tin, về cảm xúc, sự ảnh hưởng tác động qua lại lẫn nhau”.Theo “Tâm lý học xã hội”của Trần Thị Minh Đức (chủ biên). “Giao tiếp là sự tiếp xúc trao đổi thông tin giữa người với người thông qua ngôn ngữ, cử chỉ, tư thế, trang phục…”.Như vậy có rất nhiều định nghĩa khác nhau về giao tiếp, mỗi tác giả tuỳ theo phương diện nghiên cứu của mình đã rút ra một định nghĩa giao tiếp theo cách riêng và làm nổi bật khía cạnh nào đó.Tuy vậy số đông các tác giả đều hiểu giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý giữa người với người nhằm trao đổi thông tin, tư tưởng tình cảm… giao tiếp là phương thức tồn tại của con người. Tiếp cận dưới góc độ liên nhân cách của con người, tác giả Nguyễn Quang Uẩn viết: Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý giữa người và người, thông qua đó con người trao đổi với nhau về thông tin, về cảm xúc, tri giác lẫn nhau, ảnh hưởng tác động qua lại lẫn nhau.
Hay nói cách khác đi, giao tiếp xác lập và vận hành các quan hệ người - người, hiện thực hoá các quan hệ xã hội giữa chủ thể này với chủ thể khác. Ở đây, tác giả xem giao tiếp như điều kiện của sự tồn tại và phát triển của con người. Thông qua giao tiếp, các mối quan hệ liên nhân cách của con người được phát triển. Nói tóm lại có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về giao tiếp và như vậy dẫn đến rất nhiều phương pháp tiếp cận nghiên cứu các vấn đề về giao tiếp.
Tuy 7 nhiên thông qua những định nghĩa, các tác giả đều đã nêu ra những đặc trưng cơ bản của giao tiếp. Những đặc trưng cơ bản đó là: - Giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin. - Giao tiếp là một quá trình tương tác tâm lý, hiểu biết tâm lý. - Giao tiếp là quá trình diễn ra trong một không gian, thời gian nhất định, mỗi cá nhân cụ thể tiến hành.
Từ các khái niệm giao tiếp trên chúng tôi quan niệm: “Giao tiếp của trẻ mẫu giáo là quá trình tiếp xúc của trẻ với nhà trường, gia đình và xã hội nhằm trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm của trẻ với những người xung quanh”. Giao tiếp của trẻ mẫu giáo lànhu cầu tất yếu của trẻ, giúp trẻ thực hiện nhiệm vụ học tập, rèn luyện một cách hiệu quả. Kỹ năng giao tiếp Nói về kỹ năng giao tiếp thì đã có những quan niệm khác nhau với cách nhìn và khai thác khác nhau của các nhà nghiên cứu. Mỗi người đều nhìn nhận, khai thác nó dưới góc độ nghiên cứu của mình.
Nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp, tác giảHoàng Anh quan niệm về kỹ năng giao tiếp là năng lực của con người biểu hiện trong quá trình giao tiếp. Đó là khả năng sử dụng hợp lý các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ…là hệ thống các thao tác, cử chỉ, điệu bộ hành vi được chủ thể giao tiếp phối hợp hài hoà. Trong thực tế, kỹ năng giao tiếp của con người không chỉ phụ thuộc vào phương tiện mà nó còn phụ thuộc rất nhiều vào vốn sống, vốn kinh nghiệm, ảnh hưởng của GD và sự quản lý của gia đình. Tác giả Nguyễn Văn Đông lại cho rằng “Kỹ năng giao tiếp là năng lực vận dụng có hiệu quả những tri thức về quá trình giao tiếp,về những yếu tố tham gia và tác động tới quá trình này cũng như sử dụng có hiệu quả và phối hợp hài hoà các phương tiện giao tiếp ngôn ngữ, phi ngôn ngữ và phương tiện kỹ thuật để đạt được mục đích đã định trong giao tiếp”.
Kỹ năng giao tiếp phát triển là một trong những yếu tố giúp cá nhân thành đạt và tạo dựng hạnh phúc. Càng ở vị trí cao trong xã hội cá nhân càng cần đến KNGT để điều phối công việc và kích thích lao động sáng tạo của nhân dân dưới quyền. Trong quan hệ liên nhân cách, 8 KNGT tốt giúp cá nhân tạo dựng hình ảnh tốt về bản thân, xây dựng thiện chí và các mối quan hệ hợp tác ở đối tác. Như vậy, ta thấy rằng: kỹ năng giao tiếp của mỗi người bao hàm cả khả năng vận dụng vốn tri thức, vốn kinh nghiệm của bản thân chủ thể giao tiếp, khả năng điều khiển đối tượng giao tiếp.
Từ những quan niệm khác nhau về giao tiếp, kỹ năng giao tiếp, chúng tôi hiểu giao tiếp là một hiện tượng tâm lý rất phức tạp về nhiều mặt và nhiều cấp độ khác nhau, là sự tiếp xúc tâm lý giữa người với người, thông qua đó con người trao đổi với nhau về thông tin, về cảm xúc, tri giác lẫn nhau, ảnh hưởng tác động qua lại với nhau. Để giao tiếp có hiệu quả đòi hỏi mỗi người phải có kỹ năng giao tiếp. Đó là toàn bộ thao tác, cử chỉ… trong hoạt động giao tiếp. Chúng tôi đã chọn khái niệm kỹ năng giao tiếp này làm khái niệm công cụ trong nghiên cứu: Kỹ năng giao tiếp là năng lực tiến hành các thao tác, hành động kể cả năng lực thể hiện cảm xúc, thái độ, nhằm giúp chủ thể giao tiếp trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm với đối tượng giao tiếp.